


N 
LIBRARY OF PRINCETON 


| 


MAY 25 z207- 


l 
' 
í 


THEOLOGICAL SEMINARY 


| : 











Cbr Yake (€lassíral S»eties 













J£ PRIMER 
MEDIEVAL LATIN 


Zn Zinthology 
of Prose and Poetry 













by 
CHARLES H. BEESON 
The University of Chicago 






SCOTT, FORESMAN AND COMPANY 
CHICAGO ATLANTA NEW YORK 





COPYRIGHT, 1925 
BY 
SCOTT, FORESMAN AND COMPANY 


279.2 


PREFACE 


The present volume is offered as a contribution to the promo- 
tion of the study of medieval Latin. It is intended to serve a 
twofold purpose. Its first object is to provide a collection of 
material that will prepare students, especially in the modern 
languages and history, who have me at least four years of high- 
school Latin, to read ordinary medieval Latin texts with a fair 
degree of ease and assurance. Its second object is to meet the 
needs of more advanced students who are interested in the field 
by furnishing an anthology of medieval Latin prose and poetry. 
The selections have been made with three classes of readers in 
mind: the classical student who is interested in the survival of 
the classical tradition in the Middle Ages; the student of the 
medieval literatures; and the student of medieval thought and 
culture. An attempt has been made to include as many of the 
great names as possible from Cassiodorus to Roger Bacon; to 
give specimens of various literary types; to present the widest 
possble view of the manifold aspects of medieval culture; 
and to give examples of the different kinds and styles of Latin. 

The common view that medieval Latin is à corruption of 
classical Latin is as false as the view that medieval literature 
is & corruption of the classical literature. It rests on the 
assumptions that medieval Latin is a dead language and 
that the name is as definite a term as classical Latin. On 
the contrary, medieval Latin has all the colors of a spectrum 
grating, one style imperceptibly shading off into another, but 
the extremes are farther apart than the language of Plautus 
and of the writers of the Augustan History. This is not Surpris- 
ing when one considers the long period of its development and 
the constant interplay of contending forces—classical Latin, 

1 


2 PREFACE 


ecclesiastical Latin, and the vernaculars. There are out- 
standing types, like (a) the Letters of Lupus of Ferriéres, and of 
Gerbert, which reflect the language as well as the spirit of Cicero; 
(b) the language of Gregory of Tours, which may fairly be re- 
garded as a corruption of the classical speech; (c) the diction of 
Bede, which represents a perfect fusion of the conflicting 
elements; (d) the ecclesiastical Latin of the liturgies and the so- 
called *monks! Latin" of the miracles, which reaches its lowest 
ebb in the Gesta Romanorum. But there are many intermediate 
styles, due to the normal process of development of the language 
and to the relative amount of admixture of the classical, ecclesi- 
astical, and vernacular idioms. 

The scheme of having short selections was inevitable in 
view of the twofold purpose of the book. It has made it pos- 
sible to select passages that contain a minimum number of 
difficulties, and it was the only means of giving anything like 
a comprehensive view of the wide range of medieval literary 
activity and of even approximately meeting suggestions as to 
what should be included. Law, theology, and the diplomata 
have been excluded because of their greater difficulty and 
because of lack of space. A few difficult selections have been 
added as specimens of style or on account of the importance of 
the author or subjeect-matter. It is perhaps needless to say that 
the selections have been made without bias; criticism of the 
Church has been included for the same reason as has criticism 
of women—no survey of medieval literature would be complete 
without them; it will be observed that the critics are them- 
selves Churchmen. 

It was desirable to have the selections complete in them- 
selves, if possible. "This has resulted in the inclusion of what 
might seem an unduly large number of stories, fables, and 
miracles. Here my chief fear has been that I might confirm the 
opinion or add to the number of those who think that the Middle 
Ages produced nothing serious or dignified outside of law and 
theology. But a knowledge of this material is essential to an 
understanding of the medieval mind; it plays too great a róle in 


PREFACE Ó 


the vernacular literatures to be passed over, and it comprises 
literary documents that are extremely important—the writers 
of these tales are the heirs and successors of the Orient in the 
fine art of story-telling. 

'The chronological arrangement of selections has not been feas- 
ible throughout, for it is at the beginning of our period that the 
most difficult Latin occurs. "The first part of the book 1s com- 
posed, with one or two exceptions, of easy selections, written in a 
simple style. In reading these, two of the three difficulties 
of the student (style, vocabulary, and syntax) are reduced to 
a minimum. "Their word order is simple, often approaching that 
of the modern languages; they contain a maximum number 
of elassical words, and the new words often have the mean- 
ing of their English derivatives. The student can therefore de- 
vote his attention to the new syntax. Beginning with Selec- 
tion xuur the order is, with a few exceptions, chronological. 

The Introduction gives the important facts about vocab- 
ulary, orthography, forms, syntax, and meter. The state- 
ments are based on the selections included in this book, but 
they cover almost the entire ground of medieval Latin usage. 
Some of the constructions listed are classical but are not 
familiar to the student of high-school Latin or are relatively 
infrequent. "These summaries were made primarily for the 
purpose of relieving the footnotes and of enabling those who 
are not interested in such matters to pass over them easily. 
A study of them will, however, insure a much more rapid 
progress on the part of most students. 

No attempt has been made to establish a critical text; in a few 
instances, even, the text has been simplified. "The sources cited 
in the Table of Contents have occasionally passed over a late 
edition where the text is available in familiar or easily accessible 
collections, such as Migne, the Monumenta Germaniae Historica, 
ete. In order to avoid adding to the troubles of the beginner it 
seemed wise to adopt the classical orthography throughout, even 
when in poetry ae rimes with e. It would be impossib!e. in the 
present state of our texts to reproduce the orthography of 


1 PREFACE 


Cassiodorus, Gregory the Great, and others; and to change from 
one system to another would only cause confusion. 

Latin titles for the selections have been kept where possible, 
and English titles have been supplied for the others. "The 
captions for the authors and texts have been made as brief as 
possible at the risk often of being somewhat commonplace. 

The notes are primarily intended to facilitate translation 
and the understanding of the text. "The instructor can add 
such comments as his judgment and interests suggest. "The 
Bible is cited according to the Latin Vulgate, but the references 
to the English version are added in parentheses if they differ. 
The vocabulary is based on Lewis's Elementary Latin Dictionary, 
but any other dictionary will serve as well. The arrange- 
ment is as follows: words or meanings not in Lewis or not 
easily derived from Lewis are explained in the footnotes if they 
occur in only one or two selections; if they occur oftener they 
will be found in the Vocabulary at the end of the book. The first 
occurrence of such words is indicated by an asterisk in the text. 
Only the more important proper names have been defined. 

It is doubtful if the study of medieval Latin can best be 
promoted by the preparation of anthologies. "They are un- 
doubtedly useful as surveys, e.g., in such a course as Traube 
used to give on the History of Latin Literature from Cassiodorus 
to Dante; they may also serve to illustrate certain types of 
literature, especially of poetry, e.g., epic, lyrie, and dramatie 
poetry, historical poems, hymns, ete. But wkat is most needed 
is à series of inexpensive complete texts, based on good MSS, 
with a brief introduction, a select critical apparatus, a few 
notes, and a glossary. Such a series is the Hilka Sammlung 
(Heidelberg, Carl Winter), represented in this book by a number 
of selections. It is hoped that the publication of these speci- 
mens here will make this excellent collection better known and 
more widely used. 

It is à pleasure to express my thanks to the many scholars 
who have shown an interest in the success of this volume and 
have assisted me with their help and advice. First to Pro- 


PREFACE S 


fessor J. M. Manly, General Chairman of the Research Com- 
mittee of the Modern Language Association and to Professor 
G. R. Coffman, at one time Chairman, later Executive Secre- 
tary, of the Committee on the Influence of Latin Culture on 
Medieval Literature, who prompted the preparation of the 
book. Professor Manly has made many valuable suggestions, 
and Professor Coffman has been indefatigable in enlisting the 
support and arousing the interest of scholars in the promotion 
. of medieval Latin studies; the book has profited greatly from 
suggestions that have come from him or through him. I am 
indebted also to my colleagues in the University, Professors 
J. W. Thompson, P. S. Allen, T. A. Jenkins, T. P. Cross, and 
C. N. Gould; also to Professor Joseph Christopher of the 
Catholic University at Washington, the Reverend Mr. John 
Colville of. Belair, South Australia, Professor G. H. Gerould 
of Princeton University, Dr. Eleanor Hammond of Boston, 
Professors E. C. Hills and L. J. Paetow of the University of 
California, James Hinton of Emory University, H. M. Jones 
of the University of Texas, G. L. Kittredge and E. K. Rand 
of Harvard University, Dr. Irene MeKehan of the University 
of Colorado, J. W. Rankin of the University of Missouri, 
C. P. G. Scott of Yonkers, N. Y., J. S. P. Tatlock of Stanford 
University, Lynn Thorndyke of Columbia University, and 
Karl Young of Yale University. Thanks are also due to Pro- 
fessor H. F. Scott of Ohio State University, who has read the 
proof throughout. It would be a useless task to cite the books 
and periodicals that have been consulted in the preparation 
of the volume. The works of G. G. Coulton and H. O. Tay- 
lor have been of especial value; for the metrie I have depended 
largely on Wilhelm Meyer. Finally, for whatever knowledge 
I have of the field I have attempted to cover I must acknowl- 
edge my indebtedness to that greatest of all medievalists, my 
former teacher and friend, Ludwig Traube. 


CHARLES H. BEESON 
June, 1925. 


MEDIEVAL LATIN AND 
REVIVAL OF INTEREST IN MEDIEVAL STUDIES 


Itis a pleasure to write a word concerning Professor Beeson's 
work in preparing this Primer of Medieval Latin and concern- 
ing its relation to Medieval Latin studies in this country. In 
the making of textbooks there is little glory for the scholar. 
Nevertheless, for such a task a genuine scholar is sometimes 
essential. 'The present book 1s à case in point. 

It had its inception in December, 1921, when a group of 
medievalists from the Modern Language Association of Amer- 
ica at a meeting in Baltimore discussed the possibilities for 
Medieval Latin studies in this country. "They realized that 
the initial activity for such development must come from 
within the colleges and universities, that the very first need 
was an anthology for elementary courses in Medieval Latin, 
and that such à book must be prepared by a recognized scholar 
in this field. "The officers of this group approached Professor 
Beeson as the logical person for this task, and after presenting 
to him the plans for the development of Medieval Latin studies 
persuaded him to undertake the preparation of this Primer. 
While he has been engaged in the work, medievalists in section 
meetings of 'The American Philological Association, the 
American Historical Association, and the Modern Language 
Association have discussed a syllabus of the proposed contents. 
As a8 result, though this text is not an official publieation of 
any organization, it includes suggestions from these associa- 
tions as well as from individuals and thus has a definite rela- 
tion to the recent international revival of interest in medieval 
studies. 

GEonGE R. CorFFMAN, 


Secretary of the Committee on Medieval Latin Studies 
of the American Council of Learned Societies. . 


CONTENTS 


PAGE 
HELDEN PNE UD EL S LA al mech scs oll 
DESODOOTIONSM none rue ty eL s a p E ES ur Lis T5 

PART I. PROSE 

ALEXANDER ROMANCE . : si us Ptr 2 
Pfister, Kleine Texte zum Alexanderroman, page 22 

ALEXANDER ROMANCE . . nudes wed 
Pfister, Der Alexanderroman des Arch. priesters Leo, page 126 

Historia Apollonii regis Tyri |. CF ET (E YPIC C epeAUt RB co 
Ruese, Historia A pollonii regis Tyri, page 28 

Opo DE CERINTON, Narrationes . i EDENDI POE bL 
Hervieux, Fabulistes Latins II, pages 602, 608, 622, 633, 609, 

637, 609 
Physiologus 


46 
Heider, Archiv für Kunde oesterreich.. Geschichtsquellen V (1850) 
pages 531, 575 


JAMES OF "siye Exempla CU PETALT 
Greven, Exempla, 36, 28, 19, 48, 50, 62, 61, 40, 4l, 43, 44 

Gesta Romanorum .. . M EP tendon dps ELE NE rg 
Oesterley, Gesta Romanorum, 5, 80, 251, 273, 120 

Rowurvus, Fabulae . . NEST Ste AT Ee 27 
Hervieux, Fabulistes Latins TH page 548 

JOHANNES MoNacnus, Liber de miraculis. . . . . . . T2 
Huber, Liber de miraculis, 19, 8, 10, 11 

MIRACLE OF THE VIRGIN . TUM P M E EE NUM MEER REN rs 
Wright, Latin Stories, page 44. 

JAMES OF VonaaiNE, Legenda aurea . 2 IU TEES NM EC WE 
Graesse, Legenda. aurea, pages 815, 840 

PETRUS Arrowsr, Disciplina clericalis — . S E MIENHE 
Hilka-Sóderjelm, Disciplina clericalis, 1, 2, 27, 16, 18, 20 

JOANNES DE ALTA SiLvA, Dolopathos .— . UMS LAUR CI MC SOG 
Hilka-Sóderjelm, Dolopathos, pages 14, 49 

CASSIODORUS, Institutiones. . TENA td E V METOS 
Migne, Patrologia Latina (— MPL), 70, 1142 

DISEDIUE M UERTAPEIPETUl S et reme dt ESL aor aiios te Tout 


Wolfllin, Regula, SE 38, 48 


-I 


8 CONTENTS 
PAGE 


JoRDANES, Historia Gothorum . P DS 
Monumenta Germaniae Historica (e MGH), Mommsen, Auctores 
antiquissimi, V, page 119 


FonruNATUS, Vita Radegundis — . O UCCXWEDSIMU 
MGH. Krusch, Auctores antiquissimi, IV, page 44. 
GREGORY OF Tovuns, Historia Francorum | . ign. ESL IE 


General Preface; Preface to Book I; Book III, 15; Preface to 
Book V; Book VI, 46; MGH. Arndt, Scriptores rerum Mero- 
vingicarum, I 


GnEGORY THE GREAT, Dialogi — . 130 
MPDOSISDI Il, d II, 14; Il, 22; Epistula VI, 7; kár 54 
IsrponE, OR "AREAS cS odbp 
Lindsay, Origines, 13 40; VE 30- aT 3 

JoNas, Vita Columbani | . . ier go Mettre DAT 
Krusch, Scriptores rerum Germanicarum, ! 30 ez 

BzgpE, Historia ecclesiastica — . ue P RTEPENL 42 
Plummer, Historia ecclesiastica, IH ils IV, 22 

WiLLIBALD, Vita Bonifatii — . . Mc e al Fi 
Levison, Scriptores rerum Germanicarum, page 30 

PauLus Dracowvs, Historia Langobardorum — . . 148 
Waitz, Scriptores rerum Langobardarum, I, 4; III, 34; VI, 83 

CHARLEMAGNE, De litteris colendis — . "iw Loa ida ma uat 
MGH. Boretius, Leges, 1I, 1, page 79 

Fiunanp, Vita Caroli Magni . . i fts 
Holder-Egger, Scriptores rerum Germanicarum, 1 9; 22; 24-97 

PsEupo-TunriN, Historia Karo Magni . . . . . . . . 159 
Castets, Historia Karoli M agni, 21 

NOoTKER, Gesta Karoli. 3. (ries ESSSRTOTT 
MGH. Pertz, Scriptores, "n Book II, 6, 12, 14 

ALCUIN, Epistola  . [07.3 "unde RC LETTO 
MGH. Dümmler, Epistulae, IV, 43 

ALCUIN, Disputatio . . 169 
Wilmanns, Zeitschrift für deutsches Altertum, SD page 544 

HnABANUS Maunus, De institutione clericorum . . . . . . A73 
MPIZ*107 Book III, 26 

Lu»us or FEnniEnES, Epistolae . & oy ^. T CRT 
MGH. Dümmpler, Epistulae, VI, 104, 62, 69, i783 

Annales Xantenses . . TMMUCOOENMERNT oÀ2v 
MGH. Pertz, Scriptores, II, page 222 

ExksHARBT IV, Casus Sanct Gal S eL E EREERETOT 
MGH. Pertz, Scriptores, II, page 94 : 

ASSER, Annales rerum gestarum Alfredi Magni . . NECEERU 


Stevenson, Annales rerum gestarum Alfredi Magni, 21-24 


CONTENTS 9 


PAGE 

RzciNO, Chronicon . MOL ONE T ET TSDC BEY 
MGH. Pertz, Scriptores, I, page 555 

LivTPRAND, Aníapodosis PL f boreteeuplot 
MGH. Pertz, Scriptores, III, Book VI, DX 

WipUuKIND, Aes gestae Saxonicorum |. Ee tubr ts accep [04 
MGH. Pertz, Scriptores, III, Book I, E 

GERBERT, //pistolae — . LL bebes ETO 
Havet, Epistolae, 2, 7, 8, 9, 12, 44, 130 

TROPE . imiv201 
Manly, Specimens of the pr e-Shaks perean Drama, page xix 

A LrrunGICAL PrAY 202 
Young, Publications of the Modern Language Association 24 (1909) 

page 325 

A BuniAL SERVICE . iuc PLNS GN OE 20 f. 
Henderson, Surtees Sociely ISI page 80* 

WorrHERUS, Vita Godehardi . . f esare DM MEL 2LI 
MGH. Pertz, Scriptores, Xl, page 216 

ISAIBERT OE. HERSFELD, UA 7tialés- t wet TOL e CUM P ZIo 
MGH. Pertz, Scriptores, V, page 255 

Miro CnispiN, Vita Lanfranci — . red COLS 2.10 
Acta. sanctorum, May, Tome VI, page 823. 

EaApMER, Vita Anselmi : aus MEUS LI PAK cmi 2.16 
Rule, Rolls Series, pages 339, 314 

Huco.og mo Vicrom Iidascalico t P S Y ERU sis S. 220 
MPL. 176, Book III, 14 

OrTOÓ or FnEISING, PV An p d 2222 
Hofmeister, Scriptores rerum Ger manicarum, V, 36; VI, praef. 

WiNLIAM OF TYnE, Belli sacri historia... us eoe ees esc 224 
Historiens des Croisades, I, page 351 

GuIBERT DE NocENT, Gesta Dei per Francos. 1. on MT 24 
Historiens des Croisades, IV, pages 236, 258, 259 - 

GUISERTODE INOGENT Do rita suma aste S oU E a us RE 220 
MPL. 156, Book I, 6 

OnpEnRICUS VrrALIS, Historia ecclesiastica — ..— . s pm 290 
Societé de U' Histoire de France, Prevost, IV, page "na 

lApeEAnD M istona Galamiatuinse roseo NS, Mise 232 
MPL. 178, 159 

ISEENAERD ORIGDAIRVAUXIMÁpologta sto d oer er. anat. narud34 
MPL. 182, 909 

BEERNAED ORLGEATBYAUX; Epistola edes $0809 eost er 291 
MPL. 182, 255 

FLORENCE OF WORCESTER, Chronicon ex chronicis . . . . . 2838 


"Thorpe, Chronicon ex chronicis, 1, page 102 


10 CONTENTS 


PAGE 

WiLLIAM or MALMESBURY, Gesta regum Anglorum 1 JatoNbe- 4 
Stubbs, Rolls Series, I, page 253 

GEorrnEY or MoNwovurH, Historia Britonum . . . . . . 943 
Giles, Historia Britonum, IX, 13; X, 3 

JonHN orF SarnisBURY, Polycraticus A LETS MR D A uer REED e 
Webb, Polycraticus, I, pages 12, 224 

PETER OF.BLOIS, Epistola ^ e NOE 
MPL. 207,311 

WALTER MAP, De nugis curialium, ^ ve OE NOUS 


James, De nugis curialium, page 75 


JocELIN oF BRAKELOND, Chronica de rebus gestis Samscnis abbatis .. 957 
Rokewode, Camden Society 1840, pages 6, 12 


HiaoRD, Gesta PInlippi Augusti; eL 
Societé de l' Histoire de France, Delaborde, I, page 53 

Annales Cambriae Tir A S d 
Ab Ithel, Rolls Series, page 64 

GiRALDUS OF Banni, Gemma ecclesiastica —... . . . . . . 2609 
Brewer, Eolls Series, II, page 341 

GiRALDUS OF Banni, De rebusasegestis —-. . . . . . .211 
Brewer, Rolls Series, I, page 119 

GiRALDUS OF Banni, Éxpugnatio Hibernica . . . . . . . 972 
Dimock, Rolls Series, V, page 225 

BONAYVENTURA, Vila. Francise]. tus BW RM ENMTOE 
Acta Sanctorum, October, ''ome II, page 774 

GERVAIS OF TiLBURY, Otia Imperiala |, 07 7 2T TS 
MGH. Pertz, Scriptores, XXVII, page 393 

CaEsaniUS or HaisrERBACH, Dialogus Miraculorum. . . . 277 
Strange, Dialogus miraculorum, I, pages 167, 233, 2306; II, page 328 

ViNCENT OF BEavvars, Speculum Majus. . 281 


Edition of Douai, 1624, I, Prologue, 7; II, 17, 13; IV, 16, 5- 
E/TIENNE DE BovnnBoN, T'ractatus de diversis materiis praedicabilibus 285 
LeCoy de la Marche, T'ractatus, pages 325, 231-234, 237 


SÁBIMBENE; QrOTVGU er Ol etc contem af MRAER E CE 
MGH.  Holder-Egger, Scriptores, XXXII, page 39 
Ono, Registrum visitalionum |... 204 


Bonnin, Fegistrum Visitatiomum, pages 18, 323, 335, 378, 395, 407, 
440 


RoaER Bacox, Compendium Studii Philosophiae . . . . . 300 
Brewer, Rolls Series, I, pages 398, 425, 469 

RoaER BacoN, De secretis operibus... 5:03: 5 20 wo» 30l 
Brewer, Rolls Series, I, page 532 

A Panopy, Carmina Burana... PU SNO NAUTAE M RM 


Schmeller, Carmina Burana, page 22 


CONTENTS 


ORIGIN OF THE ST. NicHoLAS PraYy . . 
Coffman, Origin of the Miracle Play, page 51. 


Vita, Ciarani 
Plummer, Vitae Sanctorum H iberniae, É page 219 


SIMEON O0F DunHAM, Historia ecclesiae Dunelmensis 
Arnold, Aolls Series, II, page 130 


PARDIDSPOERTIY 


Te Deum laudamus . 
Daniel, T'hesaurus hymnologicus, II, page 276. 


FongrTuNATUS, Vexilla regis 
Dreves-Blume, Analecta hà ymnica, I page 74. 


FonruNATUS, Ád Chilpericum 


MGH. Krusch, Auctores ap Und IV, page 209 


IsrponE, Versus 
Beeson, 1 sidorstudien, page 157 


EucENIUS OF TorLEpo, PokdS — . 
Dreves-Blume, Analecta hi ymnica, i^ page 89. 


ALCUIN, PoEMs . 


11 
PAGE 


. 906 
. 909 
. 910 


wl 


MGH. Dümmler, Poetae Carolini aevi, I, pages 243, 270, 284, 


320, 203 
HnaBANUS Maunus, HyMN . 
Dreves-Blume, Analecta hymnica, 1, page 193. 


EnMorpus NiGELLUS, De rebus gestis Ludovici PW . 


MGH. Dümmler, Poetae Carolini aevi, I1, page 109 


WALAHFRID STRABO, Lilia 


'"MGH. Dümmler, Poetae Carolini. aevi, L, page 344 


ExxEkHanT, Waltharius . 
Strecker, Waltharius, lines 170 ff 


O tu, qui servas 


MGH. Traube, Poetae Carolini aevi, Ill, page 703 - 


Confessor Christi 


MGH. Traube, Poetae Carolini aevi, Ill, page 706 - 


O Roma nobilis 


! 340 
Traube, Abhandlungen d. k.  bayr. Akademie XIX (1891) Abt. II 


CAMBRIDGE SONGS . . 
Breul, Cambridge Songs, 22, 26, 27, 215331 


GERBERT, INSCRIPTION 
MPL. 139, 287 


M edia vita 
Daniel, Thesaurus hymnologicus, Im page 328 


. 941 
. 947 
. 948 


12 CONTENTS 


Cantemus cuncti 


Dreves-Blume, Analecta. hymnica, Dn page 60 - 


Verbum bonum 


Dreves-Blume, Analecta. hymnica, LIV, page 343. 


Ave Maria . 
Dreves-Blume, Analecta. hymnica, LD page 140 


BERNARD OF CLUNY, HYMN . 
Neale, Medieval in ymns, page 68 


BERNARD OF CLAarRvAUX, HYMN . . 
Daniel, T'hesaurus hymnologicus, I, page 22 


ManBop, The Coming of Spring 
MPDASPIZIEBL17 


NIGELLUS Apanadu Brunellus 


Wright, Satirical. Latin. Poets of the twelfth century, Rolls Series, 


I, pages 34, 63 


WALTER OF ENGLAND, FABLE. . 
Hervieux, Fabulistes Latins, 1I, page 42 


Delupo . 
Hervieux, Fabulistes Latins, "B page 442 


Vita nostra 


Kónigsfeld, Lateinische H ymnen und Gesünge, ID page 164 


Veni, Sancte Spiritus . : 
Daniel, Thesaurus hymnologicus, II, page 35 


Stabat mater |. 
Daniel, Thesaurus hymnologicus, II, page 131. 


TuHoMas AqurNAs, Pange, lingua |. 
Dreves-Blume, Analecta hymnica, I^ page 586 


TuHoMas or CEgLANO, Dies irae — . 
Daniel, Thesaurus hymnologicus, II, 103 


Carmina Burana 


Schmeller, pages 5, 50, 67, 137, 171, 177, 178, 183, 225, 230, 
235 


Vinum bonum 
Novati, Studi critici, page 294 - 


Miraculum Sancti Nicholai 
Coussemaker, Drames liturgiques, page 123 


VOCABULARY . 


A PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


INTRODUCTION 


VOCABULARY 


The bulk of the vocabulary of medieval Latin (ML.) is 
derived from classical Latin (CL.), but many new words and 
new meanings have been added.! 

1l. A CL. word has taken on a new meaning, which some- 
times developed in the late Latin (LL.) period: acquiesco, 
adiuro, assertio, castellum, castrum, causa, comes, destino, 
discretus, dux, eques, infans, mansio, miles, obsequium, 
parentes, placitum, scholares, seu, solacium, vel, villa, virtus, 
virtutes. 

(a) A few adjectives and pronouns have changed their 
meanings or are used loosely: totus- quisque, toti— 
omnes, tanti-tot; quid-—uter, quanti- quot, neuter- 
nullus, nullus (and nemo) —neuter, aliquis— ullus, qui- 
cumque — quisque and quivis, quisquis — quisque, quisque 
— quisquis, ete. 

(b) Intra- infra, subito and repente-—cito; absque - sine, 
super de, pro — propter; seu and vel —et. 

2. Especially large is the group of CL. words that developed 
new meanings in ecclesiastical Latin (EL.): aedificatio, basilica, 
benedico, capitulum, cardinalis, cella, communio, conversatio, 
daemon, dominieus, dominus, fervens, festivitas, gentes, gen- 


1. For definition of the words listed below see Vocabulary. 
13 


14 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN í 


tiles, laudes, lignum, matutinus, nativitas, oratio, ordino, 
paganus, pietas, pontifex, praedico, saecularis, seduco, tribu- 
latio. 

3. Words that are rare in CL. became common, sometimes 
driving out the classical competitor: adiutorium, baro (baron), 
eaballus (Aorse), caballarius (horseman), manduco, papa, tris- 
tor. 

4. LL. words came in, sometimes via EL.: anterior, associo, 
coquina, decanus, fructifico, grossus, iuramentum, iussio, 
leprosus, passio, repatrio, sufficientia, trinitas. 

9. New words came in from EL.: appropio, annihilo, com- 
patior, glorifico, missa, oratorium, peccator, praelatus, prior 
refrigerium, resurrectio, retributio. 

6. Many new words developed in ML.: cappa, depaupero, 
dispareo, duellum (restoration of an early Latin word, war, 
duel), exeorio, inearcero, incarnatio, modernus (modern), 
murilegus, posse (noun), quadrivium, sacrista, totaliter, 
irivium, vale (noun), etc. 

(a) Compounds, both old and new, are often used with the 
force of the simple form: comporto, concivis, consocius, 
diffugio, discurro, elambo, exoro, pertranseo. 

(b Diminutives, both old and new forms, are often used 
without diminutive force: aucella and avieula (from 
avis), vasculum (from vas), etc. 

(c) Abstract nouns, old and new, are used with concrete 
force more freely than in CL.: christianitas fer christiani, 
gentilitas for gentiles, etc. 

(d) ML. is rich in new formations in -arius, -anus, -osus, 
-tor, -trix, etc., in abstracts and diminutives, 

7. Many Greek words came into ML., for the most part 
via EL.: abbas, angelus, apostolus, baptismus, catholicus, 
clerus, coenobium, diaconus, dioecesis, ecclesia, elemosina, 
episcopus, evangelium, haeresis, hebdomada, heremus, hymnus, 
idolum, laieus, martyr, monachus, monasterium, paracletus, 
pascha, pincerna, presbyter, propheta, psalmus, scandalizo. 


INTRODUCTION 15 


(a) Afew Hebrew words came in via the Greek: sabbatum, 
cherubim, seraphim, etc. 
8. Germanie and Celtie words are Latinized: baneus, bur- 
gensis, marca, etc. ' 


ORTHOGRAPHY 


9. There are numerous differences, generally reflecting & 
different pronunciation, between CL. and ML. orthography: 
e.g., e— ae! and oe (hec, pre, ete.); this sometimes causes con- 
fusion, e.g., ille, que, cepit, equus, etc.; aecclesia, cottidiae 
occur occasionally. i-e (quatinus); 1i—y (dyabolus, giro); 
o—u (diabulus); d 2t (aput, capud); f 2 ph (nephandus, fisica); 
t—th (spata, orathorium); ci-ti, pronounced s? (oracio, 
nacio); eh -h (k sound), (michi, nichil) ; A was freely added or 
omitted, frequently causing confusion (ac, hostium, hortus, 
and especially in forms like hii, hiis, where it is sometimes 
impossible to tell whether the form is from hic or is); p 1s 
often inserted (hiemps, contempno, columpna); assimilation is 
the rule, except in the case of in- negative. 


INFLECTION AND SYNTAX 


10. Towns frequently lost their original name and took the 
name of the tribe, generally in the accusative or ablative 
plural. 'lThese forms came to be used for all cases, i.e., they 
were regarded as indeclinable, e.g., Parisius (accusative plural) 
for Lutetia Parisiorum. 

1l. A few irregularities occur: iter] for itinere, orbs for 
orbis, nectare for nectar, isdem for idem; generally in the 
poetical selections. 


CONJUGATION 


12. Ligui occurs for ligavi, confugiere for confugere, volerent 
for vellent. 


1. e, e, ae, and oe rime in poetry. 


16 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


183. The compound tenses are frequently formed with fui, 
fuissem, etc., instead of sum, essem, etc. 

14. Fore occurs for esse, and the future passive participle 
with fore for the future passive infinitive. 

15. "The perfect participle frequently ends in -sus instead of 
-tus, especially in compounds of tendo. 


NUMBER 


16. Words that are invariably or regularly plural in CL. 
are found in the singular: altare, angustia, codicillus, euna- 
bulum, facetia, insidia, palatium, spolium, versutia. 

(a) Populi occurs in the plural, meaning "crowds." 

(b) 'The plural of adjectives is used to designate a class; 

infideles, "infidels." 


GENDER 


17. "The gender of nouns occasionally shifts: mons, praestigia, 
and scopulus become neuter; stirps and pratum become mas- 
culine; caelum is masculine in the plural. 

(a) "There are a few examples of the shift that is so common 
in Vulgar Latin, by which a neuter plural becomes a 
feminine singular, e.g., fortia; other feminines are: 
chronica, physica, lilia, reticula. 

18. Asin CL. the neuter plural is common as a substantive, 

e.g., obscura noctis; abrupta vitiorum. 

19. Masculine and neuter adjectives are used as substan- 

tives, e.g., infernus, festum. 


CASES 


20. 'The subject is frequently omitted when a new subject 
is introduced. 

21. The indefinite *they" unexpressed is commoner than 
in CL. 

22. "The nominative absolute occurs occasionally. 

23. 'The partitive genitive occurs with aliquis, multi, unus. 


INTRODUCTION AUNTTT 


24. By an extension of the classical usage the genitive is 
found with cumulatus, dubius, eruditus, misericors, and 
recordor. 

25. 'The dative is used where CL. would use a genitive, 
accusative, or à prepositional phrase, or ablative. 

.(a) With misereor, compatiens. 

(b) With sceiscitor, which takes an accusative or a prep- 

ositional phrase in CL. 

(c) With adfero, dirigo, proicio, and other verbs of motion. 

(d) In place of the ablative of agent. 

26. The accusative is used: 

(a) Instead of the genitive or ablative with indigeo, inex- 
pertus, memor. 

(b) Instead of the dative, or ad with the accusative, with 
appropinquo, incurro. 

(c) Instead of the ablative or genitive, with inexpertus, 
utor, to express price, with coram, with requiro in place 
of the ablative with a preposition. 

(d) Induo takes two accusatives or an accusative and an 
ablative. 

(e) The aeeusative absolute occurs a few times. 

(f) The accusative with à preposition occurs with aio (ad), 
confido (in), iungo (ad). 

(g) "The aecusative without a preposition 1s common after 
verbs of motion. 

27. 'The ablative absolute is frequently found where CL. 
would use a participle in agreement with the subject or 
object. 

28. 'The ablative with a, ab is used with à comparative. 

29. Means is expressed by the ablative with ab, cum, de, 
ex, in, as well as by the simple ablative; plenus de occurs once. 

30. The locative ablative is used with or without a preposi- 
tion. | 

3l. Time is expressed with or without a preposition, e.g., 


in die, quadam die, in una dierum, uno dierum, quadam vice. 


18 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


32. Duration of time is frequently expressed by the ablative 
instead of the accusative. 

33. The descriptive ablative is used with ex. 

34. Cause is expressed with gaudeo by the ablative with 
de, instead of in, or the simple ablative. 

35. Manner is frequently expressed by the ablative with ab 
' OÉJn. 

36. The ablative instead of the genitive occurs with 
paenitet. 

37. Confido takes the ablative with in, instead of the dative 
or the ablative alone. 

Prepositional phrases are used more freely and with less 
accuracy than in CL. Characteristic is the use of the phrase 
to make explicit a case relation. 

398. A phrase is used to take the place of a subjective or 
possessive genitive, e.g., digitus de manu, consilia de meis 
amicis. 

39. A phrase is used to express a partitive idea after certain 
verbs, e.g., ex aqua bibere, Eng. "drink of the water"; dedit 
de fructu, ef. Fr. "donnez-moi de l'eau." 

40. The distinction of place in which and motion to a place 
is often disregarded, e.g., in manibus venit and captus in 
manus, in regiam ambulavit and in fastigia nidificant. 

(a) Prepositions are used with names of towns instead of 

the accusative or ablative alone. 

41. Phrases are used in idioms that are quite foreign to the 
Roman way of thinking, e.g., mittere pro, mittere post, currere 
propter, etc. 


PRONOUNS 


42. 'The personal pronoun is not necessarily emphatic when 
expressed. 

43. 'The reflexive pronoun is not always used reflexively: 
sibi—ei, suus— eius, and vice versa; occasionally they are re- 


[11 EJ 
. 


versed in a single sentence; cf. Fr. "son 


INTRODUCTION 19 


44. 'The reciprocal relation 1s expressed by ab invicem, ad 
invicem, sibi vicibus, nobis vicissim, in addition to the words 
used in CL. 

45. Ipse is used (1) as a demonstrative pronoun, in place 
of is, etc.; (2) in place of the definite article; (3) it is sometimes 
superfluous. 

46. Idem is used for is, hic, ille; cf. the similar use of same" 
in English. 

(a) dietus, iam dictus, praedictus, supradictus, praefatus, 
etc., are often used with about the same meaning as 
idem. 

47. Iste has lost its force as a demonstrative of the second 

person. 

48. Hie, is, Iste, and ille are often used interchangeably, 
sometimes for the same person in a single line. 

(a) 'The demonstrative pronouns are often equivalent to the 
definite article. 

49. Numquid, "any," and ut quid, "why," are the favorite 
words for introducing questions. 

50. The indefinite pronouns are often confused; see 1 (a) 
above. 

51. Quidam 1s often equivalent to the indefinite article. 

52. Unus is frequently used with the force of an indefinite 
article. 

(a) The correlatives unus . . . alter occur for alter . .. 

alter. 


) 


ADVERBS 


53. Adverbs are freely combined with prepositions; the 
combination is sometimes felt as a phrase and sometimes as 
an adverb: ab inde, à longe, a modo (amodo, ammodo), ad 
invicem, deforis, ex inde, ex tunc, insimul, pro tune; the practice 
of printing them as one or two words varies. 

94. In addition to tam . . . quam, ita . . . ut we find 
also tamquam . . . sicut, ita . . . sicut, etc. 


- 20 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CONJUNCTIONS 


55. 'The practice of CL. in the use of connectives (a et b et 
c or abeque) is not carefully observed. 

56. Et is often superfluous; nec-—non, nec non-et; nec 
dum — non dum. 

50/. Nam- autem and autem — nam. 

58. Many conjunctions have become so weakened as to be 
often untranslatable; they often serve merely as particles of 
transition, e.g., at, autem, enim, etenim, nam, namque, sed, 
siquidem, tamen, vero. 


COMPARISON 


There are several departures from the usage of CL. in the 
comparison of adjectives and adverbs. 

59. 'The positive sometimes has comparative force. 

60. 'The comparative 1s frequently used with positive force. 

61. The comparative 1s very often used with the force of a 
superlative; cf. the French idiom. 

(a) The comparative is sometimes strengthened by quam. 

62. Quam is sometimes used with a positive that suggests 
comparison, e.g., supra quam. 


VERB 
63. Some verbs that are intransitive in CL. become transi- 
tive, e.g., germino, lacrimor, etc. 


VOICE 


64. Many verbs that are deponent in CL. have active 
forms and vice versa, e.g., consilio, exhorto, hospito, medito, 
praedo, interpreto, remunero, scruto, etc.; but laerimor. 

65. 'The reflexive is sometimes omitted; cavere se occurs 
twice. 


INTRODUCTION 2l 


'TENSES 


66. The tenses are used more loosely than in CL. 

67. 'The present is used for the future—a common usage in 
CL. also, especially in colloquial passages. 

68. 'The imperfect 1s used for the perfect (aorist). 

69. 'The perfect is used for the imperfect. 

70. 'The pluperfect 1s used for the perfect (aorist). 

71. The imperfect and pluperfect are used side by side 
without difference in meaning. 

72. 'The tense relation between the main and the subordi- 
nate clause is not always accurately expressed, e.g., qui me 
aperiet invenerit. 

13. 'l'he present participle is often used loosely, as in English, 
to express a completed act in reference to the main verb. 

74. 'lhe sequence of tenses in general follows the usage of 
CL. 


THE INDICATIVE 


75. The future indicative is used, as in CL., to express a 
command. 

76. "The indieative 1s used in many clauses that in CL. 
would require the subjunctive, e.g., in volitive clauses, antici- 
patory clauses, with utinam, in result clauses and substantive 
clauses of fact, in descriptive qui clauses, cum clauses of situa- 
tion and cause, causal clauses with quod in indirect discourse, 
in indirect questions, with licet, and in conditional clauses. 


THE INFINITIVE 


The infinitive has a much wider range of use than in CL. 

71. It 1s especially common with facio. 

78. It is freely used with verbs that in CL. would take the 
subjunctive, e.g., with decerno, praecipio; metuo, timeo; rogo, 
peto; permitto, contingo. 

79. It is frequently used to express purpose. 

(a) Expressions of the type da mihi comedere are common. 


22 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


INpiRECT DriscovunsE 


80. The most notable departure from CL. usage is found in 
the construction of indirect discourse. "The old construction 
of the infinitive with subject accusative 1s still common, but a 
new one, the seeds of which existed as early as Plautus, gained 
the upper hand in EL., chiefly through the influence of the 
Vulgate, and survived in the Romance languages. The in- 
fintive 1s displaced by a substantive clause introduced by 
quod, quia, quoniam, or ut. The indicative or the subjunctive 
may be used. (The usage varies with different writers. In 
this book quod 1s by far the most common; the indicative and 
subjunetive occur with about equal frequency. Other intro- 
duetory words occur elsewhere.) 

81. Sometimes the old and the new construction occur in 
succession, after the same verb. 

82. The force of the introductory word is sometimes so 
weak as to permit the accusative and infinitive construction. 

83. Occasionally the introductory word is so weak that it 
does not affect the quotation at all, i.e., it remains a direct 
statement; quod or quia is equivalent to a mere mark of quo- 
tation. 

84. An indirect question may take the indicative. 

(a) An indirect question may be introduced by si. 


THE SUBJUNCTIVE 


85. In independent clauses the negative is frequently non 
instead of ne. 
(a) In expressions of command the present subjunctive 1s 
used where CL. prefers the perfect. 
86. Volitive clauses are frequently introduced by quod and 
occasionally by quatenus. "The indicative sometimes occurs. 
(a) 'The volitive subjunctive occurs with conor, moveo, and 
promitto, contrary to the usage of CL. 


INTRODUCTION 29 


87. In clauses of comparison tamquam, as well as quasi, is 
used. 

88. Clauses of purpose are introduced by quod and quatenus. 

89. Clauses of fear are introduced by quod and quatenus. 

90. The subjunctive is used after antequam and usque dum 
whether the clause 1s anticipatory or not. 

(a) The indicative is used after quousque in an anticipatory 

clause. 

91. Utinam is used with the imperfect subjunctive where 
the wish is possible of fulfillment. 

(a) 'The indicative with utinam is found. 

92. Clauses of obligation may be introduced by quod. 

93. Clauses of request (after obsecro, peto, rogo) are intro- 
duced by quod and quatenus. 

94. Clauses of consent (after permitto) may be introduced 
by quod. 

95. Clauses of result and substantive clauses of fact are 
frequently introduced by quod (often preceded by adeo, ita, 
sic, talis, taliter, tam, in tantum, tantum). "The indicative is 
commoner than the subjunctive. 

(a) The indicative also occurs in clauses introduced by ut. 

96. Descriptive (characterizing) clauses with qui may take 
the indicative. 

97. Clauses of situation and causal clauses with cum may 
take the indicative. 

98. 'The subjunctive is common in clauses of situation intro- 
duced by dum; usque dum also occurs. 

99. Dum occasionally introduces a causal clause with the 
indicative. 

100. Causal clauses are occasionally introduced by eo quod, 
quatenus, quia, ex quo (— Eng. '*since"); the indicative and 
subjunetive are used indifferently. | 

101. Quamquam is occasionally found with the subjunctive. 

102. Postquam and mox ut (—simulatque) occur with the 
subjunctive. 


24 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


AssuMPTIONS (Conditions) 


103. The present subjunctive occurs in a present assump- 
tion of fact. | 

104. In general assumptions present and future tenses occur 
side by side. 

105. The subjunctive occurs in clauses of repeated action. 

106. The imperfect subjunctive occurs in both clauses of a 
less vivid future assumption. 

107. 'The imperfect subjunetive occurs in both clauses of 
an assumption contrary to fact in past time. 

(a) 'The imperfect indicative occurs once in the conclusion. 


PARTICIPLES 


108. 'The present participle is used like the future of CL. 
to express purpose. 

109. "The present participle with sum, eram, etc., is used to 
express tense relation (analytical tendency). 

110. Constitutus and existens are used as substitutes for 
the present participle of sum. 

111. The ablative of the gerund is freely used with the 
force of a present participle. 


InroMATIC EXPRESSIONS 


112. Medieval Latin uses idioms that are quite foreign to 
CL. Debeo, volo, oportet, and possum are often weakened 
to mere tense or mood signs and are frequently untranslatable, 
e.g., debeo stands for "will" or "shall" (volitive and future), 
"may," "might," or "ought" in its various meanings (natural 
likelihood, obligation, ete.). Examples are: natura dedit 
quod filia deberet copulari (p. 64, 1. 5), sciebam quia debere- 
mus abire (p. 32, 1l. 28), in omnibus quae manducari debent 
(p. 124, l. 2, for quae manducantur), ut debeat baptizare 
(p. 135, l. 13, for a purpose clause), cum esset decretum ut 
cantare deberent (p. 144, l. 17); similarly cum ire vellet (p. 
216, l. 5, for cum iret). 


INTRODUCTION 25 


113. Habeo is used in periphrastic expressions, reflecting 
the analytical tendency of popular Latin. "The classical use 
of habeo with the perfect participle, the forerunner of the com- 
pound tenses with have, is extended to adjectives and preposi- 
tional phrases, e.g., causas exosas habebat (p. 129, 1. 22). It 
is used like debeo, e.g., cantare habes, *you must sing"; the 
answer is, quid debeo cantare? (p. 144, l. 29); mori habes 
(p. 146, 1. 29), habent eum percutere (p. 64, 1. 27, cf. Eng. 'I 
have to go"). Other uses are: habeo septem menses (p. 75, l. 16, 
cf. Fr. *avoir sept mois"); fastidio habeas (p. 41, 1. 17). 

114. Facio is often used with a noun or adjective where CL. 
would express only the verbal idea contained in the noun, e.g., 
facere confessionem for confiteri, moram facere for morari, 
confugium facere, etc. 


SUMMARY 


115. The outstanding differences between ML. and CL. 
may be summed up as follows: 
I. 'Theenlarged vocabulary and extended use of Greek words 
and new formations. 
(a) The shift in meaning of nouns and verbs toward that 
of the English derivative. 
(b) 'The breakdown in the sharp distinctions in the meaning 
of certain adjectives, pronouns, and prepositions. 
II. The breakdown in the sharp distinctions between cases. 
III. The extended use of the prepositional phrase to indicate 
case relations. 
IV. 'The extended use of the infinitive, especially to express 
purpose and with verbs like facio. 
V. "The use of clauses with quod, quia, ete., in Indirect Dis- 
course. 
VI. The use of other conjunctions than ut (especially quod) 
in subjunctive (especially substantive) clauses. 
(a) 'The use of quod as a universal conjunction for *that," 
even in sentences like *It is the third day that." 


26 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


VII. The breakdown in the distinction between the indica- 
tive and subjunctive in subordinate clauses of all kinds. 

VIII. The use of sum, habeo, debeo, etc.,as auxiliaries 
(tense and mood signs). 

IX. The abandonment of the periodic sentence in favor of a 
simpler sentence structure, which often differs but little from 
that of the modern languages. 


VERSIFICATION 


The medieval poets employed the classical meters, based 
on the quantity of the syllables, especially the hexameter and 
pentameter. 'The number of such poems is extraordinarily 
large, but most of them are without merit, being little more 
than exercises in versification. 

The following points are to be noted!: 

116. In foreign and in unusual Latin proper names the 
vowels are treated as long or short as occasion demands. 

117. Long vowels in Greek words are often shortened, 
e.g., eólon, eeclésia, herémus, irónia, ete. In prose also the 
Greek accent generally prevailed. 

118. In Latin words the final -o of nouns (nom.) and verbs 
is often shortened, and less frequently the final vowels of other 
words, e.g., ergá, ergó, posteá, quandó, studiosé, etc. 

119. Elsewhere there are occasional changes, generally from 
long to short, e.g., cotídianus, débetis, gáza, mavís, néquam, 
but füga, heri. 

120. Mulieris is the invariable form in medieval poetry; 
similar eases occur occasionally (filiolus); forms like seü, heü, 
suávis, suésco are not uncommon. 

121. Syllables are frequently lengthened under the ictus, 
especially at the end of the first hemistich of the hexameter and 
pentameter. 





1. The metrical irregularities of quantitative verse are indicated in the 
text. 


INTRODUCTION 2( 


122. The letter À is frequently treated as a consonant in 
making position and in preventing elision. 

193. The use of hiatus varies in different poets, but in 
general it is more common than in the classical poets. 

124. The following meters are represented in this book: 
Dactylic hexameter: CLII, CLV, CLVII, CLX, CLXI, CLXXI (pp. 318 
ff). Elegiae distich: CL, CLI, CLIII, CLIV, CLVI, CLIX, CLXXIX, 
cLxxx (pp. 316 ff). Iambie dimeter: cxrix, crLvii (pp. 315 ff). 

125. The great achievement of the medieval poets was the 
development of rhythmical verse. Here the syllables are 
counted, not measured in terms of longs and shorts; there is 
no substitution of a long syllable for two shorts or vice versa. 
Aecent displaces quantity. 'The word accent and verse ictus 
may confliet except at the end of the verse or half-verse, where 
they must coincide; it is this close that determines the rhythm 
of the verse. The metrical schemes therefore are reckoned 
from the end of the verse, not the beginning, e.g., a five-syllabled 
trochaie verse is Ml thus: 5--—(ie. ye simi- 
larly the scheme for a five-syllabled iambie verse is: 5— 

("E---2); for the iambie trimeter (see 131, c) the scheme 
is: [edel lal le ke 9777 — 

126. Another feature of Arm mail is the use of rime. 
'The ends of the two hemistichs may rime, or the ends of lines 
in various combinations, abab, aabb, ete. At first only the last 
vowel was involved, but later two-syllabled rimes became 
common. Rime is also employed by writers of quantitative 
verse. 

127. Elision gradually disappeared; there are only three or 
four cases in the rhythmical poems in this book. 

198. Hiatus was in general avoided; most of the cases in this 
book are found in a half dozen selections (-am, -em, etoc., before 
an initial vowel were not regarded as hiatus). 

129. In the great majority of poems the meters employed 
are the trochaie and iambiec. "The effect is often monotonous, 
but the monotony is relieved by sharply dividing the longer ver- 


28 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ses 1n the middle and by combining into strophes verses of 
different length, and sometimes of different meter. 
The meters employed in this book are: 


130. 


(a) 
(b) 
(c) 
(d) 
(e) 


'Trochaie 

six-syllabled verses, 6— »; crxxv. 
seven-syllabled verses, 7- —; cLxxxrmu, cxcr. 
eight-syllabled verses, 8— «; crxxxvi, CXCVII, CXCVIIT. 
thirteen-syllabled verses, 7- — --6— »; cuxxxix. 
fifteen-syllabled verses, 8— »--7- — ; c,xviunm. 


In combinations 


(f) 
(g) 
(h) 


1H 
(a) 
(b) 
(c) 


132. 
(a) 
(b) 
133. 
(a) 
(b) 


4— v and. 7«— ; CLXXXVII, Cxcy. 
7«»— and 6— v; CLXXXVIII, CXC; CXCIII, CLXXXI. 


Srand$8zc Farecxpvo CE Xeon CLXXXIV, CLXXXV, 
GXONOXOGVDIOXOIX: 

Iambie | 

eight-syllabled verses, 8«—; crxvr, OLXIX;veLXXVIE 


ten-syllabled verses, 4» — 4-6» — ; cc. 
twelve-syllabled verses, 5 — »--7« — ; cuxirt, crxim. 
6- — --6- — ; xxiv. 
Different meters combined 
trochaie and iambic verses, 6— » and 4- — ; cxciv. 
trochaie and hexameter verses, CLXXXI. 
Daetylic 
hexameter, versus leonini, CLXXVI, CLXXVIII. 
tetrameter, cxcit. 





PART ONE. PROSE 


IL! THE WONDERS OF INDIA 


Mense Maio, postquam vicimus Darium, regem Persarum, 
apud flumen qui dicebatur Granicus, subiugavimus nobis 
omnem illius terram et posuimus in provinciis orientis nostros 
honoratos, et divites facti sumus de? multis divitiis, sicut iam 


tibi in priore epistola significavi. Sed ne videatur multiplieata : 


ipsa locutio, non replicabo? facta priora, quae cognita sunt. 
Mense Iulio deficiente venimus in Indiam Phasiacen, ubi eum 
magna celeritate Porum regem vicimus, et omnes divites facti 
sumus de multis divitiis illius. Et ut semper in memoria tenea- 
tur, rectum mihi videtur ut scribam de multitudine exercitus 
eius, in quo fuerunt sine* peditibus quattuordecim milia oc- 
tingentae quadrigae, omnes falcatae, et quadringenti elephanti, 
qui portabant turres, ubi stabant homines armati ad pugnan- 
dum, et apprehendimus ipsam civitatem* Pori et domum eius, 
in qua fuerunt quadringentae columnae aureae cum capitellis 
aureis, et parietes illius domus erant investiti$ de laminis aurels, 
quae erant grossae," quantum est grossus unus digitus hominis 
de$ manu$; etiam ego ipsas laminas incidere feci? in multis 
locis. Vinea quoque de auro pendebat inter columnas, quae 
folia aurea habebat, et racemi illius erant de crystallo, et inter- 
PHIBERLACUE UU UOTIS. A Protein enatis ent unersuenoet Cities 


L 1. From the Epistola Alexandri Macedonis ad. Aristotelem magistrum 
suum, which goes back to a Greek version of the Alexander Romance. 
Alexander, like Charlemagne at a later period, became a figure of romance 
soon after his death. His dramatic expedition to India and the marvels 
of a strange land appealed to the imagination of the Greeks and Romans 
and later to the medieval world. 2. with abl. of means; see Introduc- 
tion, section 29, and cf. 1l. 16, below. 3. repeat. 4-— practer. b. capitals. 
6. covered. "T. thick. 8. in place of a genitive; see Int., sec. 38. 9. See 
Int., sec. 77. 


20 


mM 
c 


Ct 


10 


20 


t» 
C 


20. 5 » PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


positas habebant gemmas ignitas!? et smaragdos, et omnes 
ipsae mansiones!* erant ornatae de gemmis quae margaritae 
nominantur, et de unionibus? et carbunculis.? Regias* vero 
habebant de ebore albo, habebant et lacunaria, id est subficta,!^ 
de ligno, quod nominatur ebenum, et est lignum fuscum quod 
nascitur in India et Aethiopia, et camerae erant factae de 
lignis cupresseis. Et foras? ipsam domum erant statuae de auro 
positae, et erant ibi platani aurei, et inter illas erant multa 
genera de aucellis'? cum variis coloribus, et habebant ungulas 
et rostra 1naurata et in aurieulis pendebant eis margaritae et 
uniones. Multa vasa gemmea et crystallina seu* et!9 aurea 
invenimus ibi, de argento pauca. 

Cumque omnia in mea habuissem potestate, desideravi 
videre interiorem Indiam, et perveni ad portas Caspias cum 
universo exercitu; ubi cum admirarer ipsam terram, quae erat 
bona, eognovi ibi aliqua quae odiosa mihi videbantur esse. 
In ipsis autem locis erant diversi serpentes et ferae, quae in 
ipsis vallibus et campis et silvis et montibus habitabant, et 
dixerunt nobis homines de ipsa terra, ut essemus solliciti pro* 
ipsis serpentibus et feris. Sed ego volendo!? persequi Porum 
regem, qui de proelio fugerat, antequam in desertas solitudines 
abiret, tuli?? centum quinquaginta duces, qui ipsam viam nove- 
rant; et mense Augusto perreximus per ardentissimum solem 
et per loea arenosa, et promisi praemia illis, qui me portabant?! 
per incognita loca Indiae, si me perducerent in Baetriacen cum 
omni exercitu meo salvo, ubi sunt gentes quae nominantur 
Seres, et sunt ibi arbores habentes ipsa folia velut lanam,? 
quam homines loci illius colligunt et vestimenta sibi exinde? 
faciunt. Nam? et ipsi duces nostri coeperunt de eadem? 


VTEE—M————————uÓ—M ecu P 

10. fiery. 11. rooms; cf. In my father's house are many mansions." 
12. single large pearls. 18. carbuncles. 14. doors. 15. ceiling. 16. prepo- 
sition; for meanings of Zpse, see Int.,sec. 45. 17. (little) birds. 18 —etiam. 
19. equivalent to a present participle. 20. took. 21. conducted. 929. L2 
cotton. 23 — inde; see Int., sec. 53 and cf. p. 34,1. 12. 24. See Int., sec. 58. 
25. See Int., sec. 46. [From here on, references to the Introduction will 
be indieated only by the section number.] 


THE WONDERS OF INDIA 3l 


lanugine eolligere. Illi namque qui nobis viam ostendebant, 
sicut ego eognoscere potui, volebant nos portare per loca mor- 
talia, ubi erat multitudo serpentium et ferarum et beluarum. 
Quod ego ut vidi, ex parte pro culpa mea hoc evenire dixi, 
quia despexi consilia de?? amicis?* meis et de hominibus de loco 
Caspiae, qui dixerunt mihi ut non sie festinarem vincere. 
Praecepi militibus meis ut omnes se armarent eo quod timebam 
ne forte supervenirent hostes et tollerent divitias auri et gem- 
marum, quas milites mei portabant. Tantum?" enim erant 
divites facti, qui?? vix ipsum aurum portare poterant; insuper 
et ipsa arma gravabant multum, quia omnia ego feceram in- 
cludere in auro, et resplendebat totus exercitus meus ad simili- 
tudinem stellarum; et erat magna admiratio? videre talem 
exereitum, quia et in ornamento et in virtute supra erant 
quam?? aliae gentes. Ego certe videndo prosperitatem meam 
nimium gaudebam de?' nobilissimo numero iuventutis. Sed 
quia solet?? aliquando, ubi habet homo?? prosperitatem, sequun- 
tur illum adversa, coepimus sitim habere maiorem. Quam 
cum non potuissemus durare, tune quidam miles, Zefirus 
nomine, invenit aquam in una? petra cavata; implevit exinde 
ipsum? * capsidem?? suum et adduxit illam mihi, quia plus 
amavit vitam meam quam se ipsum. Ego vero convocavi 
exereitum meum et coram omnibus effudi ipsam aquam in 
terram, ne forte, dum videret ipse exercitus quia biberem ego 
ipse aquam, plus inciperent illi sitire. Laudavi bonitatem Zefiri 
quam habuit in me, et dona ei optima feci. Ista?* namque 
causa,* quae facta est de ipsa aqua, confortavit* ipsum exer- 
citum et deinde coepimus ire. 

Cumque ambularemus apparuit mihi non longe flumen in 


26 —amicorum. 92'l -iam. 28-ut ei; for mood see 76; cf. also p. 32, 
l. 22. 29. marvel. 30. For quam after a positive see 62. 31. See 34. 
32. used impersonally; in CL. it would be adversa sequi solent. 33. in- 
definite, one, Fr. *on." 34. comparative for a positive; see 60. 35. in- 
definite article, a; see 52. 36. often fades into the definite article (ll. 23 and 
27, below) or is used superfluously, as here. 37 —cassidem. 38. no longer 
3. demonstrative of the second person, but used instead of hic, is, and ille. 


10 


20 


20 


30 


32 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


desertis locis, et erant in ripa ipsius fluminis cannae altae 
sexaginta pedibus et erant grossae plus quam pinus, quia inde 
fiebant tabulae ad faciendas casas. "Tunc ego statim feci figere 
alipergum,?? quia et homines et animalia nimium sitiebant. 
Cumque ex eadem^? aqua bibere voluissem, tantum erat amara 
sicut elleborum, quod vulgo velatrum?*! dieitur, unde nec homo 
nec ulla animalia sine tormento bibere poterant. Angustiabar? 
ego plus propter ipsa animalia quam pro nostra necessitate, 
et cognovi quia plus durat homo omnia mala quam ami- 
malia. Habebam mecum mille elephantos, qui portabant 
aurum, et quadringentos currus faleatos, ubi? erant per^ 
currum quattuor caballi? et mille ducentos currus alios, ubi 
erant duo caballi per eurrum; caballicantesf erant nobiscum 
viginti milia, pedones^? ducenti quinquaginta milia, et erant 
prope duo milia muli,*$ qui portabant causam?? de ipso aliper- 
go^* et causam de ipso populo, cameli, dromede?? et boves duo 
milia, qui portabant annonam; et boves et vaccae et pecora ad 
comedendum. maxima multitudo. Multi ex eisdem equis et 
elephantis et mulis frena aurea habebant. 

Ipsa namque pecora non poterant se continere prae nimio 
siti; milites autem lingebant ferrum, alii biberunt oleum, alii 
ad talem necessitatem perveniebant qui etiam urinam suam 
bibebant. De qua causa nimium angustiatus sum et plus eram 
sollieitus de ipso populo quam de meo periculo. Praecepi ut 
omnes armati sequerentur et talem legem dedi ut vindictam 
darem* in illum quem armatum non invenissem, unde omnes 
mirabantur, quia,? ubi nullus appareret inimicus, quid necesse 
esset in tali siti pergere armatos. Sed ego sciebam quia per 
loca deberemus* abire quae plena* erant de bestiis et serpen- 
tibus. 





39. camp. 40. See p. 30, 1. 29. 41—veratrum, hellebore. 42. was dis- 
turbed. 43. used loosely. 44. Cf. Eng. "per dozen." 45 —equi. 46— 
equites. 4T — pedites. 48 —mulorum. 49. things belonging to the camp. 
50. dromedaries. 51. the reverse of the classical idiom, poenam dare, pay 
a penalty. 52. superfluous. 53. See 80 and 112. 54. See 29. 


THE WONDERS OF INDIA 33 


Igitur secuti sumus ripam iam dicti fluminis, qui habebat 
ipsam aquam amaram, et ad octavam horam diei venimus ad 
unum castellum, quod erat positum in eodem flumine in una 
insula et erat aedificatum ex praedictis cannis, de quibus supra 
diximus. Vidimus ibi paucos homines nudos de Indis, qui 
statim, ut nos viderunt, absconderunt se. Ego vero volebam 
loqui cum illis, ut ostenderent mihi aquam. Sed cum nullus 
ex eis appareret, praecepi paucas sagittas iactare? in eodem 
castello, ut si sua voluntate non volerent?? exire, propter 
timorem tamen sagittarum exirent. Sed illi propter timorem 
plus se absconderunt. "l'une ego misi in eodem flumine ducentos 
milites de Macedonibus cum levibus armis. lam quartam 
partem fluminis nataverant et subito nova causa nobis appa- 
ruit. Vidimus venire de profundo aquarum hippotamos?? 
fortiores quam sunt elephanti.  Hippotami dicuntur, qui 
medii?? sunt homines, medii? caballi. Videntibus autem nobis 
et plangentibus manducaverunt ipsos Macedones, quos in 
eodem flumine ad natandum misimus. Ego vero iratus contra 
illos, qui nos per talia loca portabant, iuss1 ex eis centum in 


ipso flumine mittere. "Tune coeperunt exire hippotami sicut : 


formicae et devoraverunt illos. Sed ne forte cum eisdem hippo- 
tamis nocte pugnaremus moti*? exinde sumus. 

Igitur cum pervenimus ad horam diei undecimam vidimus in 
medio ipso flumine homines cum navicellis** rotundis factis de 
canna. Interrogavimus illos ubi aquam dulcem inveniremus. 
Illi vero sua lingua dixerunt quia deberemus invenire lacum 
cum aqua duleissima, in quo loco portare nos debebant illi qui 
nobis viam trahebant.?  Ambulavimus tota nocte fatigati de 
siti et erat angustia quia ibant omnes armati. Insuper et alia 


nobis angustia advenit: occurrebant nobis leones, ursi, pardi, : 
tigres, et tota nocte pugnavimus cum eis. Alio vero die cum 


55. For the infinitive see 78; the subject is omitted, as often. 56 — 
castellum; see 40 and cf. ll. 17 and 19, below. . 57 —wellent. 58. 'The 
Eng. word is from the (correct) longer form. 59. Ahalf...half. 60. middle 
voice. 61. boats. 62. were showing, leading. 


10 


h2 
ca 


c 


10 


M 
ct 


— 


94 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


iam lassi essemus, erat quasi octava hora, quando pervenimus 
ad ipsum lacum. Cumque bibissem aquam dulcem, gaudio 
magno repletus sum et bibit totus exercitus et omnia animalia. 
Tunc iussi alipergum figere in latitudine et longitudine ad tria 
miliaria? Deinde fecimus incidere ipsam silvam quae erat9 
de? gyro in gyrum** super ipsum lacum. Ipse lacus erat 
spatiosus ad unum miliarium. "Tune fecimus poni elephantos 
in media parte de ipso alipergo, ut bene continere se posset 
ipse exercitus, si aliquid nobis nocte superveniret. Tunc 
accenderunt focos mille quingentos quia ligna ad sufficiendum 
habebamus de ipsa silva. 


II! TWO MODERN INVENTIONS 


Abinde venimus ad mare rubrum. Et erat ibi mons altus; 
ascendimus eum et quasi essemus? in caelo. 

Cogitavi cum amicis meis ut instruerem tale ingenium* 
quatenus?* ascenderem caelum et viderem si est*hoc caelum 
quod videmus. Praeparavi ingenium ubi sederem et appre- 
hendi griphas? atque ligui$ eas cum? catenis et posul vectes 
ante eos et in summitate? eorum cibaria illorum et coeperunt 
ascendere caelum. Divina quidem virtus obumbrans eos 
deiecit ad terram longius? ab exercitu meo iter dierum decem 
in loco campestri et nullam laesionem sustinui in ipsis cancellis 
ferreis. "Tantam altitudinem ascendi ut sicut area videbatur! 


esse terra sub me. Mare autem ita videbatur mihi sieut draco 
PLE ERI NMSERIA SUIS "US CNN PPS READS UNEE MIS dU 

63. miles; in CL., milestones. 64. with super, surrounded. | 65 —in gyro. 

IL 1. From the translation of the Alexander Romance of the pseudo- 
Callisthenes (third or fourth century) made by the Neapolitan arch- 
priest Leo, who found à copy of the Greek version on a visit to Constan- 
tinople (c. 942). Leo's translation is the source of most of the medieval 
texts that deal with Alexander. Versions of the romance are found in 
thirty languages. 2. The construction is elliptical; 4£ was as 4f we were. 
3. with subjunctive; see 88. 4. For the indicative in indirect questions 
see 84. D -—grypas. 6 -—ligavi. "7. with abl. of means ; see also p. 35, 1. 8. 
8. top, back. 9. comparative for positive; see 60. 10. For indicative 
see 95 (a). 


THE PRINCESS'S COURTSHIP 25 


e&yrans* eam et cum forti angustia iunctus sum militibus meis. 
Videntes! me exercitus meus acclamaverunt laudantes me. 

Venit iterum in cor meum ut mensurarem?? fundum maris. 
Feci venire astrologos et geometricos" praecepique illis ut con- 
struerent mihi vasculum in quo valerem'^ descendere in pro- 
fundum maris et perquirere admirabiles bestias quae 1bi 
habitant. Illi dicebant hoc fieri non posse nisi tali modo: 
faciamus doleum olovitreumP et ligetur catenis et regant eum 
fortissimi milites. Hoc audito praecepi cito talia facere et 
tali modo perquisivi profundum maris. Vidi ibi diversas figuras 
piscium atque ex!$ diversis coloribus; vidi ibi et alias bestias 
habentes imagines terrenarum bestiarum, ambulantes per 
fundum maris quasi quadrupedia."  Veniebant usque ad me 
et fugiebant. Vidi ibi et alias admirabiles causas quas recitare 
non possum. Gaude mi, karissima mater. 


III. THE PRINCESS'S COURTSHIP 


Et dum? hortaretur iuvenem, subito introivit filia regis spe- 
ciosa atque auro fulgens, iam adulta virgo; dedit osculum 
patri, post haec diseumbentibus omnibus amicis. Quae dum 
oscularetur, pervenit ad naufragum.?  RHetrorsum rediit ad 


patrem, et ait: Bone rex et pater optime, quis est nescio* hic? 


iuvenis qui contra te in honorato loco discumbit et nescio quid 
flebili vultu dolet?" Cui rex ait: Hic iuvenis naufragus est 


et in gymnasio mihi servitium? gratissime fecit; propter quod 


11. agreement according to sense. 12. measure, explore. 13 -geo- 
metres. 14- possem. 1b. glass. 16. See 33. 17. four-footed animals. 

III. 1. From the History of Apollonius of Tyre, the favorite romance of 
the Middle Ages, familiar to all the peoples of Europe. It was first trans- 
lated in England in the tenth or eleventh century, where it has left its 
influence on the literature for à period of seven hundred years. "The text 
was in a constant state of flux, almost every MS representing a separate 
version. In its present form it is apparently a sixth-century revision of à 
third-century original (from a Greek source?). 2. For the subjunctive 
see 98. King Archistrates is entertaining the shipwrecked Apollonius at 
dinner. 3. ie., Apollonius. 4. this strange. 5D. service. 


10 


Qt 


10 


30 


36 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ad cenam illum invitavi. Quis autem sit aut unde, nescio. Sed 
$1 vis, interroga illum; decet enim te, filia saplentissima, omnia 
nosse. Et forsitan, dum cognoveris, misereberis illi."$  Hor- 
tante igitur patre, verecundissimo sermone interrogatur a 
puella Apollonius; et accedens ad eum ait: *Licet taciturnitas 
tua sit tristior, generositas" autem tuam nobilitatem ostendit. 
Sed si tibi molestum non est, indica mihi nomen et casus tuos." 
Apollonius ait: *Si nomen quaeris, Apollonius sum vocatus; si 
de thesauro quaeris, in mare perdidi." Puella ait: * Apertius 
indica mihi, ut intellegam." 

Apollonius vero* universos casus suos exposuit et finito ser- 
mone lacrimas effundere coepit. Quem ut vidit rex flentem, 
respiciens filiam suam ait: "Nata dulcis, peccasti, quod dum 
eius nomen et casus adulescentis agnosceres, veteres ei reno- 
vasti dolores. Ergo, dulcis et sapiens filia, ex? quo* agnovisti 
veritatem, iustum est ut ei liberalitatem tuam quasi regina 
ostendas." . Puella vero respiciens Apollonium ait: Iam 
noster es, iuvenis, depone maerorem; et quia permittit indul- 
gentia patris mei, locupletabo te." Apollonius vero cum 
gemitu egit gratias. Rex vero videns tantam bonitatem filiae 
suae valde gavisus est et ait ad!? eam: "Nata dulcis, me salvum 
habeas," iube tibi adferri lyram et aufer iuveni lacrimas, et 
exhilara? ad convivium." Puella vero iussit sibi adfervi lyram. 
At ubi accepit, cum nimia dulcedine vocis chordarum sonos, 
melos cum voce miscebat. Omnes convivae coeperunt mirari 
dicentes: ''Non* potest esse melius, non esse dulcius plus 
isto, quod audivimus." Inter quos solus tacebat Apollonius. 
Ad quem rex ait: "Apolloni, foedam rem facis. Omnes filiam 
meam in arte musica laudant, quare tu solus tacendo vituperas?" 
Apollonius ait: *Domine rex, si permittis,^ dicam quod sentio: 
MH Ix pense que uno pih dita stébe er dijiem mil dia. fog t DNE 

6—ilius. "T. bearing; his lofty bearing betrays his noble birth. 8. See 
98. 9. 'This phrase, like cum and Eng. since, ]s first temporal and then 
causal. 10. See 26 (f). 11. conditional in force, if you wish me'safe. 12. 


cheer. 13—nihil. 14. double comparative. 15. present for future, as 
often in colloquial speech. 


THE PRINCESS'S COURTSHIP 5n 


filia enim tua in artem musicam incidit, sed non didicit. Deni- 
que iube mihi dari lyram et statim scies quod ante nesciebas." 
Rex Archistrates dixit: ''Apolloni, ut intellego, in omnibus es 
locuples." Et induit statum,'$ et corona caput coronavit, et 
accipiens lyram introivit triclinium. — Et ita fecit ut discum- 
bentes non Apollonium sed Apollinem existimarent. Atque 
ita facto silentio 'arripuit plectrum animumque accommodat 
arti." Muiscetur vox cantu modulata chordis. JDiscumbentes 
una eum rege in laude clamare coeperunt et dicere: *'Non 
potest melius, non potest dulcius." Post haec deponens lyram 
ingreditur in comico habitu et mirabili manu" et saltu inauditas 
actiones expressit, post haec induit tragicum; et nihilominus 
admirabiliter complacuit ita ut omnes amici regis hoc se 
numquam audisse testarentur nec vidisse. 

Inter haec filia regis, ut vidit iuvenem omnium artium studio- 
rumque esse cumulatum,!? vulneris saevo capitur igne. Incidit 
in amorem. Et finito convivio sie ait puella ad patrem suum: 
*Permiseras? mihi paulo ante ut, si quid voluissem, de tuo 
tamen, Apollonio darem, rex et pater optime." Cui dixit: 
"Et permisi et permitto et opto." Permisso sibl à patre quod?? 
ipsa ultro praestare volebat,?? intuens Apollonium ait: *'Apol- 
loni magister, accipe indulgentia patris mei ducenta talenta 
auri, argenti pondera?! xr, servos Xx et vestem copiosissimam." 
Et intuens Apollonii famulos, quos donaverat, dixit: *Afferte 
quaequae promisi et praesentibus omnibus exponite in tricli- 
nio." Laudant omnes liberalitatem puellae. Peractoque con- 
vivio levaverunt se universi; vale* dicentes regi et reginae 
discesserunt. Ipse quoque Apollonius ait: *''Bone rex, mi- 
serorum misericors,? et tu,regina? amatrix^ studiorum, valete." 
Et haec dicens, respiciens famulos quos illi puella donaverat, 
ait: ''"Tollhite, famuli, hoc quod mihi regina donavit: aurum, 


16 —Aabitu of l. 11, below; he assumed the róle of à musician. 17. 
gestures. 18. with genitive; see 24. 19. For tense see 70. 20. a part of 
the abl. absolute with permisso. 21. pounds. 22. with genitive. 23. 
princess. 24. fond of. 


10 


20 


25 


30 


10 


20 


t2 
[9]! 


30 


38 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


argentum et vestem; et eamus hospitalia? quaerentes." Puella 
vero timens ne amatum non videns torqueretur, respexit 
patrem suum et ait: ''Bone rex, pater optime, placet tibi ut 
hodie Apollonius à nobis locupletatus absceedat, et quod illi 
dedisti a malis hominibus ei rapiatur?" Cui rex ait: "Bene 
dieis, domina; iube ergo ei dari unam zaetam,* ubi digne 
quiescat." Accepta igitur mansione? Apollonius bene acceptus 
requievit, agens deo gratias, qui ei non denegavit regem con- 
solatorem. 

Sed "regina'?5 sui *iam dudum saucia cura" Apolloni *figit 
in pectore vultus verbaque" cantusque memor *'credit genus 
esse deorum." Nee somnum oculis *nece membris dat cura 
quietem.'?5  Vigilans? primo?  mane?? irrumpit cubiculum 
patris. Pater videns filiam ait: ''Filia dulcis, quid est quod 
tam mane praeter consuetudinem vigilasti?" ^ Puella ait: 
"Hesterna studia me excitaverunt. Peto itaque, pater, ut me 
tradas hospiti nostro Apollonio studiorum percipiendorum 
gratia." Rex vero gaudio plenus iussit ad se iuvenem vocari. 
Cui sie ait: "Apolloni, studiorum tuorum felicitatem filia mea 
à te discere concupivit. Peto itaque ut desiderio natae meae 
parueris, et iuro tibi per regni mei vires: quiequid tibi iratum 
abstulit mare, ego in terris restituam." Apollonius, hoe audito, 
docet puellam, sicuti et ipse didicerat.  Interposito brevi 
temporis spatio, cum non posset puella ulla ratione vulnus 
amoris tolerare, simulata infirmitate membra prostravit fluxa, 
et coepit lacere imbecillis?! in toro. Rex ut vidit filiam suam 
subitaneam?! valetudinem incurrisse, sollicitus adhibet medicos, 
qui, temptantes venas, tangunt singulas corporis partes, nec 
omnino inveniunt aegritudinis causas. 

Rex autem post paucos dies, tenens Apollonium manu, forum 
petit et cum eo deambulavit. Iuvenes scholastici* tres nobi- 
lissimi, qui. per longum tempus filiam eius petebat in matri- 


25. inn. 26. room; also spelled diaeta. 27. Cf. p. 30,1. 2. 28. Aeneid 
IV, 1-5. 29. waking up; see 73. 30— prima luce. 31-imbecillus. 39. 
sudden. 


THE PRINCESS'S COURTSHIP 39 


monium, pariter omnes una voce salutaverunt eum. Quos 
videns rex subridens ait illis: *'Quid est hoe quod una voce 
me pariter salutastis?" Unus ex ipsis ait: ''Petentibus nobis 
fillam vestram in matrimonium tu saepius nos differendo 
fatigas; propter quod hodie una simul venimus. Elige ex 
nobis quem vis habere generum." Rex ait: Non apto 
tempore me interpellastis; filia enim mea studiis vacat et prae 
amore studiorum imbecillis iacet. Sed ne videar vos diutius 
differre, seribite in codicillos nomina vestra et dotis quanti- 
tatem*; et dirigo?? ipsos codicillos filiae?^ meae, et illa sibi 
eligat quem voluerit habere maritum." Illi tres itaque iuvenes 
seripserunt nomina sua et dotis quantitatem. Rex accepit 
codicillos anuloque suo signavit datque Apollonio dicens: 
'""lolle, magister, praeter? tui contumeliam?* hos codicillos et 
perfer discipulae tuae; hie enim locus te desiderat." 
Apollonius acceptis codicilis pergit domum regiam et 
introivit cubiculum  tradiditque codicillos. ^ Puella patris 
agnovit signaculum. Quae ad amores? suos sie ait: "Quid 
est, magister, quod sic singularis?? cubiculum introisti?" Cui 


Apollonius respondit: "Domina, es nondum mulier et male?? 2 


habes. Sed potius accipe codicillos patris tui et lege trium 
nomina petitorum." Puella vero reserato codicillo*? legit, 
perlectoque nomen ibidem non legit quem volebat et amabat. 
Et respiciens Apollonium ait: ''/Magister Apolloni, ita tibi 
non dolet quod ego nubam?" Apollonius dixit:  *Immo 
gratulor quod abundantia horum studiorum docta et a me 
patefacta deo volente et cui animus tuus desiderat, nubas." 
Cui puella ait: "Magister, si amares, utique doleres tuam 
doctrinam." Et scripsit codicillos et signatos suo anulo iuveni 
tradidit. Pertulit Apollonius in forum tradiditque regi. Ac- 
cepto codicilo rex resignavit et aperuit illum. In quibus 
rescripserat filia sua: ''Bone rex et pater optime, quoniam 


33. For tense cf. p. 36, l. 30. 34 —ad filiam; see 25 (c). 35. without 
being offended. 36. seal. 3T. beloved one; cf. Eng. my love." 38 solus. 
39. you are ill. 40. only in plural in CL. 


10 


30 


10 


15 


20 


30 


40 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


clementiae tuae indulgentia permittis mihi, dicam: illum volo 
coniugem, naufragio patrimonio deceptum. Et si miraris, 
pater, quod tam pudica virgo tam impudenter scripserim: per 
ceram mandavi, quae pudorem non habet." 

Et perlectis codicillis rex ignorans quem naufragum diceret,*! 
respiciens illos tres iuvenes qui nomina sua sceripserant vel* 
qui dotem in illis codicillis designaverant, ait ilis:  ''Quis 
vestrum naufragium fecit?" Unus vero ex iis, Ardalion no- 
mine, dixit: '^Ego." Alius ait: '"Tace, morbus te consumat 
nec salvus sis, cum scio? te coaetaneum? meum? et mecum 
litteris eruditum, et portam civitatis numquam existi; ubi 
ergo naufragium fecisti?" Et cum rex non inveniret quis 
eorum naufragium fecisset, respiciens Apollonium ait: ''^Tolle, 
magister Apolloni, hos codicillos et lege. Potest enim fieri 
ut, quod ego non inveni, tu intellegas, quia praesens fuisti." 
Apollonius accepto codicillo legit et, ut sensit se a regina amari, 
erubuit. Et rex tenens ei^ manum paululum secessit ab eis 
iuvenibus et ait: Quid est, magister Apolloni, invenisti 
naufragum?" Apollonius ait: ''Bone rex, si permittis, inveni." 

Et his dietis videns rex faciem eius roseo colore perfusam, 
intellexit dietum et ait gaudens: *''Quod filia mea cupit, hoc 
est et meum votum; nihil enim in huiusmodi negotio sine deo 
agli potest." Et respiciens illos tres iuvenes ait: ''Certe dixi 
vobis quia non apto tempore interpellastis. Ite, et dum 
tempus fuerit mittam ad vos." Et dimisit eos a se. 

Et tenens manum iam genero, non hospiti, ingreditur domum 
regiam. lpso autem Apollonio relicto rex solus intrat ad filiam 
suam dicens: *'Duleis nata, quem tibi elegisti coniugem?" 
Puella vero prostravit se ad pedes patris sui et ait: — 'Pater 
carissime, quia cupis audire natae tuae desiderium: illum volo 
coniugem et amo, patrimonio deceptum et naufragum, magis- 


A1. meant. 42. For indicative see 97. 43. are of the same age as myself. 
44. dative of reference instead of genitive; so also genero, l1. 26, below and 
ei, p. 41, l. 8. 


THE PRINCESS'S COURTSHIP 41 


trum meum Apollonium; cui si non me tradideris, a9 prae- 
senti? perdes filiam." Et cum rex filiae non posset ferre lacri- 
mas erexit eam et adloquitur dicens: *'Nata dulcis, noli de 
aliqua re eogitare, quia talem concupisti quem ego, ex quo 
eum vidi, tibi coniungere optavi. Sed ego tibi vere consentio, 
quia et ego amando factus sum pater." Et exiens foras respi- 
clens Apollonium ait: Magister Apolloni, quia scrutavi^? 
filam meam quid ei in animo resideret nuptiarum causa,4? 
lacrimis fusis multa inter alia mihi narravit dicens et adiurans* 
me ait: 'Iuraveras magistro meo Apollonio, ut si desideriis 
meis in doctrinis paruisset, dares illi quiequid iratum abstulit 
mare. Modo? vero, quia paruit tuis praeceptis et, obsequiis ab 
ipso tibi factis et meae voluntati in doctrinis, aurum, argentum, 
vestes, mancipia aut possessiones non quaerit, nisi solum 
regnum quod putaverat perdidisse, tuo? sacramento per 
meam iussionem* me el tradas. Unde, magister Apolloni, 
peto ne nuptias filiae meae fastidio*?? habeas." 59? Apollonius 
ait: 'Quod a deo est, sit, et si tua est voluntas, impleatur." 

Rex ait: '(Diem nuptiarum sine mora statuam." Postera 


vero die vocantur amici, invocantur vicinarum urbium potes- : 


tates! viri magni et nobiles, quibus convocatis in unum 
pariter rex ait: ''Amici, scitis quare vos in unum congrega- 
verim?" Qui respondentes dixerunt: */Nescimus." Rex ait: 
"Seitote filiam meam velle nubere Tyrio Apollonio. Peto ut 
omnibus sit laetitia, quia filia mea sapientissima sociatur 
viro prudentissimo." Inter haec diem nuptiarum sine mora 
indicit et quando in unum se cóniungerent praecepit. Quid 
multa? Dies supervenit nuptiarum, omnes laeti atque alacres 
in unum conveniunt. Gaudet rex cum filia, gaudet et "Tyrius 
Apollonius, qui talem meruit habere coniugem. —Celebrantur 





4b — statim. 46. not adversative; see 58. 47. deponent in CL. 48. in 
the matter of, in regard to. 49. loosely connected; (therefore) in accordance 
with your oath, etc. 50 —fastidias; see 113. 51. abstract for concrete; cf. 
Eng. ''the powers." 


10 


30 


10 


20 


tz 
Ct 


42 : PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


nuptiae regio more, decora dignitate; gaudet universa civitas; 
exultant cives, peregrini et hospites; fi& magnum gaudium in 
citharis, lyris et canticis et organis modulatis cum vocibus. 
Peracta laetitia, ingens amor fit inter coniuges, mirus affectus, 
incomparabilis? dilectio,* inaudita laetitia, quae perpetua 
caritate complectitur. 


[V! 
DE TORTUCA? ET AQUILA 


Tortuca, manens in locis humidis et imis, rogavit aquilam 
quod? portaret eam in altum.  Desiderat enim videre montes 
et colles et nemora. Aquila acquievit* et tortucam in altum 
portavit, dixitque ei: '*'Vides iam quae numquam vidisti." 
Dixit tortuca: — *Bene video; mallem tamen esse in forami- 
ne meo." Aquila vero dimisit eam cadere et cadens fracta 
est. | 

Mistice.^ Ita contigit aliquando quod aliquis, vivens in pau- 
pere tecto, desiderat ascendere super pennas ventorum et 
volare. Rogat aquilam, id est diabolum,* quod aliquo modo 
eum exaltet. Assumit munera et dat ea ut promoveatur, et sic 
per simoniam? ascendit ad dignitatis altitudinem; et sie dia- 
bolus portat ipsum; sed quandoque, talis in se reversus, intellegit 
statum suum periculosum; mallet esse in paupere tecto quam 
in dignitatis periculo. Sed diabolus, aliquando vitae suae 
terminum anticipans, subita morte eum perimit, et sic eum 
in puteum inferni ruit? ubi totus confringitur. Unde dicitur: 

Sic? est eum stultus scandit pernicibus alis: 

Incidit à scalis in loca plena malis. 





52. Eng. 

IV. 1. This and the six following selections are from the Narrationes of 
Odo de Cerinton (c. 1180); Odo used a tenth-century collection of fables 
known by the name of Romulus, also the works of Pliny the Elder, 
Isidore, and the Physiologus. | 2. tortoise. 3. See 93. 4. mystical inter- 
pretation. | 5. simony. 6. hurls. "T. 'The elegiac distieh points the moral 
(moralitas). 


DE MURE DOMESTICA ET CAMPESTRI 43 


V 
DE MURE DOMESTICA ET CAMPESTRI 


Quaedam mus domestica quaerebat a campestri quid come- 
deret vel quo sustentaretur. Quae respondit: *'Duras fabas, 
sicca grana frumenti vel hordei comedo."' Et ait mus domestica: 
* Arida sunt cibaria tua. Mirum est quod fame non peris." 


Quaesivit etiam silvestris quid comederet mus domestica; . 


quae respondit: (Certe comedo pingues morcellos! et album 
panem; sed venias ad prandium meum et optime comedes." 
Placuit muri campestri et venit ad domum alterius muris. 
Sedebant autem homines in domo ad prandium, qui micas et 
morcellos de mensa proiecerunt. Mus domestica dixit silvestri: 
'*Exeas de foramine; ecce quot bona proiciuntur." Exivitque 
campestris et, uno morcello accepto, saltavit catus* post murem 
et fere eam cepit; sed ipsa sic territa vix evasit et in foramine 
existens? dixit muri domesticae: Habes singulis diebus talem 
socium, scilice& murilegum,* qui te cotidie nititur devorare?" 
Quae respondit: "Utique habeo, quoniam patrem meum et 
matrem meam interfecit." Et ait campestris: *Eece nollem 
habere totum mundum cum tali periculo." Unde quidam ex 
parte muris campestris: 

Rodere maló fabam quam cura perpete rodi. 

Tutius est certe modico gaudere salubri, 

Quam magnis tristi condicione frui. 


VI 


DE VULPE, QUI DICITUR REYNARDUS, OBVIANTE 
TEBERTO MURILEGO 


Vulpes, qui et Reynardus dicitur, obviavit semel Teberto, 
id est murilego, cui dixit Reynardus: '/Dic mihi, quot fraudes 
vel artificia nosti?" Qui respondit se unum artificium tantum- 
modo scire. Cui vulpes: *Quod est illud?" Respondit murilegus: 
"Quando canes me sequuntur scio super arborem ascendere ct 


V. 1. morsels. 2. «xisto often —sum. 


ZU 


CQ 


10 


20 


30 


HL PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


sic evadere." 'Tunc catus quaesivit a vulpe, dicens: '^Quot fraudes 
nosciset tu?" Quirespondit: ''Scio autem xvrrr, et adhuc habeo 
sacculum plenum. Propterea veni mecum et docebo te artificia 
mea; quibus agnitis morsus canum semper evades." Euntibus 
autem illis simul, ecce venatores et canes insequebantur eos a 
tergo, et ait catus: "Audio canes et iam timor invasit me." 
Cui vulpes: "Ne timeas." Et appropinquantibus canibus, 
dixit catus: Certe amplius non sequar te; volo enim uti arti- 
ficio meo," et ascendens arborem evasit, et, ipso dimisso, canes 
vulpem insecuti sunt et tandem eum ceperunt. Catus vero, 
in alto sedens et eventum rei considerans, clamavit, dicens: 
"Reynarde, Reynarde, aperi sacculum tuum, quia iam tempus 
est. Certe omnes fraudes tuae non tibi proficiunt." 

Mistice. Per catum intellegendi sunt simplices, qui unicum 
artfierum — tantum sciunt, scilicet per contemplationem 
Domini invocare et super arborem crucis Christi per fiduciam 
ascendere et sie a canibus, id est, ab humani generis inimicis, 
liberantur. Per Reynardum vero designantur advocati, causidi- 
ci fraudulenti, qui xvii fraudes obtinent, insuper et sacculum 
plenum. Tandem veniunt venatores infernales et cum canibus 
suis ipsos insequuntur, rapiunt et lacerant. Dicat ergo iustus 
ad tales: '"Aperite sacculum vestrum," etc. 


VII 


QUALITER! MURES INIERUNT CONSILIUM QUOMODO 
A CATO PRAEMUNIRI POSSENT 


Mures inierunt consilium qualiter a cato se praemunire 
possent, et ait quaedam sapientior ceteris: *Ligetur campana? 
in collo eati. "Tune poterimus praecavere ipsum, et audire 
quocumque porrexerit,? et sic eius insidias evitare." Placuit 
omnibus consilium hoc, et ait una: *Quae igitur est inter nos 
tanta innata audacia, ut in collo cati liget campanam?" . Re- 
spondit una mus: *Certe non ego." Respondit alia: *Certe non 
ego audeo pro toto mundo ipsum catum* appropinquare." 





VII. 1—quomodo. 2. bell. 3. goes. 4. accusative for dative; see 26 (b). 


DE ANTILOPE 45 


Mistiee. Sie plerumque contigit quod clerici,* monachi* et 
subditi? insurgunt contra praelatum* suum, dicentes: Utinam 
esset talis amotus et alium praelatum haberemus." Placet istud 
consilium omnibus. "landem inter se dicunt: *Quis apponet 
se contra eum? Quis accusabit eum?" "Tunc omnes et singuli, 
sibi timentes, dicunt: Non ego certe, nec ego"; et sic subditi 
praelatos vivere permittunt. 


MITI 
DE ANTILOPE! 


Quoddam animal est quod vocatur antilops; quod cum 
virgultis ludit cum cornibus, tandem cornua eius implicantur 
eum virgultis quod? non potest ea extrahere et tune incipit 
clamare; quo audito veniunt venatores et interficiunt eum. 

Mistice. Sie contigit quod plerique delectati sunt et ludunt 
eum negotiis huius mundi et sic in eisdem implicantur quod 
evelli non possunt et sic à venatoribus, id est a daemonibus,* 
capiuntur et interficiuntur. 


IX 
DE PANTHERA 


Panthera, quoddam animal de se emittens saporem et odorem 
ita quod animalia crudelia, ut leo, lupus et leopardus, ipsam 
pantheram nocere volentes, bono ipsius odore percepto, 
continue! mansuescunt eamque amplius non infestant. 

Mistice. Ita sunt quidam ita benigni in sermone et opere ut 
etiam inimici eorum, illos audientes, ex dulci colloquio mitigati, 
iram et odium auferunt et eos diligunt. Unde Salomon in 
paraboli?:  *'Responsio mollis frangit iram; sermo durus 
suscitat furorem"; et iterum: ''Sermo? bonus supra datum* 
optimum." 


b. subjects. 
VIII. 1. antelope. 2-ut; see 95. 
IX. 1-continuo. 2. Proverbs xv, 1. 3. Ecclesiasticus xviii, 17. 4. gift. 


10 


20 


25 


10 


20 


46 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


X 
DE HYDRO 


Quoddam animal dicitur hydrus, cuius natura est se involvere 
luto, ut melius posset labi. Tandem in os crocodili, quando 
dormit, intrat et sic, ventrem eius ingrediens, cor eius mordet 
et sic crocodilum interimit. 

Mistice. Hydrus significat filium Dei, qui assumpsit lutum 
nostrae carnis ut facilius laberetur in os diaboli, et sic, ventrem 
eius ingrediens et cor eius mordens, ipsum interficit. 


XI 
DE PHOENICE 


Est et volatile? quod dicitur phoenix, cuius figuram gerit 
Dominus noster Iesus Christus qui dicit in evangelio? suo: 
"Potestatem habeo ponendi animam meam et potestatem 
habeo iterum sumendi eam. Nemo eam tollet a me." Propter 
haec enim verba irati sunt Iudaei. Est itaque haec avis in 
Indiae partibus. De ea dicit physiologus quia expletis quingen- 
tis annis vitae suae intrat in lignum? Libani repletque ambas 
alas suas diversis aromatibus eiusdem ligni faciensque variis 
de pigmentis* clausum nidum, congregat sarmentorum acervum 
maximum subter domum ponens. Accedensque ad aerem solis 
ignem trahit secum et incendit sarmenta ac ingreditur in nidum 
suum mense Faminoth, id est Martio, et comburit se ipsam. Et 
cinis prima die vertitur in vermem, secunda die in volucrem, 
tertia vero die revocatur in pristinum statum. Haec avis 
signifieat Christum utrisque alis odore suavissimo repletis, id 
est, veteris et novi testamenti. | 





XI. 1. This and the following selection are from the Latin Physiologus, 
a work in which the peculiarities of animals and fabulous creatures were 
given a mystical, symbolieal interpretation. "There are numerous transla- 
tions and versions of the text; it was à popular source book for medieval 
writers and is also important in the history of art. 2-—avis. 3. John ix, 
17, 18. 4. re, the cedars of Lebanon. 


DE PELLICANO 47 


XII 
DE PELLICANO! 


De pellicano dieit David in psalmo ci?: *Similis factus sum 
pellieano in solitudine."  Physiologus dicit de eo quod nimis 
amans? sit? filios suos. Cum autem genuerit natos et coe- 
perint crescere, percutientes lacerant parentes suos in faciem. 
Ili autem repercutiendo* occidunt filios suos. "Tertia autem 
die mater eorum percutiens costam suam aperit latus suum et 
infundit sanguinem super corpora mortuorum, sieque cruore 
ipsius sanantur resuscitati pulli. Ita et Dominus noster Iesus 
Christus per Isaiam? prophetam dicit: *'Filios genui et exal- 
tavi; ipsi autem me spreverunt." Nos igitur auctor et conditor 
noster omnipotens Deus creavit et cum non essemus fecit nos 
ut essemus. Nos vero e contrario percussimus eum cum in 
conspectu eius potius creaturae servivimus quam creatori. 
Ideireo in erucem ascendere dignatus est pereussoque latere 
eius exivit sanguis et aqua in salutem nostram et vitam aeter- 
nam. Amen. 


XIII! 
DE MAGISTRO QUI LEGIT?! IN AERE ET IN AQUA 


Audivi quod? rex Franciae valde commotus fuerat et iratus 
contra praecipuum magistrum Petrum Baalardum,^ qui Pari- 
sius? legebat, et prohibuit ei ne de* cetero* legeret in terra sua. 





XII. 1. pelican. 2. Psalms ci, 7 (cii, 6). 3-amet; see 109. 4. striking 
back. b. Isaiah i, 2. 

XIII. 1. xin-xxmr are stories (exempla) taken from the sermons of 
James of Vitry, cardinal bishop of Tusculum, 11240 (1—died). They were 
inserted in the sermons, generally at the end, for the entertainment and 
edifieation of his hearers. "They are important for the cultural history of 
the Middle Ages and for the study of comparative literature. Many of 
them are oriental in origin (James spent nine years in Palestine). Later, 
collections of such exempla were made for the use of preachers as well as 
to furnish entertaining reading (cf. note on xxiv, p. 55). 2. lectured. 
3. See 80. 4. the famous Abelard. 5. aí Paris; see 10. 


10 


15 


10 


20 


25 


48 "^ PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Ipse vero ascendit super$ arborem praeminentem" prope civi- 
tatem Parisiensem, et omnes scholares* Parisienses secuti sunt 
eum audientes sub arbore magistri sui lectiones.* Cum autem 
rex quadam die de palatio? suo videret multitudirem scholarium 
sub arbore residentium, quaesivit quid hoe esset, et dictum est 
ei quod clerici erant, qui magistrum Petrum audiebant. Ille vero 
valde iratus fecit magistrum ad se venire? et dixit ei: *Quo- 
modo ita audax fuisti quod contra prohibitionem meam in terra 
mea legisti?" — Cui ille: Domine, non legi post prohibitionem 
vestram in terra vestra, verum tamen legi in aere." Tunc rex 
inhibuit'? ei ne in terra sua vel in aere suo doceret. At ille in- 
travit in naviculam et de navicula docebat turbas discipulorum. 
Cumque rex quadam die videret scholares in ripa fluminis 
residentes, quaesivit quid hoc esset, et dietum est ei quod 
magister Petrus in loco illo scholas regebat, et cum magna 
indignatione fecit eum vocari et dixit ei: ^Nonne tibi inhibueram 
ne legeres in terra mea vel in aere?" Et illo respondente: *^Nec 
in terra tua nec in aere legi, sed in aqua tua," rex subridens et 
in mansuetudinem iram convertens, ait: *Vicisti me; de cetero, 
ubicumque volueris, tam in terra mea, quam in aere vel in 
aqua lege." 


XIV 


DE EQUO PRAELATI QUEM FRATER EIUS 
QUADAM ARTE OBTINUIT 


Audivi quod quidam praelatus in Francia optimum equum 
habebat; frater autem eius miles* valde desiderabat ipsum,! 
ut uteretur illo! in torneamentis,? et nullo modo potuit obtinere. 
Tandem eum? multis precibus obtinuit quod* frater eius tribus 
diebus equum sibi commodaret. Et accedens ad quendam 





6. would be omitted in CL. "7. tall. 8. palace. 9. See 77. 10- pro- 
hibuit. 

XIV. 1. refer to the same thing. 2. Eng. 3. See 29. 4. For mood 
see 86. 


DE EQUO QUEM FRATER OBTINUIT 49 


capellanum? dicti* praelati coepit diligenter inquirere cuiusmodi 
verba frater eius, dum equitaret, diceret frequentius. At ille 
coepit cogitare et respondit: Dominus meus equitando dicit 
horas? suas nec video? aliquod verbum quod frequentius dicat 
quam illud quod dicit in principio cuiuslibet horae, id est: 
'Deus'? in adiutorium* meum intende. "!^ "Tune miles ille 
coepit equum sibi accommodatum! equitare et frequenter 
dicens verba praedicta, quotiens dicebat, fortiter cum calcari- 
bus equum pungebat et ita in triduo illo equum instruxit ut, 
quotienscumque dicebat: *Deus in adiutorium meum intende," 
equus timens calcaria, licet non pungeretur, magnos saltus 
dabat et impetuose?? currens vix poterat retineri. Postmodum, 
cum praelatus ille equum equitaret, frater eius comitabatur eum 
ut videret finem. Cum autem praelatus diceret: *Deus in 
adiutorium meum intende," equus coepit magnos saltus dare 
et currere ita quod fere deiecit sessorem.? Cum autem pluries* 
hoc fecisset dixit miles: Domine, iste equus non competit 
vobis, vos enim gravis persona estis et si^ forte caderetis, 
multum laedi possetis.'"5 'Tune praelatus valde tristis effectus 
ait: *Equus iste composito:gradu valde suaviter me ferre 
solebat, nune autem—nescio quomodo istud accidit illi—doleo 
quod equum bonum amisi, sed ex? quo! ita est, accipe illum; 
magis autem competit militibus quam praelatis." Etita equum 
optatum obtinuit. 

eir LR Ut AP quao Du). Fietéenii Bed uat 


5. chaplain. 6. scarcely more than a definite article. 7. See 61. 8. 
the office or service prescribed for the canonical hours GE PIVTTDIOLTG: 
9. think of, know. 10. *Make haste, O Lord, to deliver me," Psalms lxix, 
2 (Ixx, 1). 11—commodatum. 12. impetuously. 13. rider. 14. For tenses 
see 106. 15. you might. 16. since. 


10 


15 


20 


-— 


-— 


h2 
Ct 


50 . PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 
XV 
DE REGE ET EIUS ASTRONIMO* 


Contra illos vero qui luminaria* caeli dicunt esse in! signa! 
futurorum et in auguriis et divinationibus confidunt audivi 
quod? astrologus quidam cum aliquando vera divinaret, sicut 
etiam daemones quaedam praevident futura, rex, de cuius 
familia? erat, coepit ei valde credere et in eius divinationibus 
confidere. Quadam autem die valde tristis stabat coram rege; 
cum rex ab eo quaereret quare tristaretur* et maestus esset, 
nolebat dicere ei; tandem ad multam instantiam^ lugens et 
dolens in secreto dixit regi: Domine, respexi in astralabio? meo 
et pro certo ex dispósitione stellarum perpendi* quod non potestis 
vivere nisi dimidio anno."7 Quo audito rex credidit et coepit 
singulis? diebus? angustiari,? macerari et valde tristis esse, ita!? 
quod milites multum mirabantur et dolebant. Nam rex more 
solito nolebat eos hilariter" videre vel loqui eis. "Tandem ad 
multas preces et instantiam unius, qui magis? familiaris erat 
ei, confessus est quod clerieus eius, qui optimus erat astroni- 
mus, de morte imminente praedixerat ei. "Tune miles ille, 
metuens ne rex nimia tristitia absorberetur et gravem ineurrens!? 
infirmitatem moreretur (nam et multi metu moriendi mori- 
untur), vocato coram omnibus astronimo, dixit illi: «Quomodo 
tu certus es de morte regis?" Qui respondit: *Certus sum de 
morte eius, quam ex arte mea, quae infallibilis4 est, perpendi." 
Cui miles: Melius debes scire de te ipso quam de alio. Scis 
quanto? vieturus es tempore?" At ille: *Sceio utique et certus 
sum quod citra viginti annos non moriar." Cui miles: ^Mentitus' 
es in caput tuum."!5 Et extracto cultello* coram cunctis occidit 
eum. Tune rex attendens quod divinationes astronimi mendaces 
essent, resumptis viribus confortatus est et postea diu vixit. 





XV. 1. signs. 2. SeeS80; astrologus belongs in the cum clause. 3. retinue. 
4. urging. 5. astrolabe. 6. I have reached the conclusion. "I. For case see 
32. 8-in dies. 9. be disturbed. 10. See 95. 11. cheerfully. 12. com- 
parative for superlative; 'so also p. 49, l. 2. 13. Zncurring, with accusative. 
14. Eng. 15b. how long? 16. Daniel xiii, 55. 


DE ILLO QUI DIVERSOS MORBOS APERUIT o1 


XVI 


DE ILLO QUI DIVERSOS MORBOS IN DAMNUM 
SUUM APERUIT 


Hi autem qui peccata sua excusant et ad! imitationem 
priorum? parentum, dum peccata sua defendere volunt, 
peccata peccatis addunt similes sunt cuidam qui iter 
faciebat per civitatem, cui talis erat consuetudo, quod, 
quieumque extraneus transibat, pro quolibet morbo seu 
macula, quam in corpore habebat, unum denarium* sol- 
vebat. | Erat autem ille homo luscus. Cum vero unus 
denarius ab eo peteretur coepit se defendere et dicere quod 
non solveret et, dum hoc diceret? apparuit quod erat bal- 
bus seu blaesus. Unde et pro secundo vitio alium dena- 
rium exegerunt ab eo. — Qui si tacuisset, damnum non du- 
plieasset. Ipso autem arripiente frenum suum ut diverteret et 
ad partem aliam equum converteret, apparuit quod manus ali- 
quantulum incurvata erat nec eam plene extendere poterat, et 
pro tertio morbo tertium denarium petierunt ab eo. Cum vero 
valde iratus de equo descenderet et se ad defendendum pararet, 
apparuit quod claudicaret et ob hoc quartum denarium ab eo 
exegerunt. Illo vero exuente cappam,* ut magis expeditus 
esset ad pugnandum, apparuit quod strumam in dorso haberet, 
et ita oportuit quod quintum denarium persolveret, nam 
quanto amplius se defendere voluit, tanto maius damnum 
semper incurrit. 


XVII 
DE ILLO QUI VOLUIT EMERE CANTILENAS! 


Sicut fures in carcere non cantant, ita nos 1n hoc exilio potius 
lugeremus quam vanitatis et lasciviae cantilenas cantaremus. 
Quidam enim in maioribus sollemnitatibus* magis? vacant 


XVI. 1. in. 2. first. 3. For mood see 98. 4. For mood see 9?. 
XVII. 1. songs, melodies. 92. (oo much. 


10 


15 


25 


c 


10 


20 


02 J PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


cantilenis et vanitatibus. Audivi de quodam fatuo rustico 
qui, imminente festo* sancti* villae suae, perrexit ad proximae 
civitatis nundinas ut emeret cantilenas. Quidam autem truffa- 
tor? dixit quod venderet ei saccum plenum optimis cantilenis 
et implevit saccum muscis quibusdam pungitivis,* quae vespae 
appellantur, quae more suo cantabant in sacco. Cumque 
audisset rusticus gavisus est valde dicens: * Si ita cantant intra 
saecum, quanto magis extra cantabunt." Et cum tulisset 
saccum in die festo, ubi omnes congregati erant ante ecclesiam* 
in platea, aperto sacco vespae famelicae omnes invaserunt et 
usque ad sanguinem pungendo et mordendo vulneraverunt, ita 
quod in luctum versae sunt cantilenae. 


XVIII 
DE MAUGRINO, QUI NESCIEBAT CHARTAM LEGERE 


Hie est Maugrinus, quem episcopus* suus, quando pecunia 
indigebat, ad se vocabat et, sicut providerat, praesentatis* sibi 
litteris coram Maugrino, dicebat: "Domine Maugrine, ego 
patior in oculis, non possum ad praesens legere chartam istam; 
legatis mihi illam." Ille vero, qui legere nesciebat, agnoscens 
intentionem episcopi, apertis litteris dicebat: *Domine, in hac 
charta continetur quod vos pecunia multum indigetis et quod 
ego decem marceas* accommodem vobis." Et ita soluta pe- 
cunia manus episcopi evadebat. 


XIX 
DE MAUGRINO, QUI SCHOLAREM LIGARI FECIT 


Hic autem sacerdos valde inlitteratus erat et pecuniosus atque 
avarus. Et accidit quod! in parochia? eius, quae erat in civitate 
Parisiensi, quidam scholaris infirmaretur,* et mittens pro? eo 





3. joker, cheat. 4. stinging. 
XVIII. 1. Maugrinus was mentioned in a previous story. 
XIX. 1. See 95. 2. parish. 3. See 41. 


DE DIABOLO QUI DUXIT UXOREM 23 


coepit Latine peccata sua confiteri. Sacerdos vero, non in- 
tellegens quid diceret, vocavit servientes clerici* et ait: *Domi- 
nus vester versus est in frenesim? et nescit quid dicat; ligate 
eum, ne aliquem insaniendo laedat."  Sanatus autem clericus 
conquestus est episcopo Parisiensi de sacerdote illo qui eum 
ligari fecit et freneticum? reputavit eo? quod"? Latinis verbis, 
cum nesciret Gallicam linguam, suam faciebat confessionem. 
Episcopus vero, simulata aegritudine, misit pro sacerdote et 
ait ili: *Maugrine domine" (sie enim vocabatur homo ille), 
**vos estis homo sapiens et discretus*; et ideo misi pro vobis ut 
confessionem vobis faciam et iniungatis mihi paenitentiam."* 
Cum autem ille se excusaret et episcopus non acquiesceret 
coepit Latinis verbis loqui ei ex dialectica et aliis facultatibus,? 
tamquam? confessionem suam faceret et Latinis verbis peccata 
diceret. Maugrinus vero ad singula verba dicebat: * Deus 
vobis indulgeat." "Tandem episcopus non valens amplius a 
risu continere respondit: *Et Deus numquam mihi indulgeat; 
sed nec ego indulgeo tibi." Et cum vellet ei auferre parochiam 
redemit se centum libris.* 


XX 


DE DIABOLO QUI DUXIT UXOREM CUIUS LITIGIA 
NON POTERAT SUSTINERE 


Audivi quod quidam daemon in specie hominis cuidam diviti 
homini serviebat et, cum servitium eius et industria multum 
placerent homini, dedit ei filiam suam in! uxorem! et divitias 
multas. Illa autem omni die et nocte litigabat cum marito 
suo nec eum quiescere permittebat. In fine autem anni dixit 
patri uxoris suae: *'"Volo recedere et in patriam meam redire." 
Cui pater uxoris ait: Nonne multa tibi dedi ita quod nihil desit 
tibi? Quare vis recedere?" — Dixit ille: ^Modis omnibus volo 





4 —scholaris of l.24, p. 52. b. fit of madness. 6. mad. "I. because; see 
100. 8. subjects. 9. For mood see $87. 
XX. 1. Biblical, to wife. 


c 


1 


20 


b5 
[o 


0 


10 


20 


94 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


repatriare."* Cui socer ait: *"Ubi est patria tua?" Ait ille: 
"Dicam tibi et veritatem non celabo; patria mea est infernus,* 
ubi numquam tantam discordiam vel molestiam sustinui quan- 
tam hoc anno.passus sum a litigiosa uxore mea. Malo esse in 
inferno quam amplius cum ipsa commorari." Et hoc dieto 
ab oculis eorum evanuit. 


XXI 
DE BACHONE! QUI PENDEBAT IN QUADAM VILLA* 


Aliquando transivi per quandam villam in Francia, ubi sus- 
penderant pernam seu bachonem in platea hac condicione ut, 
qui vellet iuramento* firmare quod uno integro anno post con- 
tractum matrimonium permansisset cum uxore ita quod de? 
matrimonio? non paenituisset, bachonem haberet. Et cum 
per decem annos ibi pependisset non est unus solus inventus 
qui bachonem lueraretur, omnibus infra* annum de matri- 
monio contracto paenitentibus. 


XXII 


EXEMPLUM CONTRA MALITIAM MULIERUM ET DE 
ILLO CUI PATER DEDIT UXOREM 


Ecce quam pauci hodie uxoribus suis adhaerent fide et dilec- 
tione sicut instituit Dominus noster lesus Christus qui est 
benedictus in! saecula saeculorum.! Amen. 

Ut autem de malitia filiarum Evae aliquid subdam,? nolui 
sub silentio praeterire quod audivi de quodam iuvene, qui 
rogabat patrem suum ut ei duas uxores daret. Cumque vehe- 
menter instaret dedit ei pater unam, promittens quod in fine 
anni daret alteram. Illa vero adeo primo anno maritum 
afflixit quod non poterat sustinere sed mallet mori quam vi- 
vere. Cumque pater finito anno diceret filio: *Vis habere 


XXI. 1. flitch of bacon. 2 —matrimoniü. 
XXII. 1. Biblical, for ever and ever. 2. add. 


DE ARBORE 25 


seeundam uxorem?" respondit ille: *S1 una me afflixit fere 
usque ad mortem, quomodo duas ferre possem?" Accidit 
autem in civitate illa ut caperetur maleficus et latro pessimus, 
qui multos de civitate illa spoliaverat et occiderat. Cumque 
cives convenirent et quaereret iudex a singulis ut quilibet 5 
consilium suum daret quomodo latro ille magis? torqueri valeret, 
quibusdam dicentibus: '/Distrahatur caudis equorum et sus- 
pendatur," alus dicentibus: '"Igne cremetur," ceteris vero 
consulentibus ut vivus excorlaretur,* cum perventum fuisset 
ad illum qui malam habebat uxorem, respondit: *Date illi uxo- 10 
rem meam; non video qualiter ipsum magis affligere valeatis." 


XXIII 
DE ARBORE IN QUA SE SUSPENDEBANT MULIERES 


De quodam alio audivi, qui habebat arborem in horto suo, 
in quà duae eius uxores suspenderant semetipsas. Cul quidam 
eius vicinus ait: *'Valde fortunata est arbor illa et bonum 
omen habet. Habeo autem uxorem pessimam; rogo te, da 15 
mihi surculum ex ea, ut plantem* in horto meo." 


XXIV! 
DE SECTANDA? FIDELITATE? 


Rex quidam regnavit in cuius imperio erat quidam iuvenis 
à piratis captus, qui scripsit patri suo pro redemptione. Pater 
noluit eum redimere sic quod iuvenis multo tempore in carcere 


3 —superlative. 

XXIV. 1. xxiv-xxvrir are taken from the Gesta Romanorum, the most 
remarkable collection of medieval tales that we have, compiled at the end 
of the thirteenth century for the use of preachers as well as to furnish enter- 
taining and edifying reading. It was one of the most popular books of the 
Middle Ages and is important as a source for later writers (Gower, 
Chaucer, Shakespeare). 'Tlhe stories are not all drawn from Roman sources, 
but from Greek, oriental, and other sources as well. 2. keeping faith. 


10 


15 


20 


30 


56 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


erat maceratus. llle qui eum in vinculis habebat quandam 
pulehram filiam ae oculis hominum gratiosam genuerat, quae 
nutrita in domo erat quousque? viginti annos in aetate sua 
compleverat, quae saepius* incarceratum* visitatum? ivit? ac 
consolabatur. Sed ille in ? tantum" desolatus? erat quod nullam 
consolationem recipere poterat sed suspiria et gemitus continue? 
emittebat. Accidit quodam die quod, cum puella eum visitaret, 
ait iuvenis ei: **O bona puella, utinam velles pro mea liberatione 
laborare"! Quae ait: "Quomodo potero hoc attentare? Pater 
tuus qui te genuit non vult te redimere, ego vero, cum sim tibi 
extranea, quomodo'^ deberem!? hoe cogitare? Et si te libera- 
rem! offensionem patris mei incurrerem quia tuam redemp- 
tionem? perderet pater meus. Verumtamen mihi unum concede 
et liberabo te." Aitille: **O bona puella, pete a me quid? tibi 
placuerit. Si mihi est possibile* ego concedam." At illa: 
"Nihil aliud peto pro tua liberatione nisi quod me in uxorem 
ducas tempore opportuno." Qui ait: Hoe tibi firmiter 
promitto." Statim puella patre ignorante ipsum a vinculis 
liberavit et eum eo ad patriam suam? fugit. Cum vero ad 
patrem suum venisset,? ait el pater: *'O fili, de tuo adventu 
gaudeo. Sed die mihi qualis est!* ista puella quam tecum 
duxisti?" Ait ille: *Filia regis est quam in uxorem habeo." 
Ait pater: "Sub poena amissionis hereditatis tuae nolo ut 
eam in uxorem ducas." Ait ille: "'O pater, quid dicis? 
Plus ei teneor* quam tibi. Quando captus eram in manus" 
inimici et fortiter vineulatus tibi pro mea redemptione scripsi 
et noluisti me redimere. Ipsa vero non!5 tantum?? a carcere 
sed!5 a perieulo mortis me liberavit; ideo eam in uxorem ducere 
volo." Ait pater: *'Fili, probo tibi quod non possis in eam 
confidere et per? consequens!? nullo modo in uxorem ducere. 
Patrem proprium decepit quando ipso ignorante te a carcere 


M rr E ELEME INNEN 6 Lid MON HXLECUSMESUUE CIUS ME [oe ef Lo siccat ue 
3. unlil. 4. comparative for positive. 5. supine. 6. See 69. "7 -—íam. 
8. wretched. 9 — continenter. 10. why should I? 11. See 106. 12. ransom. 
13—quodcumque. 14-—eius; see 43. 1b. subject omitted. 16. See 84. 
l7-—manibus. 18 -—non solum . . . sed etiam. 19. in consequence. 


DE SECTANDA FIDELITATE 3y| 


Ct 


liberavit. Pro?? qua liberatione pater eius multa perdidit quae 
pro tua redemptione habuisset. Ergo videtur quod tu non 
possis in eam confidere et per consequens nullo modo in uxorem 
ducere. Item alia ratio est. Ista licet?! te liberavit hoc fuit 
causa? libidinis ut posset te in virum habere et 1deo quia eius 
libido erat causa? liberationis tuae non mihi videtur quod uxor 
tua erit." Puella audiens istas rationes ait: *'Ad primam 
respondeo quando dicis quod ego decepi patrem meum proprium 
quod non est verum. Ille decipitur qui in aliquo bono dimi- 
nuitur.4^ Sed pater meus tam locuples est quod alicuius auxilio 
non indiget. Cum hoe perpendi, iuvenem istum a carcere 
liberavi et si pater meus pro eo redemptionem accepisset non 
multum propter hoc ditior fuisset et tu per redemptionem 
depauperatus* esses. Ergo in? isto actu? te salvavi* quod 
redemptionem non dedisti, et patri meo nullam iniuriam feci. 
Ad aliam rationem quando dicis quod ego ex libidine hoc feci 
respondeo: hoe nullo modo potest fieri quia libido aut est 
propter pulchritudinem aut propter divitias aut propter forti- 
tudinem. Sed filius tuus nullum?s istorum habuit quia pulchri- 
tudo eius per carcerem erat annihilata?'; nec dives fuit quia non 
habuit unde se ipsum redimeret; nec fortis quia fortitudinem 
perdidit per carceris macerationem.?? Ergo sola pietas* me 
movebat quod?? ipsum liberavi." Pater hoc audiens non potuit 
fiium arguere ulterius. Filius ergo cum magna sollemnitate 
eam in uxorem duxit et in pace vitam finivit. 

Moralisatio.?? Carissimi, filius captus a piratis erat totum 
genus humanum, captum per peccatum primi parentis 1n carcere 
daemonis, scilicet in eius potestate. Pater, qui noluit eum 
redimere, est mundus iste, qui nullo modo volebat hominem 
iuvare à carcere diaboli sed potius eum tenere. Filia, quae 
eum in carcere visitavit, est divinitas animae coniuncta, quae 


20 — propter. 21. takes subjunctive in CL. 22. ablative; follows the 
gen. in CL. 23. nominative. 24. suffers loss. 2b. by this act. 26— 
nihil. 2'I. destroyed. 28. weakening effect. 29. See 86 (a). 30. erplana- 
tion in a moral sense. 


[ori 


20 


30 


58 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


10 


E 
c 


jv] 
Q 


humano generi compatiebatur,* quae post passionem* suam ad 
infernum descendit et hominem a vinculis diaboli liberavit. 
Pater vero caelestis nostris divitiis non indiget quia super 
omnia est dives et summe?! bonus. Ideo Christus motus pietate 
ad nos de caelis descendit, nos visitavit, quando carnem nos- 
tram assumpsit, et tamen nihil aliud petiit pro nostra rederap- 
tione nisi quod sit homini desponsatus,? iuxta illud Oseae 119: 
"Desponsabo eam mihi in fide." Verum tamen pater noster 
mundus, cui multi oboediunt, contra hoe semper murmurat et al- 
legat*: '*Si Deo adhaereas, hereditatem meam, id est, mundana,* 
non habebis, quia impossibile? est Deo servire et Mammonae, 
Matth. vi.7* Sed melius est nobis spernere mundum quam 
societatem Dei amittere, iuxta illud Matth.9: *Qui reliquerit 
patrem et matrem, uxorem aut agros propter me, centuplum? 
accipiet et vitam aeternam possidebit. Quam nobis" etc. 


XXV 


DE VERSUTIA! DIABOLI ET QUOMODO DEI 
IUDICIA SUNT OCCULTA 


Erat quidam heremita* qui in quadam spelunca iacebat? et 
diebus et noctibus devote? Deo serviebat. Iuxta cellam suam 
erat quidam pastor ovium qui pascebat oves. Accidit uno die 
quod pastor erat somno oppressus; ipso dormiente quidam latro 
venit et omnes oves secum abstulit. Superveniens dominus 
ovium a pastore quaerit ubi oves erant; ille vero incepit iurare 
quod oves perdidit, sed quomodo penitus ignorabat. Dominus 
hoe audiens, furore repletus, ipsum occidit. Heremita hoc 
videns ait in eorde suo: *O Domine, ecce homo iste culpam 
innocenti dedit et ipsum occidit; ex quo ergo permittatis talia 





31. supremely. 32. betrothed. 33. Hoseaii, 20. 34. Eng. 35. Matthew 
vi 24. 36. Matthew xix, 29. 37. hundredfold. 
XXV. 1. plural in CL. 2. dwelt. 3. devotedly. 4. plural of ad- 


dress. 


DE VERSUTIA DIABOLI 59 


fieri, ad mundum vadam et sicut ceteri vitam ducam." His co- 
gitatis heremitarium* dimisit et ad mundum perrexit; sed Deus 
ipsum dimittere nolebat et angelum* in forma hominis ad eum 
misit ut ei se associaret.| Cum eum angelus in via euntem 
invenisset, ait ei: Carissime, quo vadis?" At ille: Ad istam 
civitatem ante me." Angelus dixit ei: Ego in via ero comes 
tuus, quia angelus Dei sum ego, et ad te veni ut simus socii in 
hae via." Ambo ambulabant versus civitatem; cum autem 
intrassent, hospitium à quodam milite propter" Dei amorem? 
petebant, miles vero satis gratanter? eos recepit et honorifice? 
ac splendide eum bona devotione? in omnibus ministravit. 
Miles iste tantum unicum filium habebat in cunabulis iacentem, 
quem multum dilexerat. Cena facta, camera!! est aperta et 
lecti satis honorifice ornati pro angelo et heremita. Media 
vero nocte surrexit angelus et puerum in cunabulis strangu- 
lavit. Hoe videns heremita intra se cogitavit: Numquid 
iste erat angelus Dei bonus? Miles omnia necessaria propter 
Dei amorem ei dedit, et non habuit nisi unicum filium inno- 
centem, et iste eum occidit!" Sed tamen non audebat ei quic- 
quam dicere. Mane vero ambo surrexerunt et ad civitaten; 
aliam perrexerunt, in qua in domo unius civis satis honorifice 
erant recepti et splendide ministrati. Civis iste quendam 
aureum ciphum,? quem miro modo dilexit, habuit. Media 
vero nocte surrexit angelus et furatus est ciphum illum. Here- 
mita hoe videns intra se cogitabat: "Iste malus angelus est, 
ut credo; iste civis nobis optime fecit et iste est furatus ciphum 
suum." "Tamen nihil ei loquebatur quia timuit eum. Mane 
vero surrexerunt et per viam ambulabant donee ad quandam 
aquam pervenerunt, ultra? quam erat pons. Pontem ascen- 
derunt et quidam pauper eis obviabat.* Ait angelus: "'Caris- 
sime, monstra nobis viam versus talem" civitatem." Pauper 
vertit se et cum digito viam versus civitatem ostendit. Cum 





b. hermitage. 6 —sociaret. "T. for the love of God. 8. joyfully. 9. with 
honor. 10. zeal. 11. room. 12. goblet. i3-supra. 14. such and such, 
mentioning the name of the city. 


30 


[1] 


10 


20 


30 


60 . PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


vero vertisset se, angelus subito per scapulas eum accepit!? et 
ultra pontem proiecit, et submersus est pauper. Quod cum 
heremita vidisset ait in corde suo: *Iam scio quod iste dia- 
bolus est et non angelus Dei bonus; quid mali fecit pauper iste? 
Et tamen eum occidit." Ab illo tempore cogitabat ab eo 
recedere, verumtamen timuit et nihil loquebatur ei. Cum 
vero cirea horam vespertinam ad civitatem pervenissent, ad 
domum cuiusdam divitis accesserunt et hospitium pro Dei 
amore petebant; ille vero simpliciter! eis negavit. Ait angelus 
Dei: "Amore Dei saltem, tectum domus nobis concedatis ne 
lupi aut malae bestiae hic nos devorent." Ille ait: *Ecce 
domus ubi porci mei iacent; si placet vobis cum eis lacere, po- 
testis: sin!" autem, recedatis quia alium locum vobis non dabo." 
Ait ei angelus: *Si aliud non potest fieri, cum porcis vestris 
iacebimus." Et sie factum est. Mane vero surrexerunt, 
angelus hospitem vocavit et ait: "Carissime, do tibi ciphum 
istum." Et dedit ei ciphum quem furatus fuerat ab illo cive. 
Heremita hoc videns ait intra se: *Iam sum expertus quod 
iste est diabolus; bonus homo erat qui cum omni devotione 
nos recepit, et furatus est ei ciphum et dedit isti pessimo qui 
negavit nobis hospitium." Ait angelo: * Nolo vobiseum!s 
amplius expectare!?; ad?" Deum vos recommendo. 29 Angelus 
dixit ei: *Audite me et tunc recedite. Primo, quando eras in 
heremitario, dominus ovium pastorem iniuste occidit. Scias 
quod pastor ille pro? tunc?! mortem non meruit sed alias? 
commisit quare mori deberet; tune temporis inventus est sine 
peccato; Deus ergo permisit eum occidi, ut poenam post mortem 
evaderet propter peccatum quod alias commisit pro quo num- 
quam paenitentiam faceret. Latro vero qui evasit cum ovibus 
poenam aeternam sustinebit, e& dominus ovium qui pastorem 
occidit vitam suam emendabit per largas elemosinas* et opera 
misericordiae. Demum filium illius militis de nocte strangu- 


CERES RRERUSTC EE DEAE pars 

15. took, seized. 16. outright, emphatically. 1 si minus. 18. plural of 
address; cf. p. 58,1. 25. 19. Biblical, *tarry," *abide." 20 —vale, adieu 
(1.e., ad deum). 21-tunc temporis, at that time. |. 92. on another occasion. 


THE THREE CASKETS 61 


lavi qui nobis bonum hospitium dedit. Scias quod antequam 
puer ille natus erat, miles optimus elemosinarius? erat et multa 
opera misericordiae fecit sed postquam natus est puer factus 
est parcus, cupidus et omnia collegit ut puerum divitem faciat, 
sic quod? erat causa perditionis* eius, et ideo puerum occidi 
et iam, sicut prius, miles factus est bonus christianus.* Deinde 
ciphum illius civis qui nos cum devotione recepit furatus ful; 
scias tu quod, antequam ciphus ille erat fabricatus, non erat 
sobrior eo in tota terra, sed tantum cipho gaudebat post fabri- 
eationem quod omni die tantum de eo bibebat, quod bis aut 
ter omni die fuit inebriatus,? et ideo ciphum abstuli, et factus 
est sobrius sicut prius. Deinde pauperem in aquam proieci; 
scias quod pauper iste bonus christianus fuit, et si ad? dimi- 
dium miliare? ambulasset, alium in peccato mortali?' occidisset, 
sed iam est salvatus et regnat in caelesti gloria. Deinde 
ciphum illius civis dedi illi qui nobis hospitium negavit; scias 
quod nihil in terra fit sine causa; ipse nobis concessit domum 
porcorum et ideo ciphum ei dedi, et post vitam istam 1n inferno 
regnabit. Pone ergo ammodo* custodiam ori tuo ut de? Deo 
non attrahas?5; ipse enim omnia novit." Heremita hoc 
audiens cecidit ad pedes angeli et veniam petiit et ad heremi- 
tarium perrexit. Et factus est bonus christianus. 


XXVI. THE THREE CASKETS 


Honorius regnavit, dives valde, qui unicum filium habebat, 
quem multum dilexit. Fama eius imperatoris per mundum 
volabat quod in omnibus probus erat et iustus. "amen contra 
unum regem guerram! habebat et eum devastabat. Rex iste 
cum? multas persecutiones* ac damna infinita ab eo sustinebat 
tandem cogitabat: "Tantum unicam filiam habeo et adver- 





23. almsgiver. 24-4; sc. puer as subject of erat. 2b. drunk. 26. a 
half-mile. 2. Eng. 28. censure. 
XXVI. 1. war. 2. with indicative; see 97. 


10 


20 


62 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


sarius meus unicum filium. Si per? aliquam viam? filiam meam 
possem filio suo in matrimonium copulare pacem perpetuam 
obtinerem." Misit sollemnes^ nuntios ad imperatorem ut 
saltem ei trewgam* ad tempus concederet quod? cum eo per- 
sonaliter" loqui posset. Imperator habito consilio trewgam 
unius anni concessit. Rex vero personaliter ad eum accessit et 
filiam eius filio suo obtulit. At iste: "Non faciam nisi duo 
habeam. Primo ut tua filia sit virgo; secundo ut post decessum 


tuum totum regnum tuum filio meo destinetur." Atille: *Bene 


10 


20 


bh2 
c 


30 


placet mihi." Statim de conventione charta sigillata? est. Rex. 
vale imperatori fecit. Cum autem ad regnum suum venerat 
navem parari fecit quia? oporteret ut filia sua per mare ad 
imperatorem transiret. Facta nave et omnibus necessariis 
paratis, puella intravit habens thesaurum secum in magna 
copia ae milites quinque cum dominabus!? et ancillis: Cum 
autem per mare navigarent cete grandis ei occurrebat in mare et 
navem deglutire! volebat. Nautae hoc percipientes timuerunt 
valde et praecipue puella. Nautae vero ignem copiosum fece- 
runt et die ac nocte vigilabant. Sed accidit post triduum quod, 
fessi propter magnas vigilias, dormierunt. Cete subito navem 
cum omnibus contentis? deglutivit. Puella cum intellexit quod 
in ventre ceti esset fortiter clamabat. Ad cuius clamorem 
omnes excitati sunt. Nautae vero puellae dixerunt ac militibus: 
"Carissimi, estote confortati, Deus nos salvabit; habeamus 
bonum consilium quia sumus in ventre ceti." Ait puella: 
"Audite consilium meum et erimus salvati." Qui dixerunt: 
"Die." Quaeait: 'Accendamus ignem in magna copia et cete 
quilibet vulneret sicut! profundius possit! et per ista duo 
mortem recipiet et statim ad terram natabit et sic per gratiam 
Dei evadere poterimus." Illi vero consilium puellae per omnia 
impleverunt. Cete cum mortem sensit ad terram perrexit. 
MOXJUE missed. esi Poudip s guid cati iue is ras MC Ed 

3-—aliquo modo. 4. distinguished. b. truce. 6. introduces purpose cl. 
T. in person. 8. sealed. 9. with causal cl. in the subjunctive. 10. like 


filiabus to distinguish it from the masculine form. 11. swallow. 19. con- 
tents. 13. as deeply as possible. 


THE THREE CASKETS 63 


Iuxta quam terram erat quidam miles manens,'* qui cena facta 
versus litus maris ambulavit. Cum ergo cete hine inde natare 
vidisset et terrae appropinquare, servos vocat et cete ad terram 
traxit. Qui inceperunt eum instrumentis percutere. Puella 
cum sonitum audisset loquebatur pro omnibus et ait: *'Caris- 
simi, suaviter percutite et latus ceti aperite; hie sumus in eius 
ventre fili bonorum virorum de generoso sanguine." Miles 
cum vocem puellae audisset ait servis suls: "Carissimi, latus 
ceti aperite et videamus quid lateat interius." Cum vero 
apertum fuisset, puella primo exivit immo quasi mortua, deinde 
milites et ceteri alii. Coepit narrare cuius filia esset et!6 uxor 
fili imperatoris esse deberet." Hoc audiens miles eam per 
aliquot dies cum tota familia secum retinuit donec perfectum! 
statum!* suum reeuperabant. Post hoc puellam eum muneribus 
ad imperatorem misit cum tota familia. Imperator cum eam 
vidisset, ait: *Carissima filia, bene tibi sit nune et in perpetuum. 
Sed tibi dico, filia, antequam filium meum habueris in maritum, 
te probabo per unum actum." Statim fecit fieri tres cophinos.!? 
Primus erat de auro purissimo et lapidibus pretiosis. Et erat 
talis superseriptio?! super cophinum: *'Qui me aperiet, in me 
invenerit? quod meruit." Et totus cophinus erat plenus ossibus 
mortuorum. Secundus erat de argento purissimo, plenus 
gemmis ex omni parte, qui talem superscriptionem habebat: 
"Qui me elegerit, in me invenerit quod natura dedit." Iste 
cophinus terra plenus erat. "Tertius cophinus erat de plumbo 
habens superseriptionem talem:  ''Potius eligo hie esse et 
requiescere, quam in thesauris regis permanere." In cophino 
isto erat tres anuli pretiosi. "Tune ait imperator puellae: 
*"Carissima, hie sunt tres cophini; eligas quemcumque volueris ; 
et si bene elegeris, filum meum in maritum obtinebis." Illa 
vero tres cophinos intime? respexit et ait in corde suo: "Deus, 
qui omnia videt, det mihi gratiam sic eligendi ut de illo pro quo 


14. dwelling, stationed; see 109. 15. gently, carefully. 16. Sc. quod, that. 
17. was destined; see 112. 18. health. 19. caskets. 20. Eng. 21. See 
12. 22. closely. 


[51] 


10 


20 


30 


10 


20 


30 


64 J PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


multum laboravi non deficiam." Quae primum cophinum 
tetigit et scripturam legit: "Qui me," ete. Illa cogitabat : 
""Cophinus exterius est pretiosus, sed quid interius lateat penitus 
ignoro, ideo eum eligere nolo." Deinde secundum legit, etc. 
Quaeait: ' Numquam naturà dedit quod filia patris mei debe- 
ret copulari filio imperatoris. Etideo," etc. Tertium cophinum 
legit dicens: "Melius est mihi cum filio regis requiescere quam 
in thesauris patris mei." Et alta? voce clamabat: "Istum 
cophinum tertium eligo." Imperator cum audisset, ait: **O 
bona puella, satis prudenter elegisti. In isto cophino sunt tres 
anuli mei pretiosi; unum pro me, unum pro filio, tertium pro 
te in signum desponsationis."^ Statim fecit nuptias celebrare, 
et tradidit ei filium suum, et sie in pace vitam finierunt. 
Moralitas.5 Carissimi, imperator est Deus, qui diu guerram 
cum homine habuit in tantum quod tota natura humana erat 
destructa per peccatum. Modo trewgae nobis datae sunt per 
Dominum, id est, Christum. Filia quae filio imperatoris debet? 
desponsari" est anima. Oportet ergo ut navis paretur pro ea 
cum nuntiis, id est, corpus in quo anima residet cum quinque 
sensibus et ceteris, nautae sunt ratio, voluntas, etc. Sed opor- 
tet per mare, id est, per mundum, transire. Cete grande est 
diabolus, contra quem debemus vigilare. Sed si nos contingit 
dormire in peccatis deglutiet corpus et animam. Face ergo, sicut 
fecit puella; ignem devotionis accende et eum cum instrumentis, 
id est, bonis operibus percute, donec recedat et potestatem suam 
contra te amittat. "lune servi militis, id est, praedicatores?8 
et confessores,* habent?? eum percutere, donec puella, id est, 
anima, ab eorum potestate exeat et ad curiam Dei veniat. Sed 
est sciendum quod tres cophini ei praesentantur. Per primum 
cophinum potentes ac divites intelleguntur, qui habent talem 
superscriptionem: "Qui me," ete., id est, quando anima a 
corpore separetur, nihil in me Deus inveniet nisi peccata quae 


A ———— À——Ó À— M ÓnÀMM À 9 La MEL E 

23. loud. 24. betrothal. 295 —moralisatio of 1. 26, p. 57. 26. Cf. p. 63, 
l.12. 27. be betrothed. 28. preachers. 29. like the colloquial Eng. use of 
have; see 113. 


KING LEAR 65 


merui, quod est dolendum; vae?? qui hunc eligit. Per seeundum 
intellegitur mundi sapientes, quorum eloquia splendunt sicut 
argentum et intus pleni sunt terrenis, cum tali superseriptione: 
*Qui me elegerit," etc. Natura semper appetit animae con- 


trarium et illi non maritantur Christo. Per tertium cophinum .: 


designantur boni christiani, qui sunt plumbei, id est, quod non 
curant de aliquo mundano; in quibus sunt tres anuli, scilicet, 
fides, spes et caritas; qui istos eligit, lium Dei habere potest 
libentias quam in thesauro mundano permanere. Studeamus. 


XXVII. KING LEAR 


'Theodosius in civitate! Romana! regnavit, prudens valde et 
potens, qui tres filias pulchras habebat, dixitque filiae seniori?: 
Quantum diligis me?" At illa: Certe plus quam me ipsam." 
Ait ei pater: *^Et te ad magnas divitias promovebo." Statim 
ipsam dedit uni regi opulento et potenti in uxorem. Post 
haee venit ad secundam filiam et ait ei: "Quantum diligis 
me?" At illa: *^Tantum sicut? me ipsam." Imperator vero 
eam cuidam duci* tradidit in uxorem. . Et post haec venit ad 
tertiam filiam et ait ei: Quantum me diligis?" At illa: *"Tan- 
tum sieut vales, et non plus neque minus." Ait ei pater: 
:*Ex quo ita est, non ita opulenter ero maritare sicut et sorores 
tuae"; tradidit eam cuidam comiti* in uxorem. Accidit cito 
post haee quod imperator bellum contra regem Aegypti habe- 
bat. Rex vero imperatorem de imperio fugabat unde bonum^* 
refugii* habere non poterat. Scripsit litteras anulo suo signa- 
tas ad primam filiam suam, quae dixit quod patrem suum plus 
quam se ipsam dilexit, ut ei succurreret in sua necessitate eo 
quod de imperio expulsus erat. Filia, cum has litteras eius 
legisset, viro suo regi casum primo narrabat. Ait rex: "Bonum 


30. Sc. illi. 
XXVII. 1. Rome. 2. oldest; see 61. 3—quantum. & bonum refugium. 


CQ 


I 


0 


men 
c1 


10 


20 


30 


66 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


est ut succurramus ei in hae sua magna necessitate. Colligam 
exereitum et cum toto posse* meo adiuvabo eum." Ait illa: 
"Istud non potest fieri sine magnis expensis? Sufficit quod ei 
concedatis, quamdiu est extra imperium suum, quinque milites 
qui ei associentur."* Et sic faetum est. Filia patri rescripsit 
quod alium auxilium ab ea habere non posset, nisi quinque 
milites de sumptibus regis in societate? sua. Imperator eum 
hoe audisset contristatus est valde et infra se dicebat: *Heu 
mihi, tota spes mea erat in seniore filia mea eo quod dixit quod 
plus me dilexit quam se ipsam, et propter hoc ad magnam 
dignitatem ipsam promovi." Scripsit statim secundae filiae, 
quae dixit: "Tantum te diligo quantum me ipsam," quod suc- 
curreret ei in tanta necessitate. At illa, cum audisset, viro 
suo denuntiabat? et ipsi consiliavit? ut nihil aliud ei concederet 
nisi victum et vestitum quamdiu viveret honeste pro tali 
rege, et super hoc litteras patri suo rescripsit. Imperator cum 
hoc audisset contristatus est valde dicens: *Deceptus sum per 
duas filias. Iam temptabo tertiam quae mihi dixit: "Tantum 
te diligo quantum vales. " Litteras scripsit ei ut ei succurreret 
in tanta necessitate et quomodo sorores suae ei respondebant. 
Tertia filia cum vidisset inopiam patris sui ad virum suum 
dixit: Domine mi reverende, mihi succurre in hac necessitate. 
Iam pater meus expulsus est ab hereditate sua." Ait ei vir 
eius: *Quid vis tu ut ei faciam?" At illa: *Exercitum colligas 


et ad debellandum inimicum suum pergas cum eo." Ait comes: 


"Voluntatem tuam adimplebo."!^ Statim collegit magnum 
exercitum et sumptibus suis propriis eum imperatore perrexit 
ad bellum. Victoriam obtinuit et imperatorem in imperio 
suo posuit. Tunc ait imperator: *Benedicta* hora in qua genui 
fiiam meam iuniorem.! Ipsam minus aliis filiabus dilexi et 
mihi in magna necessitate succurrit et aliae filiae meae defe- 
cerunt, propter quod totum imperium relinquero post deces- 


—————————PÉ LIB M REL dem RR RR 00010. 
b. expense. 6. attend. "T. retinue. | 8 —annuntiabat; see 68. 9. de- 
ponent in CL. 10-—zmplebo. 11-superlative. 


DE MULIERUM DECEPTIONE 67 


sum meum filiae meae iuniori," et sic factum est. Post deces- 
sum patris filia iunior regnavit et in pace vitam finivit. 

Moraliter.? Carissimi, iste imperator potest dici quilibet 
homo mundanus qui habet tres filias. Prima filia, quae dicit: 
"Diligo patrem plus quam me ipsam," certe est mundus iste, 
quem homo tantum diligit, quod vitam suam circa? mundana 
expendit, sed quando est in necessitate mortis tunc mundus 
vix cum'* omni dilectione? quam habuit concedet ei quinque 
milites, id est, quinque tabulas ad modum cistae ad involven- 
dum corpus suum.. Secunda filia, quae tantum diligit patrem 
sicut se ipsam, est uxor tua, filii tui et parentes, qui inveniunt 
necessaria quousque in terram positus fueris et nihil aliud. 
Tertia filia quae dicebat: "Tantum te diligo quantum vales," 
est Deus, quem nimis parum? diligimus. Sed si ad eum 
venerimus in necessitate puro corde et munda mente sine 
dubio eius auxilium obtinebimus contra regem Aegypti, id est, 
contra diabolum, et ponet nos in nostram hereditatem, scilicet 
in regnum caeleste, etc. 


XXVIII 
DE MULIERUM SUBTILI DECEPTIONE* 


Darius regnavit prudens valde, qui tres filios habuit quos 
multum dilexit. Cum vero mori deberet! totam hereditatem 
primogenito* legavit; secundo filio dedit omnia quae in tem- 
pore? suo acquisivit; tertio filio, scilicet minori, tria iocalia? pre- 
tiosa dedit, scilicet anulum aureum, monile et pannum? pretio- 
sum. Anulus illam virtutem habuit quod qui ipsum in digito 
gestabat gratiam omnium habuit, in tantum quod, quiequid 





12. Cf. moralisatio of 1. 26, p. 57. 13. on. 14. in spite of. 15. Bib- 
lical, love. 16 — parum. 

XXVIII. 1. was about. 2-—vita. 3. strictly, jewels; here used loosely. 
4. rug. 


10 


15 


20 


10 


h2 
Qt 


30 


68 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ab eis peteret, obtineret; monile illam virtutem habuit quod 
qui eum in pectore portabat, quiequid cor suum desiderabat 
quod possibile esset, obtineret. Pannus illam virtutem habuit 
quod, quieumque super eum sederet et intra se cogitaret ubi- 
cumque esse vellet, subito ibi esset. Ista tria 1ocalia dedit 
filio suo iuniori ut? ad. studium pergeret et mater ea custodiret 
et tempore opportuno ei daret; statimque rex spiritum? emisit; 
qui honorifice est sepultus. Duo primi filii eius legata? occu- 
pabant, tertius filius anulum à matre recepit ut ad studium : 
pergeret; cui mater dixit: *'Fili, scientiam acquire et a muliere 
caveas ne forte anulum perdas." Ionathas anulum accepit, 
ad studium accessit et in scientia profecit. Post hoc cito qua- 
dam die in platea ei quaedam puella occurrebat satis formosa 
et, captus eius amore, eam secum duxit; continuo anulo ute- 
batur et gratiam omnium habuit et quiequid ab eis voluit 
habere obtinuit. Puella eius concubina mirabatur quod tam 
laute viveret cum tamen pecuniam non haberet; rationem qua- 
dam? vice,? cum laetus esset, quaesivit, dicens quod creatura* 
sub caelo non esset quam magis diligeret; ideo sibi dicere 
deberet. Ille, de malitia non praemeditatus sibi, dixit virtu- 
tem anuli esse talem, ete. At illa: Cum singulis? diebus? cum 
hominibus conversare? soles, perdere posses; ideo custodiam 
tibi eum fideliter." Qui tradidit ei anulum, sed cum repeteret, 
penuria ductus, illa alta voce clamavit quod fures abstulissent ; 
qui motus flevit amare,!? quia unde viveret non habuit. Qui 
statim ad reginam, matrem suam, est reversus denuntians ei 
anulum perditum. At illa: *Fili mi, tibi praedixi ut a muliere 
te!! caveres; ecce tibi iam trado monile quod diligentius eusto- 
dias; si perdideris, honore et commodo perpetuo carebis." 
Ionathas monile recepit et ad idem studium est reversus, et 
ecce concubina eius in porta civitatis occurrit et cum gaudio 
eum recepit; ille, ut prius, convivia multa habuit et laute vixit. 





5. (with the command) that. | 6. breathed his last. "T. legacies. 8. 
one day. 9. associate daily. 10. adverb, bitterly. 11. See 65. 


DE MULIERUM DECEPTIONE 69 


Concubina mirabatur quia nec aurum nec argentum videbat, 
et cogitabat quod aliud iocale apportasset, quod sagaciter ab 
eoindagavit?; qui ei monile ostendit et virtutem eius dixit. 
Quae ait: "Semper monile tecum portas; una hora tantum? 
cogitare posses quod? per annum sufficeret tibi; ideo trade 
mihi ad eustodiendum." At ille: "Timeo quod sicut anulum 
perdidisti sie perderes monile et sic damnum maximum incur- 
rerem." Quae ait: '*O domine, iam per anulum scientiam ac- 
quisivi; unde tibi fideliter promitto quod sic custodiam monile 
quod nullus posset à me auferre." lle credens dictis eius, 
monile ei tradidit. Postquam'^ omnia consumpta fuissent 
monile petiit; illa, sicut prius, iuravit quod furtive ablatum 
esset. Quod audiens Ionathas flevit amare et ait: '*^Nonne 
sensum perdidi quod? post anulum perditum monile tibi 
tradidi"' Perrexit ad matrem et ei totum processum? 
nuntiavit; illa non modicum* dolens dixit: **O fili carissime, 
quare spem posuisti in muliere? Iam altera vice deceptus es 
per eam et ab omnibus ut stultus reputaris; ammodo sapien- 
tiam addiscas quia nihil habeo tibi nisi pannum pretiosum 
quem pater tuus tibi dedit, et si illum perdideris, ad me am- 
plius redire non valeas." Ille pannum recepit et ad studium 
perrexit et concubina eius, ut prius, gaudenter!" eum recepit. 
Qui expandens! pannum dixit: "Carissima, istum pannum 
dedit mihi pater meus," et ambo posuerunt se super pannum. 
Ionathas intra se cogitabat: *Utinam essemus in!? tantam 
distantiam?? ubi nullus hominum ante venit!" Et sie factum 
est; fuerunt enim in fine mundi in una foresta? quae multum 
distabat ab hominibus. Illa tristabatur et Ionathas votum 
vovit Deo caeli quod dimitteret eam bestiis ad devorandum 
donec? redderet anulum et monile; quae promisit facere si 
posset, et ad petitionem concubinae Ionathas virtutem panni 





12. drew out. 13. enough to. 14. For subjunctive see 102. 15. seeing 
that. 16. course of events. 17. with joy. 18. spreading out. 19. at. 920. 
Eng. 21. forest. 229 —nisi. 


1C 


20 


25 


30 


bn | 


10 


15 


20 


b2 
Qt 


10 . PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


dixit, scilicet, quicumque super eo quiesceret? et cogitaret ubi 
esse vellet, ibi statim esset. Deinde ipsa se super pannum 
posuit et caput eius in gremio suo collocavit et, cum dormire 
coepisset,? ipsa partem panni supra quam sedebat ad se traxit. 
At illa cogitabat: Utinam essem in loco ubi mane fui!" Quod 
et factum est, et Ionathas dormiens in foresta mansit. Cum 
autem de somno surrexisset et pannum ablatum eum concubina 
vidisset, flevit amarissime nec scivit ad quem loeum pergeret. 
Surrexit et, signo crucis se muniens, per quandam viam ambu- 
lavit, per quam ad aquam profundam venit per quam transire - 
oportebat, quae tam amara et fervida fuit quod carnes pedum 
usque ad nuda ossa separavit. Ille vero, de hoc contristatus, 
vas implevit et secum portavit et ulterius veniens coepit esurire, 
vidensque quandam arborem, de? fructu? eius comedit et 
statim factus est leprosus.* De fructu illo etiam collegit et 
secum portavit. 'Tune veniens ad aliam aquam, per quam 
transivit, quae aqua carnes restaurabat pedum, vas de ea 
implevit et secum portavit et ulterius procedens coepit esurire; 
et videns quandam arborem, de cuius fructu cepit et comedit 
et, sicut per primum fructum infectus erat, sie per secundum 
fructum a lepra? est mundatus.7 De illo fructu etiam attulit 
et secum portavit. Dum vero ulterius ambularet vidit quoddam 
castrum,* et duo homines ei obviabant, quaerentes quis esset. 
At ille: ^Medieus peritus sum." Qui dixerunt: '*Rex istius 
regni manet in isto castro et est homo leprosus; si eum a lepra 
curare posses, multas divitias tibi daret." At ille: *Etiam."?5 
Qui adducentes ipsum ad regem, dedit ei de secundo fructu et 
curatus est a lepra, et de secunda aqua ad bibendum, quae 
carnes eius restaurabat. Rex ergo multa donaria? e1 contulit. 
Ionathas igitur postea invenit navem de civitate sua et illuc 
transfretavit.? Rumor per totam civitatem exivit quod magnus 
medieus advenisset et concubina sua, quae abstulerat iocalia 





23. sat, lay. 24. Sc. illeassubject. 25. Biblical, eat of; see 39. 26. leprosy. 
27. cleansed. 28. expresses assent, even so, very well. 29 —dona. 390. sailed. 


DE HOMINE ET UXORE LITIGIOSA 71 


el, ad mortem infirmata?! est mittens pro medico isto. Iona- 
thas ignotus est ab omnibus sed ipse eam cognoscens dixit ei 
quod medicina sua non valeret ei, nisi prius confiteretur omnia 
peecata sua, et si aliquem defraudasset, quod redderet. Illa 
vero alta voce confitebatur quomodo Ionatham decepisset de 
anulo, monili et panno et quomodo eum in loco deserto reli- 
quisset bestiis ad devorandum. Ille hoc audiens ait: *'Dic, 
domina, ubi sunt ista tria ilocalia?" Et illa: *In area mea." 
Et dedit ei claves arcae et invenit ea. Ionathas ei de fructu 
illius arboris à qua lepram recepit ad comedendum dedit et de 
aqua prima, quae carnem de ossibus separavit, ad bibendum ei 
tribuit; et eum gustasset et bibisset statim est arefacta?? et, 
dolores interiores sentiens, lacrimabiliter?? clamavit et spiritum 
emisit. Ionathas cum iocalibus suis ad matrem suam perrexit, 
de euius adventu totus populus gaudebat. Ille vero matri a 
principio usque ad finem narravit quomodo Deus eum a multis 
malis periculis liberavit et per aliquos annos vixit et vitam in 
pace finivit. 


XXIX! 


DE HOMINE ET UXORE LITIGIOSA 


Homo quidam habuit uxorem rebellem et contumacem, gar- 
rulam et pertinacem. . Contigit aliquando ut pariter ambularent 
in prato, quod nuper dominus prati cum summa diligentia 
faleaverat,? et ait homo: *Quam diligenter et congrue? faleatum 
est hoc pratum!" *'*Mentiris," ait mulier, *quoniam forcipe* 
praecisum est." Semper," inquit vir, "verbis meis contraria 





31. sick. 32. dried up, withered. 33. mournfully. 

XXIX. 1. Translation from the French version of Marie de France (c. 
1200). Most of Marie's fables are apparently derived from an English 
translation of Romulus (see note on 1v, p. 42), which in turn was derived 
from the fables of Phaedrus. 2 falce demessuerat; cf. p. 72, 1l. 2 3— 
congruenter. .4. shears. 


15 


20 


10 


15 


20 


72 " PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


fuisti. Sed tamen hoc vere scio quod pratum hoc vicinus meus 
falce demessuit."  ''Deliras," ait mulier, *quia forcipe factum 
est hoc." "'Seeundum consuetudinem tuam," inquit vir, 
"semper novissima vis retinere verba," et deiciens illam incu- 
buit super eam, et dixit: *Ego linguae officium, qua semper 
proterva fuisti locuta, tibi impediam nisi mihi consentias." 
Et ait: 'Quo instrumento praecisum est pratum?" Quia 
igitur linguam eius arripuerat et fortiter premebat, plena verba 
formare non poterat, sed ''orhipe" pro forcipe dixit. "Tunc 
incepit linguam incidere, et quaesivit ut quaesierat ante. Illa 
autem, quia iam linguam amiserat et loqui non potuit, signo 
quo valuit pertinaciam ostendit, forcipis formam et officium 
digitis ostentans. Sie vir mulieri linguam amputavit. 

Moralitas: Sie litigiosi et contumaces 1urgia sua semper 
malo fine concludunt; malunt enim iniuste alios superare quam 
ipsi iuste subiciantur. 


XXX! 
DE QUODAM SOLITARIO? 


Fuit quidam solitarius habens duo colobia,? unum in sollem- 
nitatibus et aliud cotidianum. Venit quidam pauper hiemis 
tempore quaerens indumentum. Ille vero eduxit panem et 
dedit ei dicens: "Accipe hoec, quia indumentum* non habeo 
superfluum? quod tibi donem." Pauper vero non cessabat flere 
ae vociferare dicens: *'Miserere mei." Victus itaque monachus 
a5 prece pauperis, intrans cellam suam exuit se cotidiano colobio 





b. the moral. 

XXX. 1l. xxx-xxxin are from the Liber de miraculis of Johannes 
Monachus, a monk belonging to some monastery near Amalfi (c. 950-1050). 
The book is composed of translations of various Greek texts (chiefly the 
Pratum Spirituale of Johannes Moschus) with which Johannes had become 
aequainted during a visit to Constantinople. 'The discovery of this work 
revealed a new route by which oriental tales reached western Europe. 
The Latin is a good example of *monk's Latin." 2. hermit. 3- pallia. 
4. clothing. 5. Eng. 6. See 29. 


DE QUODAM IUVENE 13 


et dedit pauperi; sibi autem retinuit melius. Postea vero com- 
punetus* dixit pauperi: 'Redde mihi quod tibi dedi ecolobium 
et accipe hoe melius." 

Cum autem accepisset, induit? se illud et abiens in civitatem 
vendidit illud euidam meretrici. Illa vero induens se illud venit 
semel et bis ubi erat ille monachus. Ut autem vidit indumen- 
tum suum, recognovit quia suum esset quo in sollemnitatibus 
utebatur. Contristatus est valde et intrans eellam suam dixit: 
"Vere quia? non placuit Deo hoc quod feel nec recepit meam 
devotionem, quoniam in talibus manibus? venit pallium meum, 
quo ego in diebus festis induebar et modo meretrix utitur eo." 

Prae tristitia vero non comedit die illa. Nocte vero cum 
obdormisset vidit Dominum nostrum Iesum Christum indutum 
vestimentum suum quod pauperi dedit et introeuntem in cellam 
suam et dicentem sibi: ''Frater, frater." Qui ut aspexit, vidit 
lucem magnam dixitque: '*'Quis es, Domine?" Qui dixit ei: 
"Aspice in me." Ut autem prospexit, dixit ei: ''Cognoscis 
hoc?" Respondit: Etiam, Domine; colobium meum est." Ait 
ili: *Ego sum lesus. Non iam tristeris, sed gaude et laetare 
et age gratias Deo. Ex quo enim illud dedisti pauperi, ego 
aecepi." Et laetatus monachus valde in benignitate Domini 
nostri lesu Christi, qui non permisit eum torqueri a cogita- 
tionibus, sed certificabat!? eum in verbo quod ante praedixerat, 
quia *quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis." 


XXXI 
DE QUODAM IUVENE 


Narravit abbas* Iohannes, qui manebat in loco qui dicitur 
Petra, de abbate Daniele Aegyptio dicens, quia cum ascendisset 
senex in locum qui dieitur Terenuthi ut venderet opus manuum 


T. with two accusatives, he put it on; cf. 1. 13, below; note abl. in l. 11, 
below. 8. See 83. 9. See 40. 10. gave assurance to. 11. Matthew 
xxv, 40. 


5 


10 


20 


roli 


10 


20 


74 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


suarum, iuvenis quidam accessit deprecans eum dicens: '*Prop- 
ter Deum te rogo, pater, ut venias in domum meam et facias 
orationem super uxorem meam, quia sterilis est." Senex autem 
victus à prece iuvenis, eo quod per nomen Domini eum adiura- 
verat, abiit cum eo. Et facta oratione super uxore eius recessit 
et abiit in cellam suam. 

Non post multum vero tempus concepit mulier. Quod ut 
viderunt pravi homines Deum non timentes, detrahebant seni 
dicentes: *''Vere scimus quia iuvenis ingenerabilis! est et non 
generat, sed de abbate Daniele concepit mulier."  Devenit 
autem haec fama usque ad senem. Quod cum audisset, misit 
ad virum mulieris dicens: *(Cum genuerit uxor tua, notifica? 
illud mihi." 

Quando vero genuit mulier, nuntiatum est a iuvene abbati 
Danieli in. Cithi, quia? cum Dei adiutorio et orationibus tuis 
genuit mulier. Tunc abiit abbas Daniel dixitque iuveni: (Fac 
prandium et invita omnes parentes* et amicos tuos." Cum 
autem omnes pranderent, accepit senex infantem in manibus 
suis et coram omnibus dixit ei: *'Quis est pater tuus, o infans?" 
Dixit puer: ''Iste est, domine mi," demonstrans iuvenem digito 
manus suae. Erat enim puer dierum viginti quinque. Quod 
videntes omnes qui aderant glorificaverunt* Deum. . Ex tunc 
obstrusa* sunt labia loquentium iniqua, qui Dei homini detrax- 
erant. 


XXXII 


DE EO QUOD BONUM EST PONERE IN DEO 
SPEM SUAM 


Narravit nobis abbas Palladius dicens: "Senex quidam 
saecularis* deprehensus est in Alexandria in homicidio. Qui, 
diutius extortus! et maceratus suppliciis, dixit nequaquam se 





1. impolent. 2. Eng. 3. See 83. 4. thrust out, in a pout. 
XXXII. 1. pui to the torture. 


BONUM EST PONERE IN DEO SPEM 75 


fuisse solum in homicidio, sed socium habuisse quendam iuve- 
nem qui erat annorum circiter triginta. 

"Multum autem utrique adflicti sunt a tortoribus. Dicebat 
enim senex quia? mecum fuit in homicidio; iuvenis autem dice- 
bat: 'Nequaquam.' Quid multa? Post diversa tormenta 
acceperunt utrique sententiam ut infurcarentur. Et accipi- 
entes eos, milites una cum carnifieibus deduxerunt in eum 
locum qui dicitur Quinto. Ibi enim soliti erant puniri qui 
huiusmodi noxae erant. Est enim in loco illo templum Saturni 
desertum. j 

"Cum autem venissent omnes simul in loco milites cum car- 
nifiPdibus, voluerunt iuvenem primum appendere* in ligno.* 
Qui procidens ad pedes militum rogabat eos dicens: 'Propter 
Deum, domini gei, facite? caritatem,* ut contra orientem 
faciatis me aspicere, cum appenderitis me. — Et dixerunt: 
"Quare? Et dixit eis: 'Vere, domini mei, non habeo? nisi 
septem menses, ex quo sanctum baptismum* suscepi et factus 
sum christianus. Senex autem indignans et irridens verba 
iuvenis, ait: 'Me vero contra Serapin et Saturnum facite 
aspicere. Ut autem audierunt milites blasphemiam" senis, 
appenderunt ipsum primum. 

"Providentia vero Dei usque? dum? illum infurcarent, ecce 
caballarius? in festinantia!? missus ad milites ab Augustalio! ut 
senem quidem appenderent, iuvenem autem ad se reducerent. 
Quod audientes milites gavisi sunt gaudio magno et qui ibi 
stabant glorificaverunt Deum qui salvos facit sperantes in se. 
Et reducentes illum ad praetorium praesentaverunt Augustalio. 
Quem ut vidit, dedit ei absolutionem et dimisit in pace. Iuvenis 
autem abiit et factus est perfectissimus monachus." Haec vero 
scripsimus ut sciant omnes quia novit Dominus iustos de 
temptationibus? eripere, impios autem servare ad diem tormen- 
torum. 





2. See 83. 8. be hanged on the gallows. 4-suspendere. 5. See 114. 
6. See 113. 7. Eng. 8-dum. 9. horseman, cavalier. 10 —festinatione. 
11. governor. 


5 


16 


20 


30 


10 


30 


76 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


XXXIII 
SIMILE SUPRADICTO 


Idem abbas Palladius narravit nobis et hoc quod quidam 
amator Christi fuerat habitans in Alexandria, valde religiosus 
et elimosinator! et susceptor? pauperum atque monachorum, 
habens uxorem fidelem et timentem Deum et ieiunantem* 
cotidie; habebant vero et unicam filiam annorum sex. Hic 
autem vir quodam tempore voluit navigare in Constantino- 
polim; erat enim negotiator. Et dimisit uxorem et filiam in 
domo cum servo uno. . Cum vero exiret a domo ut iret ad 
navem, dixit ei cum lacrimis uxor sua: /Cui nos dimittis, 
domine mi?" At ille respondens ait: ''Dominatriei vestrae 
sanctae Dei genetrici et virgini Mariae." : 

Una? autem dierum? eum sederet mulier una cum filia sua ut 
operaretur opus suum, inspiratus à diabolo servus voluit occi- 
dere matrem cum filia et tollere quicquid haberet 1n domo et 
fugere. "lTollens vero gladium a coquina ascendit in triclinium, 
ubi erat mulier eum filia sua. Et cum appropinquasset ad 
ianuam triclinii, statim percussus caecitate nequissimus servus 
non valebat neque in triclinium ascendere neque 1n coquinam 
descendere. Cum autem per unam horam vim sibi faceret ut 
intraret et non valeret, coepit vocare dominam suam ut iret ad 
eum. llla autem coepit admirari quomodo staret in medio 
ianuarum et non pergeret ad ipsam. Dixitque ei: '"Tu veni 
ad me; sic enim decet."  Nesciebat enim quia caecus effectus 
esset. Coepit vero servus magis eam vocare et coniurare ut 
iret et appropinquaret ei. Illa autem iuravit se nequaquam ire 
ad eum. Qui dixit: *'Saltem puellam mitte ad me." Cui 
respondit mulier: *'Neque puella veniet ad te neque ego. Iam 
dixi tibi, si vis venire, venil; sin* autem, sta illie." "Tune vidit 
quia nihil valuit ex his quae cogitaverat facere, arreptoque 
gladio transfixit viscera sua. Domina autem, ut vidit quod 





XXXIII 1. almsgiver. 2. protector. | 3. See 31. 4. See p. 60, I. 13. 


DE FAMILIARITATE MULIERUM ("ni 


fecerat in semetipsum nequissimus servus, exclamavit. Quod 
audientes vicini concurrentes simul eum praetorianis? invenerunt 
eum semivivum et adhue spirantem. Et interrogantes eum pro? 
quo$ hoe fecisset, confessus est .coram omnibus quae agere 
voluit; et tune expiravit. "Tunc dederunt omnes laudem Deo 
qui salvavit matrem cum filia. et salvat. omnes per auxilium 
sanctae genetricis suae. Amen. 


BOXEX TIVI 
DE FAMILIARITATE MULIERUM PERICULOSA 


Narravit mihi quidam homo valde religiosus quod in partibus 
in quibus commoratus? fuerat? accidit quod quaedam valde 
religiosa et honesta matrona, frequenter veniens ad ecclesiam 
die ac nocte, devotissime Domino serviebat. Quidam autem 
monachus, custos et thesaurarius? monasterii,* magnum nomen 
religionis habebat et revera ita erat. Cum autem frequenter 
in ecclesia de iis quae pertinent ad religionem mutuo loqueren- 
tur, diabolus invidens honestati et famae eorum immisit eis 
vehementes temptationes, ita quod amor spiritualis! conversus 
est in carnalem,* unde dixerunt sibi? et assignaverunt noctem 
in qua recederet monachus a monasterio eum thesauro eccle- 
siae, et matrona a domo sua cum summa pecuniae quam au- 
ferret clam marito. Cum autem sic discederent et fugerent, 
monachi surgentes ad matutinas* viderunt arcas fractas et 
thesaurum ecclesiae asportatum, et cum non invenirent mona- 
chum festinanter secuti sunt eum. Similiter maritus dictae? 
mulieris, videns aream suam apertam et pecuniam ablatam, 
secutus est uxorem suam et, apprehendentes monachum et 





b. soldiers, police. 6 —quare. Note the free word-order in this selec- 
tion. | 
XXXIV. 1. From Wright/'s Latin Stories. 'This theme is common in 
medievalstories. 2. had dwelt. 3. treasurer. 4. Eng. D. reflexive, to each 
olher. 6. See 46 (a). 


10 


h2 
[51 


10 


20 


25 


30 


78 JA PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


mulierem cum thesauro, reduxerunt eos et in arto carcere 
posuerunt. 'Tantum autem scandalum* fuit per totam re- 
gionem et ita omnes infamabant religiosas personas quod lon- 
ge malus damnum fuit de infamia et scandalo quam de ipso 
peecato. 'Tune monachus ad se reversus, coepit cum multis 
lacrimis rogare beatam Virginem, cui semper ab infantia ser- 
vierat et nihil umquam tale ei acciderat. Similiter et dicta 
matrona coepit instanter auxilium beatae Virginis implorare, 
quam frequenter diebus ae noctibus consueverat salutare, et 
coram? eius imaginem genua flectere. 'lTandem beata Virgo 
valde irata eis apparuit et, postquam eis multum improperavit,* 
alt: ^Remissionem peccati possem vobis obtinere a filio meo; 
sed quid possum facere de tanto scandalo? Vos enim fetere 
fecistis nomen religiosarum personarum eoram omni populo, 
ita quod de? cetero? eis non eredetur. Hoc est enim quasi 
damnum irreeuperabile."?  'Tandem orationibus* eorum pia 
Virgo devicta, compulit daemones qui haec procuraverant 
venire, iniungens eis quod, sieut religionem infamaverant, 
ita infamiam cessare procurarent. Illi vero, cum non possent 
eius imperiis resistere, post multas anxietates et varias cogita- . 
tiones reperta via quomodo cessaret infamia, restituerunt 
nocte monachum in ecclesia et arcam fractam sicut prius 
reparantes et in ea thesaurum reponentes, arcam etiam quam 
matrona aperuerat clauserunt et serraverunt!? et pecuniam 
in ea reposuerunt, et in camera sua in loco ubi orare solebat 
mulierem posuerunt. ^ Cum autem monachi repperissent 
thesaurarium domus suae sicut consueverat Dominum exorare, 
et maritus uxorem suam reperiret, et thesaurum sicut prius 
fuerat repperissent, coeperunt obstupescere et mirari, et cur- 
rentes ad earcerem viderunt monachum et mulierem in com- 
pedibus, sicut eos prius dimiserant. Sie enim videbatur eis 
quia unus daemon transfiguravit!" se in speciem monachi et 


7. takes the abl. in CL. 8. zn the future. 9. irreparable. 10. locked. 
ll. transformed. 


LEGENDA AUREA 79 


alius in speciem mulieris. Cum autem tota civitas ad videnda 
miracula convenisset daemones, cunctis audientibus, dixe- 
runt: *Recedamus; satis enim istis illusimus et de religiosis 
personis mala cogitare fecimus." Et hoc dicto subito dis- 
paruerunt.* Omnes autem ad pedes monachi et mulieris 
inclamati veniam postulaverunt. Ecce quantam infamiam 
et scandalum atque inaestimabile damnum diabolus contra 
religiosas personas procurasset nis] beata Virgo succurrisset. 


XXXV! 
LEGENDA AUREA 


Incipiensque igitur Barlaam coepit et de mundi creatione* 
et hominis praevaricatione? ac fili Dei inearnatione,* passione 
et resurrectione* longum sermonem contexere nec non et de 
die 1udieii et de retributione* bonorum et malorum multa 
proferre et servientes idolis* plurimum exprobrare ac de eorum 
fatuitate tale exemplum ponere dicens: ''Sagittarius quidam 
avieulam? parvam nomine philomenam* capiens, cum vellet? 
eam occidere, vox data est philomenae et ait: Quid tibi 
proderit, o homo, si me occideris? Neque enim ventrem tuum 
de me implere valebis, sed s1 me dimittere velles, tria tibi 
mandata darem, quae si diligentius conservares, magnam inde 


utilitatem consequi posses. Ille vero ad eius loquelam stupe- : 


factus promisit quod eam dimitteret si haec sibi mandata 
proferret. Et ila: 'Numquam rem quae apprehendi non 


XXXV. 1. This and the following selection are from the Legenda aurea 
of James of Voragine (1c. 1298), a collection of lives of the saints and one 
of the most popular religious works of the Middle Ages. xxxv is taken 
from Barlaam and Josaphat, the most popular medieval religious romance, 
which in turn is derived from a Buddhistic romance dealing with the 
life of Buddha (Barlaam - Buddha). Such lives served not only to 
edify the reader, but to increase the fame of the saints or some religious 
center. 2. Biblical, éransgression. 3. diminutive, bird. 4. nightingale. 
5. was abouí to. 


15 


20 


b2 
c 


30 


80 .. PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


potest apprehendere studeas; de re perdita irrecuperabili? 
numquam doleas; verbum"? incredibile numquam credas ; haec 
tria eustodi et bene tibi erit. Ille autem, ut promiserat, eam 
dimisit. Philomena igitur per aera volitans dixit ei: 'Vae 
tibi, homo, quod malum consilium habuisti et quod magnum 
thesaurum hodie perdidisti; est enim in meis visceribus mar- 
garita quae struthionis? ovum sua vincit magnitudine." Quod 
ille audiens valde contristatus est quod eam dimiserit, et eam 
apprehendere conabatur, dicens: *Veni in domum meam et 
omnem tibi humanitatem exhibebo et honorifice te dimittam. 
Cui philomena: *Nune pro certo cognovi te fatuum esse, 
nam ex his quae tibi dixi nullum profectum habuisti, quia et 
de me, perdita et irrecuperabili, doles et me temptas capere, 
cum nequeas meo itinere pergere, et insuper margaritam tam 
grandem in meis visceribus credidisti esse, cum ego tota ad 
magnitudinem ovi struthionis non valeam pertingere. Sie 
ergo stulti sunt illi qui confidunt in idolis quia plasmatos? 
a se adorant et custoditos a se custodes suos appellant." 
Coepitque contra fallacem mundi delectationem et vani- 
tatem multa disputare et plura ad hoc exempla adducere,!? 
dicens: *Qui corporales* delectationes desiderant et animas 
suas fame mori permittunt similes sunt cuidam homini qui 
dum a/! facie!! unicornis? ne ab eo devoraretur velocius fugeret, 
in quoddam? barathrum magnum cecidit; dum autem caderet, 
manibus arbustulam'* apprehendit quandam et in base quadam 
lubriea et instabili pedes fixit. Respiciens vero vidit duos 
mures, unum album et unum nigrum, incessanter* radicem 
arbustulae quam apprehenderat corrodentes et iam prope!* 
erat ut ipsam absciderent.5 In fundo autem barathri vidit 
draconem terribilem, spirantem ignem et aperto ore ipsum 
devorare cupientem; super basim vero, ubi pedes tenebat, 
vidit quattuor aspidum capita inde prodeuntia. | Elevans 


D IUe M M re s pei NEIN 

6. that cannot be recovered. "T. statement. 8. ostrich. 9— factos. 10. 
Eng. 11-ab, Biblieal expression. 12. unicorn. 13 —indefinite article. 
14. small tree, shrub. — 1b. they were on the point of cutting it off. 


LEGENDA AUREA 81 


autem oculos vidit exiguum mellis de ramis illius arbustulae 
stillans oblitusque periculi in quo undique positus erat se 
ipsum dulcedini illius modici mellis totum dedit. | Unicornis 
autem mortis tenet!6 figuram, quae hominem semper persequitur 
et apprehendere cupit, barathrum vero mundus est, omnibus 
malis plenus. Arbustula uniuscuiusque vita est, quae per horas 
diel et noctis quasi per murem album et nigrum incessanter 
consumitur et inecisioni" appropinquat. Basis vero aspidum 
quattuor!? eorpus ex quattuor elementis compositum, quibus 
inordinatis,? eorporis compago dissolvitur. Draco terribilis!? 
os infernij cunctos devorare cupiens; dulcedo ramusceul??? 
delectatio fallax mundi, per quam homo seducitur ut periculum 
suum minime intueatur." Addidit quoque dicens: ''Similes 
sunt iterum mundi amatores homini qui tres amicos habuit, 
quorum unum plus quam se, secundum tantum quantum se, 
tertium minus quam se et quasi nihil dilexit. In magno itaque 
periculo positus et a rege citatus, cucurrit ad primum amicum, 
eius auxilium quaerens, et qualiter eum dilexerit semper com- 
memorans. Cul ille: *Neseio quis sis, o. homo; habeo alios 
amicos, cum quibus me hodie laetari oportet, quos et amicos 
amodo possidebo; praebeo tamen tibi duo ciliciola?' ut habeas 
quibus valeas operiri, | Confusus igitur ad secundum venit et 
similiter eius auxilium postulavit. Cui ille: Non vacat mihi 
tecum subire agonem,? curis etenim multis cireumdor; modicum 
tamen usque ad ostium palati te sociabo? et statim domum 
revertar, propriis vacans negotiis. "Tristis igitur et desperans 
' ad tertium amicum perrexit sibique? facie demissa dixit: *Non 
habeo os loquendi ad te quoniam non, ut debui, amavi te sed, 
in tribulatione* circeumdatus et ab amicis destitutus, rogo ut 
mihi auxilium feras et mihi veniam praebeas. Et ille hilari 
vultu dixit: Certe amicum carissimum fateor te esse et tul, 
licet modici, beneficii non immemor praecedam te et apud 


16. represents. | 17. cutting in two. | 18. Sc. est. | 19. disordered. 20. 
branch; sc. est. 21. small garments of goat's hair. 22. struggle, referring 
to the trial before the king. 23. accompany. 24. ei; see 43. 


10 


20 


30 


10 


15 


20 


82 JX PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


regem interveniam? pro te ne in manibus te tradat inimicorum." 
Primus igitur amicus est divitiarum possessio, pro quibus homo 
multis periculis subiacet, veniente vero mortis termino, nihil 
ex omnibus nisi viles accipit ad sepeliendum panniculos.?? 
Secundus amicus est uxor, filii et parentes, qui tantum usque 
ad monumentum secum pergentes protinus revertuntur, suis 
vacantes curis. "Tertius amicus est fides, spes et caritas et 
elemosina et cetera bona opera, quae nos cum eximus de 
corpore possunt praecedere et pro nobis apud Deum inter- 
venire et ab inimicis daemonibus nos liberare," 


XXXVI 
DEI ORDINATIONI RESISTENDUM NON EST 


Huius Conradi tempore, scilicet anno Domini Mxxv, comes 
Lupoldus, ut in quadam chronica* dicitur, iram regis metuens 
cum uxore sua in insulam fugiens in quodam tugurio latita- 
bant. In qua silva dum Caesar venaretur, nocte super- 
veniente in eodem tugurio ipsum oportuit hospitare.* Cui 
hospita praegnans vicinaque? partui decenter, ut potuit, 
stravit? et necessaria ministravit. Eadem nocte mulier filium 
peperit et vocem tertio ad se venientem Caesar audivit: **Con- 
rade, hic puer modo progenitus gener tuus erit." Mane ille 
surgens duos armigeros* sibi? secretarios? ad se vocavit, dicens: 
"Tte et puerulum illum de manibus matris violenter auferte et : 
ipsum per medium scindentes cor eius mihi portate." —Conciti 
illi euntes de gremio matris puerum rapuerunt. Quem videntes 
elegantissimae formae, misericordia commoti, ipsum super 
quandam arborem ne a feris devoraretur reposuerunt et leporem 
scindentes cor eius Caesari detulerunt. | Eodem die dum qui- 


25. intercede. 26. is exposed to. 2T. rags. 
XXXV[. 1. plural, construction according to sense. 2. figurative, close 
lo. 3. prepared their couches. 4. squires, attendants. b. in his confidence. 


DEI ORDINATIONI RESISTENDUM NON EST 83 


dam dux inde? transiret et puerum vagientem audiret, eum ad se 
duci fecit et, dum filium non haberet, uxori? attulit et, nutriri 
eum faciens, a se de uxore sua genitum esse finxit et Heinricum 
vocavit. Cum igitur iam crevisset, erat corpore pulcherrimus, 
ore facundus et omnibus gratiosus. Quem Caesar, tam de- 
corum et prudentem videns, a patre ipsum petiit et in curia* 
sua manere fecit, sed cum videret puerum omnibus gratiosum 
et ab omnibus commendari, dubitare coepit ne post se regnaret 
et ne iste sit ille quem occidi mandaverat. Volens igitur esse 
securus, litteras manibus suis scriptas per eum? uxori dirigit in 
hune modum: "In? quantum est tibi cara vita tua,? mox! ut!? 
litteras 1stas receperis puerum hune necabis." Dum igitur 
pergens in quadam ecclesia hospitatus fuisset et fessus super 
bancum"' quiesceret et bursa? in qua erant litterae dependeret, 
sacerdos, curiositate ductus, bursam aperuit et litteras sigillo!? 
regis munitas videns ipsas salvo sigillo aperuit et legens scelus 
abhorruit et radens'^ subtiliter? quod!9 dicebatur: *Istum 
necabis," scripsit: *Filiam nostram isti in uxorem dabis." 
Cumque regina litteras sigillo imperatoris munitas videret et 
de manu imperatoris scriptas esse cognosceret, convocatis 
principibus, celebravit nuptias et filiam suam eidem in uxorem 
dedit. Quae nuptiae Aquisgrani" celebratae sunt. Cum autem 
Caesari a dicentibus narraretur quod sollemniter fuissent filiae 
suae nuptiae celebratae, ille obstupefactus, a duobus armigerls 
et duce et sacerdote veritate comperta, Dei ordinationi! resis- 
tendum non esse vidit et ideo pro puero mittens, eum esse suum 
generum approbavit et post se regnare instituit. In loco autem 
ubi puer Heinricus natus fuit nobile monasterium aedificatum 
est quod usque hodie Ursania nominata est. 





6 —ibi. T. See 25 (c). 8. the young man. 9. as you value your life. 
10 simulatque. 11. bench. 12. bag, purse. 13. seal. 14. erasing. 15. 
cleverly. 16. the words. 17. Aix-la-Chapelle. 18. ordinance. 


10 


1a 


20 


10 


20 


84 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


XXXVII 


DE FORMICA, GALLO, CANE 


Balaam, qui lingua Arabiea vocatur Lucaman, dixit filio 
suo: Fili, ne sit formica sapientior te, quae congregat in aestate 
unde vivat in hieme. Fili, ne sit gallus vigilantior te, qui in 
matutinis? vigilat, et tu dormis. Fili, ne sit gallus fortior te, 
qui iustificat? decem uxores suas, tu solam castigare non potes. 
Fili, ne sit canis corde nobilior te, qui benefactorum* suorum 
non obliviscitur, tu autem benefactorum tuorum oblivisceris. 
Fili, ne videatur tibi parum? unum habere inimicum vel nimium 
mille habere amicos. Dico tibi: 

Exemplum I. De dimidio amico. 

Arabs moriturus vocato filio suo dixit: *Die, fili, quot tibi, 
dum vixi, adquisieris amicos." Respondens filius dixit: *'Cen- 
tum, ut arbitror, mihi adquisivi amicos." Dixit pater: ''Philo- 
sophus dieit: 'Ne laudes amieum donee probaveris eum.' 
Ego quidem prior natus sum et unius dimidietatem vix mihi 
adquisivi. 'Tu ergo centum quomodo tibi adquisisti? Vade 
igitur probare" omnes, ut cognoscas si quis omnium tibi per- 
fectus erit amicus." Dixit filius: ^*Quomodo probare consulis?" 
Dixit pater: *'Vitulum interfectum et frustatim* comminutum 
in sacco repone, ita ut saccus forinsecus? sanguine infectus sit. 
Et cum ad amicum veneris, die ei: Hominem, care mi, forte 
interfeci; rogo te ut eum secreto sepelias; nemo enim te sus- 
pectum!? habebit, sieque me salvare poteris." Fecit filius 





XXXVII. 1. This and the three following selections are from the 
Disciplina clericalis of Petrus Alfonsi, a Spanish Jew who had been con- 
verted to Christianity (1106). It is the oldest story book of the Middle 
Ages, à collection of oriental tales, proverbs, and fables in which, how- 
ever, the religious zeal of the new convert constantly appears. Spain is 
the most important gateway by which oriental tales found entrance into 
western Europe. "The Disciplina was used by the compilers of such col- 
lections as the Gesta Romanorum and the Legenda aurea. |t has been 
translated into many languages, even Icelandic. 2. morning (sc. horis). 9. 
keeps in order, rules; so also castigare. 4. Eng. 5. a little thing. — 6. 
a half. "". Infinitive expresses purpose. 8. info bits. 9. on the outside. 
10. See 113. 


DE INTEGRO AMICO 85 


sicut pater imperavit. Primus autem amicus ad quem venit 
dixit ei: Fer tecum mortuum super collum tuum. Sicut fecisti 
malum, patere!! satisfactionem.? In domum meam non intra- 
bis." Cum autem per singulos sic fecisset, eodem responso ei 
omnes responderunt. Ad patrem ergo rediens, nuntiavit quae 
fecerat. Dixit pater: "Contigit tibi quod dixit philosophus: 
"Multi sunt dum numerantur amici, sed in necessitate pauci." 
Vade ad dimidium amicum meum quem habeo, et vide quid 
dieat tibi." Venit et, sicut aliis dixerat, huie ait. Qui dixit: 
"Intra? domum. Non est hoc secretum quod vicinis debeat 
propalari."^  Emissa ergo uxore cum omni familia sua sepul- 
turam? fodit. Cum autem ille omnia parata videret, rem prout 
erat disseruit, gratias agens. Deinde patri retulit quae fecerat. 
Pater vero ait: *Pro tali amico dicit philosophus: INA est vere 
amicus qui te adiuvat, cum saeculum* tibi deficit." Dixit 
filius ad patrem: *'Vidisti hominem qui integrum sibi amicum 
lucratus fuerit?" "Tune pater: *Non vidi quidem, sed audivi." 
Tunc filius: **Renuntia mihi de eo, si forte talem mihi adqui- 
siero." At pater: | | 

Exemplum II. De integro amico. 

"Relatum est mihi de duobus negotiatoribus, quorum unus 
erat in Aegypto, alter Baldach, seque?? solo auditu" cognoverant 
et per internuntios pro sibi necessariis mittebant. Contigit 
autem ut qui erat Baldach in? negotiationem! in Aegyptum 
iret. Aegyptiacus audito eius adventu occurrit ei et suscepit 
eum gaudens in domum suam et in omnibus ei servivit sicut 
nios est amicorum per octo dies, et ostendit ei omnes manerias!? 
cantus quas habebat in domo sua. Finitis octo diebus infirma- 
tus est. Quod valde graviter dominus de amico suo ferens 
adscivit? omnes medicos Aegyptiacos ut amicum hospitem 
viderent. Medici vero, palpato?! pulsu, iterum et iterum 
urina respecta, nullam in eo agnoverunt infirmitatem. Et quia 
per hoe nullam corporalem agnovere infirmitatem, amoris 


Eua iui eM e qr rr AT, UL MAT Tu eU 

ll. imperative. 12. reparation, i.e., punishment. 189. imperative. 14. 
be made public. 15. grave. . 16. reciprocal. 17. by hearsay. 18. on 
business. 19. kinds. 920. summoned. 91. feeling the pulse. 


10 


15 


20 


30 





Qt 


10 


1 5 


t2 
cQ 


30 


86 | PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


sciunt esse passionem. Hoc agnito dominus venit ad eum et 
quaesivit si qua esset mulier in domo sua quam diligeret. Ad 
haee aeger: Ostende mihi omnes domus tuae mulieres, et si 
forte inter eas hane videro, tibi ostendam." Quo audito ei 
ostendit cantatrices? et pedissequas; quarum nulla ei com- 
placuit. Post hoc ostendit ei omnes filias; has quoque sieut et 
priores omnino reppulit atque neglexit. Habebat autem domi- 
nus quandam nobilem puellam in domo sua, quam iam diu 
educaverat ut eam acciperet in uxorem; quam et ostendit el. . 
Aeger vero, adspecta hae, ait: ^Ex hae est mihi mors et in hae 
est mihi vita." Quo audito dedit ei puellam nobilem in uxorem 
cum omnibus quae erat cum ea accepturus. Et praeterea dedit 
ei ea quae erat daturus puellae si eam acciperet in uxorem. His 
completis, accepta uxore, cum his quae cum uxore acceperat 
et negotiatione facta rediit in patriam. 

Contigit autem post haec ut Aegyptiacus omnia sua multis 
modis amitteret et pauper effectus cogitavit apud se quod iret 
Baldach ad amicum quem ibi habebat, ut sui misereretur. 
Iter ergo nudus et famelicus arripuit atque Baldach intempestae 
noctis silentio pervenit. Pudor autem ei obstabat ne domum 
amici adiret, ne forte incognitus tali tempore domo expelleretur. 
"Templum ergo quoddam antiquum intravit ut ibidem pernoc- 
taret. Sed cum ibi anxius multa secum diu volveret occurrerunt 
sibi? duo viri prope templum in civitate, quorum unus alium 


5 interfecit clamque aufugit. Multi ergo cives pro strepitu de- 


currentes interfectum repperierunt, et quaerentes quisnam 
homicidium perpetrasset, intraverunt templum sperantes homi- 
cidam ibi reperire. Aegyptiacum vero illie repperierunt et 
sciseitantes ab eo quisnam virum interfecisset audierunt ab 
ipso quia *ego illum interfeci." Paupertatem enim suam 
morte saltem finire vehementer eupiebat. Captus itaque et 
incarceratus? est. Mane autem facto producitur ante iudices 
et morte condemnatus ducitur ad erucem. Multi vero de more 


DEED EE LA iil [i d 


22. singing-girls. 23. reciprocal. 24. imprisoned. 


DE INTEGRO AMICO 87 


accurrerunt, quorum unus fuit amicus eius cuius causa Baldach 
adierat. Et acutius eum intuens deprehendit esse amicum quem 
in Aegypto reliquerat. Reminiscens itaque bonorum quae 
sibi in Aegypto fecerat, cogitans etiam quia post mortem retri- 
buere illi non poterat, mortem pro ipso subire se decrevit. 
Voceigitur magna exclamavit: Quid innocentem condemnatis 
quove eum ducitis? Non mortem meruit, ego virum interfeci." 
At illi iniecerunt manus in eum atque ligatum secum ad erucem 
traxerunt aliumque a poena mortis absolverunt. Homicida 
vero in eodem agmine haec intuens gradiebatur atque secum 
ait: "Hunc interfeei et iste damnatur. Hic innocens supplicio 
deputatur,? ego vero nocens libertate fruor. Quaenam causa 
est huius iniustitiae? Nescio, nisi sola sit Dei patientia. Verum 
Deus, iudex iustus, impunitum scelus nullum dimittit. Ne 
igitur posterius in me durius vindicet, huius me prodam eri- 
minis reum; sicque eos a morte absolvendo quod commisi luam 
peccatum."  Obiecit se ergo DOugue dicens: *Me;,* me, qui 
feci; Istum dimittite innoxium." Iudices autem non parum? 
ATE hune, alio a morte absoluto, ligaverunt. Iamque 
de iudicio SUE ERR. hune cum TATE prius liberatis ante 
regem duxerunt eique omnia ex ordine referentes i 1psum etiam 
haesitare compulerunt. Communi itaque consilio? rex eis 
omne crimen quod sibi imposuerant condonavit, eo tamen 
pacto ut criminis sibi impositi causas patefacerent. At illi rei 
veritatem ei exposuerunt. Communi autem consensu omnibus 
absolutis, indigena qui pro amico mori decreverat ipsum in 
domum suam introduxit eique, omni honore pro ritu facto, 
inquit: "Si mecum manere adquiescis, omnia nobis prout decet 
erunt communia; si vero repatriare volueris, quae mea sunt 
aequa lance partiamur." At ille natalis soli dulcedine irretitus, 
partem totius substantiae quam ei obtulerat recepit sicque 
repatriavit. 





25. condemned. 26. accusative of exclamation. 927. a little. 98 —con- 
sensu of 1l. 25, below. 


10 


20 


30 


10 


15 


20 


88 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


XXXVIII 
DE MAIMUNDO SERVO 


Iuvenis senem interrogavit: (Cum invitatus fuero ad 
prandium, quid faciam? — Parum! vel nimis? comedam?" . Cui 
senex: «Nimis. Quoniam si amicus tuus fuerit qui te invitavit, 
multum gaudebit; si autem inimicus, dolebit." Hoc audito 
risit puer. Ad quem senex: "Quid rides?" Puer: '^Recorda- 
tus sum? verbi quod audivi de Maimundo nigro. . Quidam . 
enim senex quaesivit ab eo quantum posset comedere. Cul 
ipse: *De cuius prandio, de meo vel de alterius?! Atille: 'De 
tuo. Maimundus: 'Quanto* minus* possum. Senex: 'De 
alterius quantum? Maimundus: 'Quanto? magis? possum.' " 
Senex: '^Tu modo recordaris verborum cuiusdam gulosi,$ pigri, 
stulti, garruli et nugigeruli* et quiequid tale de illo dicitur vel 
eo amplius in eo invenitur." Iuvenis: '"Multum placet mihi 
de eo audire, quia quiequid de eo est, derisorium? est. Et si 
quid de eius dictis vel factis mente retines, eloquere, et habebo 
pro munere." Senex: "Dominus suus praecepit ei quadam 
nocte ut clauderet ianuam. Ipse vero desidia pressus surgere 
non potuit? et ideo dixit quia clausa erat ianua. Mane autem 
facto dixit dominus servo: ^Maimunde, aperi ianuam.' Cui 
servus: «Domine, sciebam quod volebas eam hodie esse aper- 
tam et ideo nolui eam sero claudere. "Tune primum com- 
perit dominus quod propter pigritiam dimiserat et dixit: 
'Surge, fac opus tuum, quia dies est et sol iam altus est. Cui 
servus: «Domine, si sol iam altus est da mihi comedere." Cui 
dominus: *Pessime serve, vis nocte comedere? Servus: /(Si 
nox est permitte me dormire. Alia vice'? dixit dominus servo 
noctu: *Maimunde, surge et videas utrum pluat necne. Ipse 
vero advocavit canem qui iacebat extra ianuam et cum venisset 








XXXVII. 1. a litlle. 9. a great deal. 9. regularly takes the accusa- 
tive in CL. 4-quam minimum. 5-—quam maximum. 6. gluttonous. 
7. worthless fellow, fool. 8. ridiculous, laughable. 9 —volwit. 10. time. 


DE MAIMUNDO SERVO 89 


canis palpavit pedes eius. Quibus inventis siccis domino 
inquit: 'Domine, non pluit. Alia vice dominus interrogavit 
servum noctu an ignis esset in domo. Ipse vero vocato muri- 
lego temptavit an! calidus esset an non. Et cum invenisset 
eum frigidum, ait: *'Domine, non." Iuvenis: "Pigritiam 


audivi; modo garrulitatem eius audire cupio." Senex: *'Dic- 


tum fuit quod dominus suus veniebat de foro laetus pro lucro, 
quia multum lucratus fuerat. Et exivit servus Maimundus 
contra dominum suum. Quem cum videret dominus, timuit 
ne aliquos rumores, ut mos suus erat, diceret et dixit: 'Cave 
ne dieas mihi rumores malos. Servus: 'Non dicam rumores 
malos, sed canis nostra parvula Bispella mortua est.) Cui 
dominus: Quomodo mortua est? Servus: */Mulus noster 
exterritus fuit et rupit camum??" suum et dum fugeret sub 
pedibus suis canem suffocavit."? Dominus: Quid actum 
fuit de mulo? Servus: 'In puteum cecidit, et mortuus est. 
Dominus: 'Quomodo exterritus fuit mulus?! Servus: Filius 
tuus de solario* cecidit ita quod mortuus est et inde exterritus 
futt mulus) Dominus: Quid agit genetrix eius?' Servus: 
"Prae nimio dolore nati mortua est. Dominus:  *Quis cus- 
todit domum?' Servus: *Nullus, quoniam in cinerem vertitur 
et quiequid in ea erat. Dominus: Quomodo combusta fuit?' 
Servus: 'Eadem nocte qua domina mortua fuit, pedissequa 
quae vigilabat pro domina, oblita fuit candelam in thalamo, 
et 1ta combusta est domus tota. Dominus: 'Pedissequa ubi 
est? Servus: Ipsa volebat ignem exstinguere et cecidit 
trabs super caput eius et mortua est. Dominus: *Tu quo- 
modo evasisti cum tam piger sis? Servus: '/Cum viderem 
pedissequam defunctam effugi.' " 








1l-—utrum. 12. halter. 13. crushed, lit., choked. 14. house-top, bal- 
cony. 


10 


20 


c 


1C 


— 


2C 


-— 


90 ^. PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


XXXIX 
DE DECEM TONELLIS! OLEI 


Contigit quod? quidam homo habuit filium, eui post mortem 
suam nihil praeter domum dimisit. Iste cum magno labore 
corpori suo vix etiam quae natura exigit suppeditabat, et 
tamen domum suam, licet? magna coactus inedia, vendere 
nolebat. Habebat autem puer iste quendam vicinum valde 
divitem, qui domum pueri emere cupiebat ut suam largiorem 
faceret. Puer autem nee prece nece pretio vendere volebat. 
Quod postquam dives ille comperit, quibus ingeniis* et quibus 
artibus puero subtraheret domum cogitavit. At iuvenis 
secundum posse? suum familiaritatem eius devitavit. Denique 
contristatus dives ille causa$ domus et quod non posset puerum 
decipere, quadam die venit ad puerum et inquit ei: ''O puer, 
aecommoda? mihi parvam tuae partem curiae pretio, quoniam 
in ea sub terra decem tonellos cum oleo eustodire volo et nihil 
tibi nocebunt, et habebis inde aliquod sustentamentum? vitae." 
Puer autem coactus necessitate concessit et dedit illi claves 
domus. Iuvenis vero interim more solito liberis? liberaliter? 
serviens victum perquisivit. At dives homo, acceptis clavibus, 
euriam iuvenis suffodiens quinque tonellos plenos oleo ibi 
recondidit et quinque dimidios. Et hoc factoiuvenem advoca- 
vit clavesque domus illi tribuens ait: '*O iuvenis, oleum meum 
tibi committo atque in tua eustodia!? trado." Iuvenis simplex, 
putans omnes tonellos esse plenos, in custodia recepit. At 
post longum tempus contigit quod in terra illa oleum earum 
fuit. Dives hoc videns puero inquit: '*'O amice, veni et iuva 
me oleum effodere quod tuae iam dudum mandavi custodiae 
et laboris praemium accipies et tutelae." Iuvenis, audita 
prece eum pretio, diviti concessit ut secundum posse suum 





XXXIX. 1. casks. 2. See 95. 3. with a participle not in classical 
prose. 4. Cf. p. 34, Il. 14. 5. noun, ability. 6. because of the house, 
connected with the following causal clause by et. 7 —commoda. 8. means 
of support. 9. word play. 10 -custodiam. 


DE DECEM TONELLIS OLEI 91 


eum iuvaret. Dives vero non oblitus fraudis suae nequissimae 
adduxit homines ut oleum emerent. Quibus adductis terram 
aperuerunt et quinque plenos tonellos et quinque dimidios 
invenerunt. Perceptis talibus advocavit puerum ita dicendo: 
"Amice, causa tuae custodiae amisi oleum; insuper quod tibi 
commisi fraudulenter! abstulisti. Quapropter volo ut mea 
mihi restituas." His dietis eum accepit? et, vellet? nollet,!'? 
ad iustitiam'^ deduxit. Iustitia eum videns accusavit, sed 
iuvenis quid contra diceret nescivit. Sed tamen indutias 
unius diei quaesivit. Quod iustitia, quia l1ustum erat, con- 
cessit. In civitate autem illa morabatur? quidam philosophus, 
qui cognominabatur? Auxilium Egentium, bonus homo atque 
religiosus. Iuvenis autem, audito bonitatis illius praeconio, 
perrexit ad eum quaesivitque ab eo consilium dieens: «8i 
vera sunt quae multis referentibus de te mihi dicta sunt, 
more domestico! fer mihi auxilium; etenim iniuste accusor." 
Philosophus, audita prece iuvenis, interrogavit si iuste vel 
iniuste accusarent eum. luvenis vero quod iniuste aecusaretur 
firmavit sacramento. Audita rei sinceritate, philosophus 
pietate commotus ait: '*Auxiliante Deo feram tibi auxilium; 


sed sieut a iustitia respectum? usque in crastinum diem ac- . 


cepisti, quin!? eas ad placita* dimittere noli,!? et ero ibi paratus 
succurrere tuae veritati atque eorum nocere falsitati."* Iuvenis 
autem quod philosophus ei iusserat egit. Mane autem facto 
venit philosophus ad iustitiam. Quem postquam vidit ius- 
titia, ut sapientem et philosophum vocavit vocatumque iuxta 
se sedere fecit. Inde iustitia vocavit accusantem et accusa- 
tum et praecepit quod suorum recordarentur placitorum; 
et ita fecerunt. Illis vero sie eoram adstantibus, iustitia ait 
philosopho quod causas eorum audiret et inde iudicium faceret. 
Inde philosophus:  *Praecipe nune, iustitia, clarum oleum 
de quinque tonellis plenis mensurari?? et scias quantum sit 


11. by fraud. 12. seized. 18. whether he would or not, will nilly. 14. 
abstract for concrete, the justice, judge. 15b. dwelt. 16 nominabatur. 17. 
your own, your. 18. postponement. 19. donotfailtogo. 20. bemeasured. 


Ct 


10 


20 


v 
Qt 


30 


10 


20 


25 


92 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ibi clari olei; et similiter de quinque dimidiis, et scias quan- 
tum celari olei ibi fuerit. Deinde spissum oleum de quinque 
plenis tonellis sit mensuratum et scias quantum spissi olei 
fuerit ibi; et similiter de quinque dimidiis facias mensurari 
et scias quantum spissi olei in eis sit. Et si tantum spissi olei 
inveneris in dimidiis tonellis quantum et in plenis, scias oleum 
fuisse furatum. Et si in dimidiiss tonellis inveneris talem 
partem spissitudinis? qualem oleum clarum ibi existens exigit, 
quod quidem et in plenis tonellis invenire poteris, scias oleum 
non fuisse furatum." Iustitia haec audiens confirmavit iudi- 
cium factumque est ita. Et hoc modo iuvenis evasit sensu? 
philosophi. Finitis placitis iuvenis philosopho grates reddidit. 
Tune philosophus ait ili: *'fNumquamne illud philosophi 
audisti, non emas domum, antequam cognoscas vicinum?" "' 
Ad haee iuvenis: * Primum? habuimus domum, antequam? 
iuxta nos hospitaretur." Cui philosophus: ''Primum?* vendas 
domum quam maneas iuxta malum vicinum." 


XL 
DE DUOBUS BURGENSIBUS ET RUSTICO 


Arabs castigavit! filium suum: "Fili, si fuerisin viacum aliquo 
socio, dilige eum sicut te ipsum et non? mediteris aliquem 
decipere, ne et tu decipiaris, veluti duobus contigit burgensibus* 
et rustico." Filius: *Pater, refer mihi, ut aliquid utilitatis 
inde capiant posteri." Pater: "Dictum fuit de duobus bur- 
gensibus et rustico, causa orationis Mech? adeuntibus, quod 
essent socii victus* donec venirent prope Mech, et tune defecit 
illis eibus ita quod non remansit eis quicquam nisi tantum farinae 


21. thick oil, hit, density. 22. by the common sense. 23- prius (ante) 

. . quam. 24 -— potius. 

XL. 41. instructed, admonished. 2. Non is frequently used instead of 
ne in independent volitive clauses. 3. Mecca. 4. genitive depending on 
socii (partners). 


DE DUOBUS BURGENSIBUS ET RUSTICO 93 


qua? solum panem et$ parvum facerent. Burgenses vero hoc 
videntes dixerunt ad invicem: 'Parum panis habemus et noster 
multum comedit socius. Quapropter oportet nos habere con- 
silium quomodo sibi partem panis auferre possimus et quod 
nobiseum debet, soli ecomedamus. Deinde aeceperunt con- 
silium huiuscemodi quod facerent panem et coquerent et dum 
coqueretur dormirent et quisquis eorum mirabiliora somniando 
videret, solus panem comederet. Hoe artificiose? dicebant 
quia rusticum simplicem ad huiusmodi fictieia? deputabant. 
Et fecerunt panem miseruntque? in ignem, deinde iacuerunt ut 
dormirent. At rusticus percepta eorum astutia, dormientibus 
sociis, de igne extraxit panem semicoctum!^ et comedit et 
iterum iacuit. Sed unus de burgensibus, sicut!! somno per- 
territus esset, evigilavit!?? sociumque vocavit. Cui alter de 
burgensibus ait: *Quid? habes?'5 At ille inquit: *Mirabile 
somnium vidi; nam mihi visum erat quod duo angeli aperiebant 
portas caeli et me sumentes ante Deum ducebant.' Cui socius: 
'Mirabile est hoc somnium quod vidisti. At ego somniavi 
quod ego, duobus angelis ducentibus et terram findentibus, 
ducerer in infernum.! Rustieus vero hoe totum audiebat et 
tamen se dormire fingebat. Sed burgenses, decepti et decipere 
volentes, ut evigilaret rusticum vocaverunt. Rusticus vero 
callide et sicut! territus esset respondit: *Qui sunt qui me vo- 
cant?  Atill: Socii tui sumus. Et rusticus: *Rediistis iam?" 
At ipsi contra: Quo perreximus unde redire debeamus?! Ad 
haec rusticus: *Nunc visum erat mihi quod duo angeli unum ex 
vobis accipiebant et aperiebant portas caeli ducebantque ante 
Deum; deinde alium accipiebant duo alii angeli et aperta terra 
ducebant in infernum. Et his visis putavi neminem" ves- 
trum iam amplius rediturum et surrexi et panem comedi. 
Et pater: **O fili, sic evenit eis qui socium decipere voluerunt, 
quia suo ingenio decepti fuerunt." Tunc filius: *'Ita evenit eis, 


b —ut ea. 6. and that too. ^T. artfully. 8. tricks. 9. put. 10. half- 
baked. 11-quasi. 12. woke up. 13. What is the matter? 14 2neutrum. 


5 


20 


30 


c 


10 


L2 
Q 


30 


94 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


sicut in proverbio dictum est: Qui totum voluit, totum per- 
didit. Haec autem natura est canis, cui faverunt!? illi, quo- 
rum unus ali cibum auferre eupit. Sed si naturam cameli 
sequerentur, ó mitiorem naturam imitarentur.9 Nam talis 
est natura cameli: quando insimul'? datur praebenda!5 multis, 
quod nullus eorum comedet, donec omnes insimul edant; et si 
unus ità infirmatur quod nequeat comedere, donec removeatur 
aliieiunabunt. Et isti burgenses postquam volebant animalis 
naturam sibi assumere, mitissimi animalis naturam sibi debuis- 
sent!? vindicare; et merito cibum amiserunt. Quin etiam hoec 
eis evenisse voluissem, quod magistro meo narrante iam dudum 
audivi evenisse incisori? regis pro? discipulo? suo Nedui, 
videlicet quod fustibus eaederentur." Pater ad haee: *Dic 
mihi, fili, quid audisti? Quomodo contigit discipulo, quoniam 
talis narratio animi erit recreatio?"* 

"Narravit mihi magister meus quendam regem habuisse 
unum incisorem qui diversos diversis aptos temporibus ei 
incidebat pannos. At ille discipulos sutores? habebat, quorum 
quisquis artificiose suebat quod magister incisor regis artificiose 
scindebat. Inter quos discipulos unus erat nomine Nedui, qui 
socios arte sutoria?^ superabat. Sed, die festo veniente, rex 
suorum ad se incisorem pannorum vocavit et pro? tempore? 
pretiosas vestes sibi et suis familiaribus parari praecepit. Quod 
ut citius et sine impedimento fieret, unum de camerariis? suis 
eunuchum, cuius illud erat officium, sutoribus eustodem addidit 
et ut eorum eurvos?' ungues observaret et eis ad sufficientiam* 
necessaria ministraret, rogavit. Sed in?3 una dierum? ministri 
calidum panem et mel cum aliis fereulis incisori et consociis* 
comedendum dederunt. Et qui aderant comedere coeperunt. 
Quibus epulantibus ait eunuchus: 'Magister, quare Nedui 
absente comeditis nec ilum expectatis? | Magister inquit: 





15. were like. 16. For tenses see 107. 17-—simul. 18. allowance of 
food. 19 -—debuerunt. 20. culter, tailor. 21-propter. 22. apprentice. 
23. tailors; in CL. cobblers. | 24. sartorial. 26 —aptos temporibus of 1. 
17, above. 26. chamberlains. 2T. thieving. 28. one day. 


DE DUOBUS BURGENSIBUS ET RUSTICO 95 


*Quia mel non comederet, etiamsi adesset. Et comederunt. 
Deinde venit Nedui et ait: *Quare me absente comedistis nec 
partem meam mihi reservastis? Cui eunuchus: 'Magister 
tuus dixit quod mel non comederes, etiamsi adesses. At ille 
tacuit et quomodo illud magistro suo recompensare?? posset 
cogitavit. Et hoc facto, magistro absente, secreto dixit eu- 
nucho: *Domine, magister meus quandoque?? frenesim?! patiens 
sensum perdit et indiscrete* circumstantes verberat atque 
interimit. Cui eunuchus: '8i scirem horam quando ei hoc 
contigit, ne quid inconsulte ageret, ligarem et loris corrigerem.' 
, At Nedui ait: 'Cum videris illum hue et illuc aspicientem 
terramque manibus verberantem atque sua sede surgentem et 
scamnum super quod sedet manibus.rapientem, tunc eum scias 
insanum esse, et nisi tibi et tuis provideris caput fuste dolabit.' 
Ad haee eunuchus: "Tu?  benedicaris? quia ammodo mihi et 
meis providebo.' '"l'alibus dietis Nedui sequenti die magistri 
sul secreto forfices?? abscondit. At incisor, quaerens forfices et 
non inveniens, coepit manibus terram percutere et huc et illuc 
aspicere suaque sede surgere et scamnum super quod sedebat 
manu demovere. Hoc videns eunuchus statim suos vocavit 
clientes et praecepit incisorem ligari et, ne aliquos verberaret, 
graviter verberari. Sed incisor clamabat ita dicendo: Quid 
forisfeci?** | Ut* quid talibus me afficitis verberibus?" At illi 
acrius verberando tacebant. Quando autem lassi fuerunt 
verberando et ipse vapulando, exosum vitae? solverunt. Qui, 
respirans sed longo temporis intervallo, quaesivit ab eunucho 
quid forisfecisset. Cui eunuchus: *Dixit mihi Nedui discipulus 
tuus quod quandoque insanires nec nisi vinculis et verberibus 
correptus cessares, et ideo te ligavi et verberavi. Hoc audito 
incisor Nedui discipulum suum vocavit et ait: *Amice, quando 
novisti me esse insanum?' Ad haee discipulus: *Quando me 
mel non comedere scivisti? ^ Eunuchus et alii hoc audientes 





29. repay. 30. sometimes. 31. See p. 53, 1. 3. 32. blessings on 
you. 33. shears. 34-offendi, nocui. 35. genitive with exosum (sc. 
eum). 


[ór| 


10 


15 


20 


30 


96 "^. PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


riserunt et utrumque merito poenas suscepisse iudicaverunt." 
Ad haec pater: Merito hoc illi accidit, quia si eustodiret?? quod 
Moyses praecepit," ut diligeret fratrem suum sicut se ipsum, 
hoc ei non evenisset." 


XLI. VERGIL AND LUCINIUS 


Florebat per idem tempus Romae ille famosissimus poeta 
Virgilius, qui de Manthua, Siciliae civitate, oriundus optime 
notus erat regi, quia et saepe fuerat ab eo muneribus honoratus. 
Huic ergo ob notitiam sui et quia tune temporis inter philoso- 
phos praecipuus habebatur, cum muneribus magnis pater 
transmittit filium,? obsecrans eum per deos suos quatenus? 
puerum et scientia sua instrueret et a malignorum insidiis dili- 
gentius custodiret. "Timebat enim pater ne aliquid sinistri per 
invidiam pateretur, quia hoe a divinis et astrorum peritis 
acceperat. At Virgilius, ob reverentiam et amicitiam regis 
puerum recipiens, primo quidem ei litterarum tradidit elementa 
ae deinde blandiendo leniendoque, ut moris est magistrorum, 
syllabam ex litteris conficere et ex syllabis formare dictionem 


36. For tense see 107. 37. Leviticus xix, 18. 

XLI. 1. This and the following selection are from the Dolopathos sive 
de rege et seplem sapientibus of Joannes of Alta Silva (c. 1200), based, as 
he asserted, on oral tradition. 'lThe story of the Seven Sages had an ex- 
traordinary vogue. dt apparently originated in India, and eight oriental 
versions have survived (Book of Sindibád). In the West we have the 
Dolopathos in two versions and the Seven Sages in at least forty, practi- 
cally every European language being represented. In the Dolopathos the 
Instruetor Sindibád has been replaced by Vergil, who at a very early 
date came to be regarded as the possessor of all-embracing knowledge— 
reflected in the extraordinary efforts of the commentators to derive 
allegorical meanings from his writings., With his knowledge was supposed 
to go equally great power. He was first merely the protecting genius of 
Naples, his later home and burial place, then of Rome, and was finally 
transformed in popular legend into à magician with universal power. 'lhe 
belief in Vergil as the prophet of the fourth eclogue and the association of 
virga, the magician's wand, contributed to the development of the legend. 
2. His name is given below, Lucinius. 3. See 93. 


VERGIL AND LUCINIUS 97 


et ex dietionibus* vero perficere orationem eum in* angustia 
temporis? perdoeuit. Sicque paulatim proficiens puer iam per 
se et legere et utramque linguam, Graecam videlicet et Latinam, 
proferre? coepit. Laetabatur Virgilius et tantam in puero 
velocitatem ingenii mirabatur spemque de eo concipiens 
meliorem, ampliorem ei curam impendebat. Puer vero ani- 
mum dictis magistri accommodans, qui naturaliter elegantis 
erat Ingenii, quiequid semel audisset, subtili statim ingenio 
intelleetum. vivaei memoriae commendabat, nec opus erat ei 
secundo? super hoc requirere praeceptorem.? Unde factum 
est ut infra unius anni cireulum? consocios suos, qui 
eum et aetate praecedebant iamque quinquennio vel sep- 
tennio'? sub disciplina fuerant magistrorum, transcenderet! 
rogaretque Virgilium quatenus eum altioribus instruere dig- 
naretur. Ipse vero videns in eo infanti* abolitam ruditatem?? 
iamque habilem fore? ad percipiendam artium disciplinam, 
eius libenter annuit voluntati. Ob dilectionem igitur ipsius 
earundem" artium liberalium immensam fprolixitatem* in 
tantam brevitatem quadam mirabili et ineffabili* subtilitate 
contraxit? ingenii, ut eas intra libelluli'* manualis compen- 
dium!$ concluderet possetque eas quivis in tribus annis facile 
ad perfectum! addiscere quas ipse vix eum magno etiam sudore 
pereipere valuisset. Hunc autem libellum nulli umquam vel 
hora una concedere voluit, non magistro, non discipulo, sed 
nec ipsi principi orbis Augusto nisi tantum Lucinio cuius pro- 
fectui incumbebat. Huic ad cuius utilitatem ipsum ediderat, 
tradidit eundem, ei in conclavi et seorsum ab aliis in eodem de 
artibus amicabiliter!? disserens. | 

Et primo quidem ei grammaticam, quae prima est et mater 
artium, exposuit; quam Ipse cum tanta velocitate comprehendit 
ut ipse etiam Virgilius miraretur. Dehinc ad dialecticam ven- 





4. sentences. 5 —brevi lempore. 6. speak. ^". a second time. 8-a 
praeceptore. — 9. course. 10. seven years. 11. surpassed. 12. ignorance. 
13 —esse; so also l. 8, p. 98. 14—earum. 15. condensed. 16. handbook, 
manual. 17. perfection. 18. ín a friendly manner. 


10 


20 


30 


c 


10 


20 


l2 
c 


30 


08 .. PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


tum est, in qua quantum?? acuti fuerit ingenii mirum dictu est. 
Nullus enim eo exercitatorum etiam magistrorum in opponen- . 
dis?? quaestionibus callidior, nullus facilior in solvendis?! Inde 
ad florigeros* rhetoricae campos transivit, ex qua venustatem 
eloquii integre? comparavit? His igitur tribus? ad plenum 
adeptis, ad reliquas quattuor, quas quadrivium* vocamus, 
migravit easque non cum multo labore comprehendit dicebatque 
harum ultimam, astronomiam scilicet,^ fore ceteris digniorem; 
cui etiam in tantum animum dedit, ut per quasdam regulas 
sibi a Virgilio traditas ex planetarum? aliarumque stellarum 
motu et aeris facie cognosceret quiequid per mundum fieret 
universum. Quod didicisse multum ei profuit, ut in sequenti- 
bus monstrabitur. 
Postquam igitur Lucinius omnium artium ex? integro? con- 


» secutus est scientiam, libros quoque poetarum et philosophorum 


ab eodem Virgilio non omisit audire. Extune itaque et deinceps 
ad altiorem philosophiam oculum mentis dirigens, nomen mag- 
norum philosophorum sortitus est et honorem, non tamen 
sine multorum invidia. Invidebant enim ei quam plurimum 
qui ad summam scientiae eius perspicacitatem? pertingere non 
valebant dolebantque puerulo reverentiam exhiberi, quae sibi 
senibus negabatur. Unde et eum veneno vel alio aliquo modo 
extinguere cogitabant, sed eorum malitiam terror Virgilii et 
regalis prosapiae auctoritas aliquantulum refrenabat. Verum 
cum invidia suum semper possideat et torqueat possessorem 
nec eum vel momento quiescere patiatur, non potuit illorum 
odium, quod germinabat?? et stimulabat invidia, diutius cohi- 
beri, quin, eo? dolo ad convivium invitato;? vino venenum 
admiscerent. Quod tamen eum non latuit, quia iam antea hoe 
ipsum et eorum erga se malevolentiam per praedictas* regulas 
cognoverat. Verumtamen haec callide ignorare se simulans 





19—quam. 20. proposing. 921. solving. 22. attained complete mastery 
of. 23. the trivium of the medieval schools. 24. that is. 95. planets. 
26 — integre of 1l. 5, above. 27. understanding. 98. transitive. 29. The 
rezular construction would be the dative instead of the ablative absolute. 


VERGIL AND LUCINIUS 99 


aiebat invitantibus non decere nec debere tantum tantorumque 
convivium absque Virgilio e& Romanorum nobilibus celebrari; 
si veniret ille, eorum quidem munificentiam gratanter? reci- 
peret, paratus etiam, cum opportunum foret, eorum vicem?! 
rependere?! largitati; ceterum autem sine Virgilio suo, cum fidei 
suae commissus esset et magisterii elus virgam?? supra modum 
pertimesceret, se non? posse sed? nec audere quicquam vel 
modicum facere affirmabat. His et huiusmodi auditis, illi 
contenebrati*^ in malitia sua invitant Virgilium, vocant etiam 
aliquos Romanorum cives, parvi pendentes si et isti illo potu 
letifero deficerent, tantummodo?* ne Lucinius manus eorum 
veneficas evaderet. Instrueto igitur convivio, discumbunt 
singuli seeundum aetatum vel dignitatum differentiam, Vir- 
gilio tamen utpote honorabiliori, quem honorare omnibus a 
Caesare praeceptum erat, primum locum convivii tenente. 
Ille vero qui invitaverat quique caput malitiae erat cum 
quibusdam aliis ministrabat. Apponuntur convivantibus su- 
pra numerum fercula, diversa pigmentorum genera propinantur 
et eum magna laetitia et abundantia convivium celebratur. 
Interim autem Lucinius, regulas suas animo revolvens, expecta- 
bat quando potus ille quem sibi miscuerant deferretur. 

Dum ergo perageretur convivium refectique essent convivae 
omnibus quae ad esum?? humana excogitari possunt arte, ecce 
ille pestifer, tortuosus serpens, quem caput malitiae vocavi, 


aureum poeulum magnae capacitatis attulit plenum morte : 


posuitque ante Virgilium. Statimque nares discumbentium 
quadam suavitate odoris capiuntur, irritantur ad bibendum 
appetitus singulorum. Iam singuli potum letiferum postula- 
bant iamque Virgilio porrigebatur, cum Lucinius poculum 
rapiens manuque cunctis silentium indicens: ''Vereor," ait, 
"ne ista suavitas aliquod contineat amarum, quia apis cum 





30. with pleasure. 31. repay. | 32. a reference to the medieval asso- 
ciation of virga, the magician's wand, with the name of the poet. 33— 
non modo non ...sed ne ... quidem. | 34. darkened, blinded. — 35. die. 
36—dummodo. 3T. eating. à 


10 


t3 
ca 


30 


10 


20 


h2 
I] 


30 


100 . PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


melle gerit aculeum et piscator hamum in esca iacit?3 piscibus 
capiendis." Ilh autem, quos cauteriata?? redarguebat^? con- 
scientia, ad haee verba rubore perfusi*' satis secundum poetam 
*^vultu et colore actum criminis fatebantur." Attamen dissimu- 
lare et respondere aliquid temptantes, aiebant regis filium non 
aequas sibi obsequium praestantibus referre gratias, qui tale 
verbum licet ioculariter? in medium fprotulisset. — At ille: 
"Ex hoe," inquit, *probabitur vos ad? hoc verbum, quod non 
iocans sed iratus protuli, immunes? esse meque ac socios bono 
aec simplici animo invitatos, si primi biberitis ex potu; alioquin 
per patris Caesarisque salutem vitae nostrae contraria machinati 
estis." Quid agerent, quo se verterent, quid ad obiecta re- 
sponderent? Undique eis angustiae, undique coartatio* spiri- 
tus,4^ undique desperatio salutis.  Videbant enim sibi duo pro- 
posita, quorum unum vitare non poterant, mori videlicet aut 
bibere. Sed quid? ex duobus eligerent, ignorabant; sciebant 
enim quia etsi biberent moriendum sibl esset, sin autem, ut 
malefici Caesari traderentur diversis tormentorum generibus 
cruciandi. Melius tamen rati propria deficere manu quam 
aliorum ludibrio subiacere*: ''n hoc," inquiunt, *scies, o 
Lucini, nos nihil tibi mali vel consedentibus fuisse machinatos, 
si post sumptum hoc pigmentum tribus supervixerimus!? 
diebus." Sumptoque qui detulerat poculo bibit ac deinde 
participibus sceleris sui tradidit ebibendum. — Qui biberunt et 
secundum dietum sapientis in. foveam quam foderant aliis 
incidentes statim in ipso convivio, oculis a capite exsilientibus, 
expirarunt. Sicque illustris puer sua industria?? se et suos a 
morte liberans in aemulos callide vindicavit nomenque sibi 
celebre apud nobiles et ignobiles acquisivit, nec*? ultra ausus est 
quispiam contra eum sinistri aliquid machinari, sed nec?? cogi- 





38. puts. 39. guilty; cf. 1 Timothy iv, 2, *having their conscience seared 
with a hot iron." 40. confounded. 41-suffusi. 42. ín jest. 43. devoid 
of guilt with reference to. | 44. panting for breath. |. 45 —utrum. — 46. ez- 
pose themselves. | 4". survive. 48. carefulness. | 49 —et( non modo non 

..8ed me. 


THE TREASURE 101 


tare quidem, omnibus divinitatem ei inesse putantibus, per 
quam haberet praescientiam?? futurorum. Ipse autem cum 
tantus esset tantusque aestimaretur ab hominibus paremque 
eum sibi in omni facultate. Virgilius praedicaret, numquam 
tamen ei* considere* voluit vel aequari, sed semper sub virga 
eius et disciplina mansit ac si tunc primum elementa disceret 
litterarum. | Unde ex hoc maxime eius humilitas* comprobatur, 
quia eum ipse procerae staturae esset, Virgilius vero pusillae, 
ambulans vel stans cum magistro, incurvato contraeto corpore 
erat, ne altior eo vel praestantior videretur. 


XLII. THE TREASURE 


Fuit antiquo tempore rex quidam magnus et potens. (Qui, 
congregandi thesauros maximam curam habens, magnae alti- 
tudinis latitudinisque turrim auro, argento  pretiosisque 
quibuscumque! rebus usque ad summum repleverat. Habebat 
autem hie militem quem in multis fidelem expertus fuerat, cui 
et claves sui commisit thesauri. At miles thesaurum servan- 
dum suscipiens, cum iam multis annis evolutis labore et senio 
fractus esset nee posset iam tumultum curamque curiae sus- 
tinere, regem obnixe rogabat quatenus suae deinceps debilitati 
senectutique parcens, claves sui thesauri reciperet eumque 
sinere& ad propriam redire domum liceretque ei inter filios 
reliquum vitae suae tempus quietum ducere et iucundum. Rex 
vero considerans quod rationabiliter? necessarioque peteret, 
eum magnis donatum muneribus maestus tamen abire permisit. 
Receptis igitur clavibus et thesauro, ipsum iterum alii commisit 
servandum. Miles autem domum veniens curam sibi suaeque 
familiae sollieitus impendebat. Habebat hic multos filios, 
quorum primogenitus militari iam balteo cingebatur. Quem 


cum pater nimis tenere diligeret, omnes ei suas exposuit divitias 





50. foreknowledge. 51. sit down in his presence. 
XLII. 1. every. 2. with reason. 


16 


20 


c 


Im 


10 


to 
Cc 


30 


102 . PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


iussitque ut large expendens famam sibi et amicos divitiis com- 
pararet. Ipse vero, ex licentia paternis fiducialius? largius- 
que utens rebus, equos, arma, vestes ceteraque quibus magis: 
adulescentum? aetas? extolli* delectarique solet, studuit com- 
parare, amicos multos muneribus emens facile post munera ab 
amicitia recessuros. In brevi ergo tempore loculos patris 
minuit, exhausta pecunia ad patrem redit dicens sibi pecunias 
defecisse. "Tunc demum pater recogitans secum paenitensque 
facti: "Quoniam," inquit, "te, fili, nimis et stulte dilexi, quic- 
quid habebam tuae subdideram potestati. At tu cernens 
frenum tibi laxatum, temperantiae immemor ita omnia con- 
sumpsisti, ut nihil mihi praeter solam domum reliqueris. Quid 
ergo tibi magis faciam? — Doleo quidem quod fama nomenque 
tuum in flore iuventutis deperit, sed unde te sustentem non 
habeo. Hoc tantum unum superest consilii, sed periculosum, 
ut $i ea largitate qua prius vivere vis, turrim in qua regis positi 
sunt thesauri sub obscurae noctis silentio adeamus." Audito 
hoc filius: Nullum," ait, *pater, grave? licet? periculum tecum 
subire refugio, tantum? ne desint divitiae, ne si illae defecerint, 
nominis quoque mei gloria evanescat."  Consurgunt igitur 
ambo nocte, turrim adeunt, perforant malleis ferreis murum; 
intrat pater sublatoque? quantum placuit? de thesauro exiit 
obstruitque foramen. Revertuntur domum  onusti opibus 
alienis, et iuvenis iterum sua utitur largitate. Quandocumque 
iterum opus erat opibus ad thesaurum sibi notum revertebantur. 

Contigit autem ut rex thesaurum videre vellet, accersitoque 
custode intrat turrim videtque magnam thesauri partem subla- 
tam fore. Furore ergo repletus, dissimulans tamen egreditur 
venitque ad decrepitum quendam senem, consilium quaesiturus. 
Fuerat hie senex aliquando famosissimus latro quem compre- 
hensum rex oculis privaverat eique de mensa sua cotidianos 
constituerat!? eibos. Hic regi consilium saepe bonum et utile 


MM ——MM—— MM HÀ €——— Mr (LER 


3. (oo confidently, i.e., recklessly. 4—mazime. 5 adulescentes. 6. mid- 
dle, take pride. "T. though great, however great. 8-modo. 9. ablative 
absolute, with a clause in place of a noun. 10. provided. 


THE TREASURE 103 


praebebat, utpote qui multa viderat et audierat suoque experi- 
mento didicerat multa. Narrat ei rex damnum suum quaerit- 
que quomodo perdita recuperare possit. Cui senex tale dat 
consilium: *'S1," inquit, o rex, nosse cupis quis hoc an tuus 
custos an alius egerit, iube fasciculum herbae viridis in turrim 
inferri supponique ignem. "Tu autem serrato! ostio turrim 
iterum atque iterum circumeas, considerando si per aliquam 
muri rimulam? fumum egredi videris. Hoc facto ad me redeas 
consilium aecepturus? quid post haec tibi agendum sit." Rex 
autem dictum senis festinanter impleri iubens, clausit ostium et 
coepit tacitus turris ambitum circumire. Ecce autem ex calore 
ignis viridisque materiae humore fumus permaxime! excitatus 
totam usque ad testudinem? replevit turrim. Qui dum alias 
spiraculum non haberet, per locum foraminis illius, eo quod 
lapide tantum sine caemento!$ obstruetum fuerat, egreditur. 

Quod intuens rex festinus venit ad senem; quid viderit mani- 
festat. Audiens hoc senex: ''Scias," ait, '*o rex, fures tibi tuos per 
locum ubi fumus egreditur abstulisse thesauros; quos nisi aliqua 
arte capias, quod superest asportabunt. Non enim cessabunt, 


quippe quibus adhuc prospere cessit res, donec totum thesaurum : 


exhauriant. Meo igitur utens consilio damnum dissimula et 
preme silentio, ne rumore hoc per aures populi discurrente 
tuum furibus studium innotescat. Et tu interim ecuppam" 
latam et profundam calenti imple bitumine, resa,!? pice et 
glutine, quam foramini introrsus opponas, ut dum fur more 
solito securus nullam deceptionem suspicans ad assuetum 
thesaurum recurrerit, repente in cuppam corruat captusque 
et colligatus glutine se tibi, velit nolit, 1n!? erastinum!? manifes- 
tet." ^ Admiratus rex astutum senis consilium cuppam ilico 
ferventi impletam glutine opponit foramini serratoque ostio 
abscedit. Ecce autem fatalis illa dies, quae neminem bonum 
malumve praeterit, miserum patrem cum filio eadem nocte ad 





11. locked. 12. crevice. 13. Future participle expresses purpose. 14. 
very greatly. 1b. roof. 16. mortar. 17. cask. 18. resin. 19-cras- 
tino. 


10 


h3 
c 


30 


10 


15 


20 


25 


30 


104 . PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


turrim adduxit, remotoque a foramine lapide intrat pater, nihil 
de praetensis laqueis suspicatus, dumque festinat ut heri et 
nudius tertius in pavimentum salire, incautus miser, ut erat 
vestitus caleeatusque, cuppam mento tenus insilit statimque 
vallatus?? glutine redditur immobilis, ità ut nee manum nec 
pedem vel aliquod membrorum movere posset, excepta lingua 
quae tantum ab hae iniuria libera remanserat. Ingemiscens 
igitur infelix filium advocat, insinuat?! quibus laqueis teneatur 
adstrietus, orat ut ei cito, antequam aliquis superveniat, caput 
amputet et abscedat, ne forte per caput cognitus aeternam suo 
generi maculam inferat etiacturam. At vero filius totis viribus 
patrem conatus extrahere, cum laborem suum frustrari videret, 
coepit anxiari? et haesitare quid de duobus ageret; hine etenim 
horrebat suas in nece patris cruentare manus, hine vero metue- 
bat per faciem patris deprehendi. Dum ergo eum a nece retra- 
heret amor, timor et necessitas urgeret, nesciens quid utilius 
ad tempus ageret, caput patris cultro abscisum fugiens aspor- 
tavit. 

In erastinum autem rex summo? mane? de lectulo surgens 
intravit turrim eucurritque ad cuppam invenitque murum per- 
foratum et totam illam bituminis superficiem infectam sanguine, 
furem quoque adesse suum, sed truncato capite deprehendit. 
Festinans ergo ad suum recurrit consiliarium, illum videlicet 
senem, annuntians captum quidem furem, sed capite mutilatum. 
Quod cum audisset senex, parumper subridens: *Miror," ait, 
"huius latronis astutiam. | Quia enim nobilis erat nec voluit se 
vel genus suum prodere, idcirco à socio sibi caput amputari 
fecit. Unde et difficile videtur mihi te posse aut thesaurum 
reeuperare aut cognoscere furem." "Tune rex vehementer 
urgebat senem ut daret consilium, minime de thesauro perdito 
aiens se curare, si tantummodo furem! quis fuerit agnovisset.?* 
Cui senex: *Face illum," inquit, abstractum de cuppa, eaudae 





20. enveloped. 21 -narrat. 922. bedistressed. 23- prima luce. 24. Cf. 
Eng. *I know thee who thou art." 


THE TREASURE 105 


equi fortissimi alligari trahique per plateas et vicos* civitatum 
regni tui. Porro milites armati subsequantur, capientes? gi 
quos viderint viros vel mulieres ad aspectum cadaveris lacrimari 
tibique eos praesentent. Et si fuerit ibi socius aut uxor aut 
fili, nequaquam poterunt a lacrimis temperare." Bonum rex 
ratus senis consilium iubet festinato?* truncum equo fortissimo 
pedibus alligatum cum armatis militibus trahi per proximam 
civitatem. Qui dum miser traheretur, contigit eum ante fores 
domus suae devenire. Stabat autem ille filius eius maior, qui 
et ei in furto fuerat socius, ante ipsas fores. Qui cum videret 
patrem sie miserabiliter trahi, flere quidem non audens, sed 
nee valens laerimas prohibere, occasione reperta cultellum lig- 
numque arripit, quasi aliquid incisurus, sinistraeque manus 
pollicem ex industria sibi amputat. "Tune vero sub occasione 
pollieis vocem emittit luctuosam, erumpunt lacrimae, accurrit 
mater, fratres et sorores dilacerant manibus vestes oraque et 
capillos, in persona filii patris miseriam lamentantes.  Affue- 
runt ilico milites qui eos caperent ducerentque ad regem. At 
vero rex maximo effluctuans?" gaudio, sperans quod perdita 
recuperare posset, pollicebatur illis vitam et gratiam suam, si 
erimen confiterentur redderentque thesauros suos. Iuvenis 
autem ile ex metu et necessitate audaciam sumens: Non 
ideo," ait, *o serenissime rex, ego aut mei, quia hie miser 
truneus ad nos aliquid?* pertineat, lacrimas effundimus, sed 


quia hie dies nefastus mihi sinistrae manus pollicem abstulit. : 


Ob hoe ergo lacrimae effusae, exaratae facies, capilli evulsi, 
quia ego adhuc iuvenis hodie heu uno et potiori membro debili- 
tatus sum." Rex vero pollicem adhue fluentem sanguine cer- 
tissimum veritatis argumentum fore ratus, motus misericordia 
super fortuna iuvenis: *^Non est," ait, mirum si dolet cui male 
contigit. Vade in pace et hune diem male ominatum de?? 
cetero?? praecaveto." Sie ergo ille astutia sua se suosque 








25. Present participle expresses purpose. 26. Aastily. .2'1. overwhelmed. 
28. «ai all.« 29. Gf. p; 78, 1.15. 


10 


20 


h2 
Qt 


30 


10 


15 


20 


b2 
Cc 


30 


106 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


liberans ad propria remeavit, et rex similitudine delusus veri- 
tatis redit ad senem consilium accepturus. 

Senex vero asserebat* regem vix posse invenire quod quae- 
reret, suadebat tamen ut cadaver iterum per eandem traheretur 
civitatem. Quod et factum est. Cumque ut prius ventum 
esset ad domum eius, filius, internum animi dolorem non ferens, 
filium parvulum in puteum qui pro foribus erat clam proiecit, 
tuneque vultum unguibus carpens?? voce lacrimosa populos* 
quasi ad liberandum filium convocat. Accurrit iterum mater 
cum filiis, girant?! puteum, laerimantur,? aliique funibus ad 


extrahendum puerulum in puteum se demittunt et alii eos 


iterum sursum trahunt. Quid plura?  Capitur iterum ille 
solus duciturque ad regem et interim cadaver per alias civitates 
incassum tractum ad regem vix ossibus et nervis cohaerens re- 
ducitur. Porro rex videns hunc iterum captum quem antea 
dimiserat et nimium admiratus: «Quid prosunt," ait, **tibi ealli- 
dae deceptiones? Dii summi te produnt, furta tua et crimina 
te aecusant. Redde ergo thesaurum et iuro tibi per meam 
magnique Iovis potentiam quod nec te vita nec aliquo privabo 
membrorum,? sed sanum et integrum liberumque dimittam." 
Tune latro calliditate sua utens, producta primo suspiria ab 
imo pectoris trahit, dehinc talem emittit vocem: *"'O me,"*: 
inquiens,? *omnium infelicissimum hominum, quem tanto dii 
odio persequuntur, ut nec solum mihi diem absque* doloribus et 
cruciatibus eorporis et animi transire permittant! Heri mihi 
dies infelix pollicem abstulit, hic hodie infelicior filum unieum 
demersit in puteum, et ecce de thesauro regis requiror." "Tune 
etiam lacrimis falsis, immo verissimis perfusus?: "Magnum," 
ait, o rex, beneficium solaciumque praestiteris misero, si me 
ab hae vita quae omni tormento, omni morte mihi gravior 
videtur, subtraxeris." Rex autem cum iuvenem crebris per- 
fundi lacrimis mortemque loco beneficii quaerere videret 





30. tearing. — 31. gather around. — 32. here deponent.  33- membro. 
34. acc. of exclamation. 35. superfluous; equivalent to quotation marks. 
36. bathed. 











THE TREASURE 107 


audiretque quod vere ipso die filium perdidisset hesternoque 
pollicem, miseratus hominem abire permisit, centum ei argenti 
marcas pro solacio tribuens. Sic iterum rex deceptus consili- 
arium suum adiit aiens quod in?' vanum? operam insump- 
sisset. 

Sedsenexadregem: ^ Unum," ait, adhuc superest agendum, 
quo nisi furem superstitem capias, iam frustra ad alia te con- 
vertes: elige tibi milites fortissimos quadraginta, quorum 
viginti nigris armis nigrisque equis muniantur* aliique viginti 
albis equis armisque eiusdem coloris sint armati.  Hisque 
cadaver ligno pedibus suspensum nocte ac die custodiendum 
committas, viginti albis hinc, inde viginti nigris circa ipsum 
ordinatis. Hi profecto si vigilanter custodierint, tuum capient 
furem quia non patietur ipse diutius pendere socium, etiam 
si sciat se mortem protinus subiturum." Rex autem, prout 
dixerat senex, milites nigris albisque munitos armis circa 
suspensum eadaver ordinavit. At vero fur ille, suum patrisque 
opprobrium ferre non valens malensque semel mori quam diu 
infeliciter vivere, deliberavit in animo quod aut patrem turpi 
ludibrio subtraheret aut ipse cum eo pariter moreretur. Sub- 
tili ergo ingenio arma partita fabricat, tota scilicet?? ab una 
parte alba et nigra ab altera. Quibus armatus equum hine 
albo, inde nigro panno coopertum ascendit, sicque lucente luna 
per medios transit milites, ut nigra pars armorum eius viginti 
albos deluderet et alba pars deciperet nigros putarentque 
nigri unum esse ex albis et albi unum ex nigris fore. Sic ergo 
pertransiens* venit ad patrem depositumque a ligno asporta- 
vit. Facto autem mane milites videntes furem furtim sublatum 
sibi confusi redierunt ad regem, narrantes quomodo eos miles 


.albis nigrisque armis partitisf^ decepisset.  Desperans ergo 


iam rex posse recuperari perdita, et furem et thesaurum cessa- 
vit quaerere. 





3". in vain. 38. equipped — armati of the next line. 39. Cf. p. 98.1. 8. 
40. 1.e., half white, half black. 


10 


15 


20 


25 


30 


5 


108 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


XLIII:- THE EDUCATION OF A MONK 


QUID AGENDUM A MONACHIS QUI ARTES IN LIBRO 
SEQUENTI POSITAS NON INTELLEGUNT 


Quapropter? toto nisu, toto labore, totis desideriis exquira- 
mus ut ad tale tantumque munus, Domino largiente, per- 
venire mereamur. Hoc enim nobis est salutare, proficuum,* 
gloriosum, perpetuum, quod nulla mors, nulla mobilitas, nulla 
possit separare? oblivio; sed in illa suavitate? patriae? cum 
Domino faciet aeterna exultatione gaudere. Quod si alicui 
fratrum (ut meminit Vergilius?) '(Frigidus obstiterit circum 
praecordia sanguis," ut nec humanis nec divinis litteris per- 
feete possit erudiri, aliqua tamen scientiae? mediocritate 


10 suffultus,? eligat certe quod sequitur: "Rura mihi et rigui 


m 


2) 


placeant in vallibus amnes"? Quia nec ipsum est à monachis 
alienum hortos colere, agros exercere, et pomorum fecunditate 
gratulari; legitur enim 1n psalmo centesimo vicesimo septimo!?: 
"Labores manuum tuarum manducabis*; beatus es, et bene 
tibi erit." 

Quod si huius studii requirantur auctores, de hortis scripsit 
puleherrime Gargilius Martialis, qui et nutrimenta holerum et 
virtutes eorum diligenter exposuit, ut ex illius commentarii! 
lectione, praestante Domino, unusquisque et saturari valeat 


XLIII. 1. From the /nstitutiones divinarum et humanarum litterarum of 
Cassiodorus (c. 490-583), an encyclopedia of religious and profane knowledge 
compiled (551-562) for the monks of the monastery of Vivarium, in southern 
Italy, which Cassiodorus founded on his retirement from public life. In 
sharp contrast to the ideals of Benedict (note 1, p. 114) Cassiodorus trans- 
planted on Italian soil the scholarly traditions of the Greek monasteries 
and of the Christian schools of the orient. His activity in collecting, 
correcting, and copying MSS was of great importance in the transmission 
of our Latin texts. 2. Cassiodorus has been praising sapientia. 39. i.e., 
sapieniia. 4. beneficial. b. takeaway. 6 —suawi patria. "T. Georgics II, 484. 
8. i.e., with a moderate endowment of learning. — 9. Georgics IL, 485. 
10. exxvii, 2 (exxviii, 2). 11. íreatise. 





THE EDUCATION OF A MONK 109 


et sanari; quem vobis inter alios codices reliqui. Pari etiam 
modo in agris colendis, in apibus, in columbis, nec non et 
piseibus alendis inter ceteros Columella et Aemilianus auc- 
tores probabiles extiterunt. Sed Columella sedecim libris per 
diversas agriculturae species eloquens ac facundus illabitur, 
disertis potius quam imperitis accommodus, ut operis eius 
studiosi non solum communi fructu sed etiam gratissimis 
epulis expleantur. Aemilianus etiam facundissimus explana- 
tor? duodecim libris de hortis vel pecoribus aliusque rebus 
plenissima lucidatione? disseruit; quem vobis inter alios lec- 
titandum, Domino praestante, dereliqui.* 

Haec tamen cum peregrinis atque aegrotantibus praeparan- 
tur fiunt caelestia, quamvis videantur esse terrena. Quale 
est enim languentes^ aut dulcibus pomis reficere aut colum- 
barum fetibus enutrire aut piscibus alere aut mellis suavitate 
mulcere? Nam cum vel aquam frigidam Dominus in nomine 
suo pauperibus praecipiat offerri? quanto: gratius erit diversis 
egentibus escas suavissimas dare, pro quibus in iudicio! fruc- 
tum multiplicata possitis mercede percipere. Non! debet!? 
neglegi undecumque* potest homini probabiliter! subveniri. 


DE POSITIONE MONASTERII VIVARIENSISP SIVE 
CASTELLIENSIS 


Invitat siquidem* vos locus Vivariensis monasterii ad multa 
peregrinis et egentibus praeparanda, quando habetis hortos 
inriguos et piscosi amnis Pellenae fluenta vicina; qui nec mag- 
nitudine undarum suspectus habetur nec exiguitate temni- 
bilis. Influit vobis arte moderatus, ubicumque necessarius 
indieatur, et hortis vestris sufficiens et molinis.?! Adest enim 


12. author. 13. clearness. 14. sick. 15. Matthew x, 42; Mark ix, 41. 
16 —die iudicii. 1T. ome ought not fail to help, etc. 18. laudably, fitly. 
19. Vivarium, so called from its fish ponds (vivariis, l. 5, p. 110). 20. 
contemptible. 21. mills. 


10 


20 


10 


20 


110 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


eum desideratur et cum vota compleverit remotus abscedit, 
sic quodammodo ministerio devotus existens? ut nec oneret 
importunus nec possit deesse cum quaeritur. Maria quoque 
vobis ita subiacent? ut piscationibus?* variis pateant; et captus 
piscis, cum libuerit, vivariis possit includi. PFecimus enim 
illie, juvante Domino, grata receptacula?5 ubi sub claustro* fideli 
vagetur piscium multitudo; ita consentanea? montium speluncis 
ut nullatenus* se sentiat? captum, cui libertas est escas sumere 
et per solitas se cavernas abscondere.  Balnea quoque, con- 
gruenter aegris praeparata corporibus, iussimus aedificari, ubi 
fontium?* perspicuitas?? decenter illabitur, quae et potui 
gratissima cognoscitur? et lavacris.?? Ita fit ut monasterium 
vestrum potius quaeratur ab aliis quam vos extranea loca 
iuste desiderare possitis. Verum haee, ut scitis, oblecta- 
menta sunt praesentium rerum, non spes futura fidelium?!; 
istud transiturum, illud sine fine est mansurum. Sed illie? 
positi, ad illa potius desideria transferamus quae nos faciant 
regnare cum Christo. 

Nam si vos in monasterio Vivariensi, sicut credere dignum 
est, divina gratia suffragante, coenobiorum?*** consuetudo? 
competenter? erudiat et aliquid sublimius defaecatis? animis 
optare contingat, habetis montis Castelli secreta suavia ubi 
velut anachoritae,9 praestante Domino, feliciter esse?" possitis. 
Sunt enim remota et imitantia heremi* loca quando muris 
pristinis ambientibus probantur inclusa. Quapropter vobis 
aptum erit eligere, exercitatis iam atque probatissimis, illud 
habitaeulum,* si prius in corde vestro fuerit praeparatus 
ascensus. Legendo enim cognoscitis unum de duobus, quid 
aut desiderare aut tolerare possitis. "Tantum?* est ut, con- 





29. serves as à present participle of sum. 23. are near. 24. fishing. 
25. receptacles, here, ponds. 26. like. 2'T. Sc. piscis as subj. 28—aqua 
perspicua. 29. a favorite periphrasis —es!; cf. ll. 25 below, and 2, p. 113. 
30. bathing. 31. faithful, in the Biblical sense. 32. in the monastery. 
33. monastic life. 34. properly. 35. purified. 36. anchorites, hermits. 
37. live. 38. i.e, It is a great thing by virtue of an upright life to teach 
by practice if not by precept. 


THE EDUCATION OF A MONK 111 


versationis?? probitate servata, qui non valet alios sermonibus 
docere, morum videlicet^? instruat sanctitate.?3 


DE ANTIQUARIIS* ET COMMEMORATIONE 
ORTHOGRAPHIAE? 


Ego tamen fateor? votum meum quod, inter vos quaecum- 
que possunt corporeo labore compleri, antiquariorum mihi 
studia (si tamen veraciter scribant) non immerito forsitan 
plus placere; quod et mentem suam, relegendo scripturas 
divinas, salubriter instruant et, Domini praecepta scribendo 
longe lateque disseminent. Felix intentio, laudanda sedulitas, 
manu hominibus praedicare, digitis linguas aperire, salutem 
mortalibus tacitam dare, et contra diaboli subreptiones*t 
inlicitas calamo atramentoque pugnare. "Tot enim vulnera 
Satanas* accipit quot antiquarius Domini verba describit. Uno 
itaque loco situs, operis sui disseminationef per diversas 
provincias vadit. In locis sanctis legitur labor ipsius; audiunt 
populi unde se a prava voluntate convertant et Domino pura 
mente deserviant. Operatur absens de opere suo. 

Sed ne tanto bono mutatis litteris seriptores verba vitiosa 
permisceant aut ineruditus emendator nesciat errata corrigere, 
orthographos antiquos legant, id est, Veleium Longum, Curtium 
Valerianum, Papirianum, Adamantium Martyrium de V et 
B, eiusdem de primis, mediis atque ultimis syllabis, eiusdem 
de B littera trifariam in nomine? 6 posita, et Eutychen de 
aspiratione, sed et Focam de differentia generis. Quos ego, 
quantum potui, studiosa curiositate collegi. Et ne quempiam 
memoratorum codieum obseuritas derelicta^9 turbaret (quo- 





39. manner of life. 40. atleast. 41. scribes. 42. Eng. 43. Thethought 
is: *I admit that among the monkish tasks requiring physical effort that 
of the scribe appeals to me most''; see 82. 44. deceptions. 4b. Eng. 40. 
In the Latin grammarians this word includes the adjective as well as the 
noun. 47. gender. 48. Cf. p. 109, I. 11. 


10 


20 


ct 


25 


112 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


niam antiquarum declinationum?? permixtione pro maxima 
parte eonfusi sunt), magno studio laboris incubui ut in libro 
sequestrato? atque composito? qui inscribitur? De ortho- 
graphia ad vos defloratae? regulae pervenirent et, dubietate^! 
sublata, liberior animus viam emendationis incederet. Diome- 
dem quoque et TTheoctistum aliqua de tali arte conscripsisse 
comperimus; qui, si inventi fuerint, vos quoque eorum deflo- 
rata colligite. Forte et alios invenire possitis per quos notitia 
vestra potius instruatur. Isti tamen qui memorati sunt, si 
adsiduo studio relegantur, omnem vobis caliginem ignora- 
tionis abscindunt, ut quod hactenus ignoratum est habeatur 
ex maxima parte notissimum. 

His? etiam addidimus in codicibus cooperiendis?* doctos?? 
artifices, ut litterarum sacrarum pulchritudinem facies desuper?s 
decora vestiret: exemplum illud dominicae?? figurationis?? ex 
aliqua parte forsitan imitantes, qui eos quos ad cenam aesti- 
mavit invitandos in gloria caelestis convivii stolis nuptialibus 
operuit. Quibus multiplices species?! facturarum?! in uno 
codice depietas, ni fallor, decenter expressimus; ut qualem 
maluerit studiosus tegumenti formam ipse sibi possit eligere. 
Paravimus etiam nocturnis vigilis mechanicas? lucernas, 
conservatriees? illuminantium flammarum, ipsas sibi nu- 
trientes incendium quae, humano ministerio cessante, prolixe 
custodiant uberrimi luminis abundantissimam claritatem, ubi 
olei* pinguedo*! non deficit quamvis flammis ardentibus 
iugiter* torreatur. 

Sed nee horarum? modulos* passi sumus vos ullatenus? 
ignorare, qui ad magnas utilitates?" humani generis noscuntur 
E EEREEC RUE TSCTN I URINE ENENKELAMOU 


49. declension, inflection. — 50. selected. — B1. compiled. 59. 4s entitled. 
53. selected. 54. doubt. b. In addition to these things I have provided, 
ete. 56. covering, binding. 5'T. skilled. 58. outside. 59 -— Domini and 
furnishes the antecedent to qui. 60. parable; cf. Matthew xxii, 11. 61. 
styles of binding. 62. mechanical, cleverly constructed. | 68. preservers. 
64 —oleum pingue. 65. hour-meter, clock. 66. by any means. 67. plural 
for singular. 


THE EDUCATION OF A MONK 113 


inventi. Quapropter horologium vobis unum quod solis claritas 
indicet praeparasse cognoscor; alterum vero aquatile,* quod 
die noctuque horarum iugiter indicat quantitatem,59? quia 
frequenter nonnullis diebus solis claritas abesse cognoscitur. 


Haec ergo proeurata sunt ut milites Christi, certissimis signis : 


admoniti, ad opus divinum exercendum quasi tubis clangenti- 
bus?? evocentur. 


DE MONACHIS CURAM INFIRMORUM HABENTIBUS 


Sed et vos alloquor fratres egregios qui humani corporis 
salutem sedula curiositate" tractatis et confugientibus ad loca 
sanctorum officia beatae pietatis impenditis, tristes passioni- 
bus alienis, de periclitantibus maesti, susceptorum dolore 
confixi,? et in alienis calamitatibus maerore proprio semper 
attoniti,? ut sicut artis vestrae peritiam decet languentibus" 
sincero studio serviatis, ab illo mercedem recepturi à quo 
possunt pro temporalibus aeterna retribui. Et ideo discite 
quidem naturas herbarum commixtionesque? specierum solli- 
cita mente tractate, sed non ponatis in herbis spem, non in 
humanis consilis sospitatem.? ^ Nam quamvis medicina 
legatur a Domino constituta, ipse tamen sanos efficit, qui 
vitam sine dubitatione concedit; seriptum est enim: ''Omne 
quod facitis in verbo aut in opere in nomine Domini Iesu 
facite, gratias agentes Deo et patri per ipsum."" Quod si 
vobis non fuerit Graecarum litterarum nota facundia, imprimis 
habetis herbarium?3? Dioscoridis, qui herbas agrorum mirabili 
proprietate? disseruit atque depinxit. Post haec legite Hippo- 
cratem atque Galenum Latina lingua conversos, id est, 
Therapeuticat Galeni ad philosophum Glauconem destinata* 





68. water. 69. number; cf. 1 (a). "O0. sounding. "—1. care. "72. grieved. 
73. distressed. "T4. Cf. p. 109,1. 14. 75. compounding. "16. safety, health. 
TT. Colossians iii, 17. 78. herb-book. "I9. accuracy, correctness. 80. trans- 
lated. 81. Eng. 


2 


20 


10 


15 


114 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


et anonymum?*! quendam, qui ex diversis auctoribus probatur 
esse colleetus.? Deinde Aurelii Coelii De medicina et Hippo- 
cratis De herbis et curis diversosque alios de medendi arte 
compositos, quos vobis in bibliothecae nostrae sinibus? recon- 
ditos, Deo auxiliante, dereliqui. 


XLIV! 
DE CELLARARIO? MONASTERII QUALIS SIT 


Cellararius monasterii elegatur de congregatione* sapiens, 
maturis moribus, sobrius, non multum edax, non elatus; non 
turbulentus, non iniuriosus, non tardus,! non prodigus, sed 
timens Deum, qui omni congregationi sit sicut pater. Curam 
gerat deomnibus;sineiussione abbatis nihil faciat; quae iubentur 
custodiat. Fratres non contristet*; si quis frater ab eo forte 
aliqua inrationabiliter' postulat, non spernendo eum con- 
tristet, sed rationabiliter eum humilitate male petenti deneget. 
Animam suam custodiat, memor? semper illud apostolieum* 
quia "Qui? bene ministraverit, gradum bonum sibi adquirit." 
Infirmorum, infantum, hospitum pauperumque cum omni 
sollicitudine curam gerat, sciens sine dubio quia pro his omni- 
bus in die iudicii rationem redditurus est. Omnia vasa mo- 
nasterii cunctamque substantiam ac si altaris? vasa sacrata 





82. compiled. 83. shelves. 

XLIV. 1. xriv-xLvr are from the famous Ztegula prepared by St. Benedict 
for the monks of his monastery at Monte Cassino, which he founded in 529. 
This Rule was later adopted by most of the monasteries of western Europe. 
The three virtues enjoined were silence, humility, and obedience; the three 
occupations were the worship of God, reading, and manual labor. 'The 
devotion to learning which later made the Benedictines famous formed 
no part of the founder's plan. 'The profane authors were not included 
among the texts recommended for reading by the monks. For Benedict's 
attitude toward education see the sketch of his life by Gregory the Great 
(uiv, p. 132). None of the printed texts reproduces all the barbarities of 
Benediet's Latin. 2. cellarer. 3. puffed up. 4. indolent. 5. carry out. 
6. hurt the feelings of. "I. unreasonably. 8. governs an accusative. 9. 
1 Timothy iii, 13. 10. plural in CL. 


DE HEBDOMADARIO LECTORE 115 


conspiciat; nihil ducat neglegendum; neque avaritiae studeat 
neque prodigus sit et stirpator! substantiae monasterii, sed 
omnia mensurate? faciat et secundum 1ussionem abbatis. 
Humilitatem ante omnia habeat, et cui non est substantia 


quod tribuatur, sermo? responsionis porrigatur bonus,? ut : 


scriptum est^:  'Sermo bonus super datum optimum." 
Omnia quae ei iniunxerit abbas, 1psa habeat sub cura sua; a 
quibus eum prohibuerit, non praesumat.* Fratribus con- 
stitutam annonam sine aliquo typho!5 vel mora offerat, ut non 
scandalizentur,* memor divini eloquii quid!" mereatur!" **qui!* 
scandalizaverit unum de pusillis." $81 congregatio maior fuerit, 
solaeia* ei dentur, a quibus adiutus et ipse aequo animo impleat 
offieium sibi commissum. Horis competentibus* et dentur 
quae dahda sunt, et petantur quae petenda sunt, ut nemo 
perturbetur neque contristetur? in domo Dei. 


XLV 
DE HEBDOMADARIO! LECTORE 


Mensae fratrum edentium lectio deesse non debet. Ne 
fortuito casu quis arripuerit codicem legere ibi; sed lecturus 
tota hebdomada* dominica* ingrediatur. Qui ingrediens post 
missas* et communionem* petat ab omnibus pro se orari? ut 
avertat ab ipso Deus spiritum elationis?; et dicat hunc versum 
in oratorio* tertio cum omnibus, ipso? tamen incipiente: 
*Domine;? labia mea aperies et os meum adnuntiabit laudem 
tuam"; et sic accepta benedictione? ingrediatur ad legendum. 
Et summum fiat silentium ad mensam ut nullius mussitatio* 


11. squanderer. 12. in due measure. 18. he should return a soft answer. 
14. Ecclesiasticus xviii, 17. 15. gifí. 16. Greek word, haughtiness. 1T. 
indirect question depending on eloquii. 18. Matthew xviii, 6; Mark ix, 42. 
19. be inconvenienced. 

XLV. 1. weekly. 2. infinitive for subjunctive, that they pray. 3. 
of pride. 4. three times. 5. the reader. 6. Psalms ], 17 (li 15). 7. 
blessing. 8. whispering. 


20 


10 


—-— 
c 


— 


116 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


vel vox nisi solius legentis ibi audiatur. Quae vero necessaria 
sunt comedentibus et bibentibus sie sibi? vicibus ministrent 
fratres ut nullus indigeat! petere aliquid. Si quid tamen 
opus fuerit, sonitu cuiuscumque signi potius petatur quam 
voce; nee praesumat ibi aliquis de ipsa lectione aut aliunde 
quiequam requirere ne detur occasio"; nisi forte prior* pro 
aedifieatione* voluerit aliquid breviter dicere. Frater autem 
hebdomadarius accipiat mixtum?? priusquam incipiat legere 
propter communionem sanctam et ne forte grave sit ei ieiunium 
sustinere; postea autem cum? coquinae* hebdomadaris et 
servitoribus? reficiat.4^ Fratres autem non per ordinem legant 
aut cantent sed qui aedificent audientes. 


XLVI 
DE OPERA MANUUM COTIDIANA 


Otiositas! inimica est animae et ideo certis? temporibus 
oeeupari debent fratres in labore manuum, certis iterum horis 
in leetione divina. Ideoque hac dispositione credimus utraque 
tempora ordinari: id est ut a pascha* usque? kalendas Oecto- 
bris a* mane* exeuntes à prima hora usque paene quartam 
laborent quod necessarium fuerit; ab hora autem quarta usque 
horam quasi sextam lectioni vacent. Post sextam autem 
surgentes a mensa pausent? in lecta? sua cum omni' silentio, 
aut forte qui voluerit legere sibi sic legat ut alterum non in- 
quietet. Agatur nona temperius,? mediante? octava hora, et 


9. reciprocal, strengthened by vicibus. 10. with infinitive not 
classical. 11. Se. diabolo. 12. either mess of pottage or bread and 
wine. 13. Translate, with the weekly cooks and other servants. 14-—se 
reficiat. 

XLVI. 1. idleness. 2. specified. 3 - usque ad. 4&- mane. D. rest, the 
midday siesta. 6 —lectis. "T. strict. 8. a little earlier. 9. being divided in 
the middle. 


DE OPERA MANUUM COTIDIANA DU 


iterum quod faciendum est operentur usque ad vesperam. Si 
autem» necessitas loci aut paupertas exegerit ut ad fruges 
recolligendas!? per se occupentur, non contristentur quia tunc 
vere monachi sunt, si labore manuum suarum vivunt sicut et 
patres nostri et apostoli Omnia tamen mensurate! fiant 
propter pusillanimes.? 

A? kalendas autem Octobris usque ad eaput quadragesimae* 
usque ad horam secundam plenam? lectioni vacent; hora 
seeunda agatur tertia et usque nonam omnes in opus suum 
laborent quod eis iniungitur. Facto autem primo! signo! 
horae nonae disiungant ab opere suo singuli, et sint parati 
dum secundum signum pulsaverit." Post refectionem* autem 
vacent lectionibus suis aut psalmis.* In quadragesimae vero 
diebus à mane usque ad tertiam plenam vacent lectionibus 
suis et usque decimam plenam operentur quod eis iniungitur. 
In quibus diebus quadragesimae accipiant omnes singulos 
codices de bibliotheca quos per!* ordinem ex integro!? legant, 
qui codices in?? caput!? quadragesimae dandi sunt. Ante omnia 
sane deputentur? unus aut duo seniores qui cireumeant mo- 
nasterium horis quibus vacant fratres lectioni, et videant ne 
forte inveniatur frater acediosus? qui vacat otio aut fabulis 
et non est intentus lectioni et non solum sibi inutilis est sed 
etiam alios extollit? Hic talis si, quod? absit,? repertus 
fuerit, corripiatur semel et secundo?; si non emendaverit,» 
correetioni regulari subiaceat?" taliter* ut ceteri timeant. 
Neque frater ad fratrem iungatur?! horis incompetentibus.?? 





10. harvesting. 11. Cf. p. 115, 1. 3. 12. weak, faint-hearted. 13. only 
here in the Aegula with the accusative. 14 initium. 15. i.e., at the end 
of the hour, followed by tierce, i.e., tertia (sc. hora). 16. the first bell. 
17. intransitive. 18. entirely through. | 19 —initio. 20. depuled. 21. 
slothful. 22. disturbs. 23. which may God forbid. 924-—iterum. 925-—se 
emendaverit. 26. provided by the Rule. 'The punishments were: reproof, 
excommunieation, corporal punishment, expulsion from the monastery. 
2T. let him be subject to. 28. associate with, regularly takes the dative. 
29. unsuitable. 


c 


10 


25 


118 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Dominico item die lectioni vacent omnes, excepto?? his?? qui 
variis officiis deputati sunt. Si quis vero ita neglegens et 
desidiosus fuerit ut non velit aut non possit meditare? aut 
legere, iniungatur ei opus quod faciat ut non vacet. Fratribus 
infirmis aut delicatis? tale opus aut ars iniungatur ut nec otiosi 
sint nec violentia laboris opprimantur aut effugentur?; quorum 
imbecillitas ab abbate consideranda est. 


XLVII. ATTILA IN ITALY 


Attila vero naneta occasione de recessu Vesegothorum et, 
quod saepe optaverat, cernens hostium solutionem? per partes, 
mox iam securus ad oppressionem Romanorum movit pro- 
cinctum? primaque adgressione Aquileiensem obsedit civita- 
tem, quae est metropolis* Venetiarum, in mucrone vel lingua 
Adriatica posita sinus, euius ab oriente muros Natissa amnis 
fluens a monte Piceis elambit.! Ibique cum diu multumque 
obsidens nihil penitus praevaleret, fortissimis intrinsecus? 





30. irregular construction; excepto with a clause is normal. Benediet 
also writes excepto hos as well as the classical exceptis his. 31. deponent 
in CL. 32. sick. 33. be driven away. 'The night and day were divided 
each into twelve hours, that varied in length according to the season. 
The winter program (for November first) may be stated, roughly, as 
follows: 2:00 (A4.M.)-3:30, vigils, vigiliae (vigiliae nocturnae, nocturna laus), 
also called *«matins"; 3:30-5:00, meditatio; 5:00-5:45, matins, matutini 
(sc. cantus or cursus) or matutina (sc. hora), later called *lauds"; 5:45- 
8:15, reading (prime at 6:30, twenty minutes); 8:15-8:30, tierce; 8:30- 
2:30, work (less 15 minutes at 12:00 for sext); 2:30-3:00, noon and 
dinner; 3:00-4:15, reading; 4:15-4:45, vespers, vespera; 4:45-5:00, public 
reading; 5:00-5:15, eomplin, completorium; 5:15, bed. "The important 
differences in the summer program are: dinner about noon, followed by 
the siesta, and supper about 5:30. 

XLVII. 1. From Jordanes's History of the Goths, which was compiled 
in 551, chiefly from Cassiodorus's History of the Goths, now lost. Jordanes 
describes himself as agrammatus. 2. division. 3 exercitum. & — lambit. 
5 — intra. 


ATTILA IN ITALY 119 


Romanorum militibus resistentibus, exercitu iam murmurante 
et discedere cupiente, Attila deambulans circa muros, dum, 
utrum solveret castra an adhuc* remoraretur, deliberat, anim- 
advertit candidas aves, id est ciconias, qui in fastigia domorum 
nidificant,? de civitate fetus suos trahere atque contra morem 
per rura forinsecus? comportare.? Et, ut erat sagàácissimus 
inquisitor, praesensit et ad suos: ''Respicite," inquit, *aves 
futurarum rerum providas perituram relinquere civitatem 
casurasque arces periculo imminente deserere. | Non hoc 
vacuum, non hoc credatur incertum; rebus!? praesciis consue- 
tudinem mutat ventura formido." Quid plura?  Animos 
suorum rursus ad oppugnandam Aquileiam inflammat. — Qui 
machinis constructis omniaque! genera tormentorum  adhi- 
bita," nee mora, et invadunt civitatem, spoliant, dividunt 
vastantque crudeliter ita ut vix eius vestigia ut appareant 
reliquerunt. Ex hinc iam audaciores et necdum Romanorum 
sanguine satiati per reliquas Venetum civitates Huni bacchan- 
tur. Mediolanum quoque Liguriae metropolim et quondam 
regiam urbem pari tenore devastant, nec non et Ticinum 
aequali sorte deiciunt, vicinaque loca saevientes allidunt, 
demoliunturque paene totam Italiam. Cumque ad Romam 
animus fuisset eius attentus accedere, sui eum, ut Priscus 
historicus refert, removerunt,? non urbi cui inimicl erant 
consulentes, sed Alaricij quondam Vesegothorum regis, obi- 
cientes exemplum, veriti regis sui fortunam, quia ille post 
fractam Romam non diu supervixerit,!? sed protinus rebus 
humanis excessit. Igitur dum eius animus ancipiti negotio 
inter ire et non ire fluctuaret secumque deliberans tardaret, 
placida ei legatio à Roma advenit. Nam Leo papa* per! se 
ad eum accedit in agro Venetum Ambuleio, ubi Mincius amnis 
commeantium frequentatione transitur. Qui mox deposuit 





6. accusative for ablative. 7. build nests. 8-extra. 9 portare. 
10. creatures. 11. accusative absolute; see 26 (e). 12. dissuaded. 18— 
vixerit. 14-—ipse. 


c 


10 


15 


20 


30 


c1 


15 


20 


120 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


exercitatumP furorem et rediens quo venerat iter ultra Danu- 
vium promissa pace discessit, illud prae omnibus denuntians 
atque interminando decernens, graviora se in Italia inlaturum 
nisi ad se Honoriam Valentiniani principis germanam, filiam 
Placidiae Augustae, cum portione sibi regalium opum debita 
mitterent. Ferebatur enim quia! haee Honoria, dum propter 
aulae decus ad castitatem teneretur nutu fratris inclusa, clam 
eunucho misso Attilam invitasse'? ut contra fratris potentiam 
eius patrociniis uteretur; prorsus indignum facinus, ut licentiam 
libidinis malo publico compararet. 


XLVIII. QUEEN RADEGUNDA A$ A NUN 


Adhue monachabus? omnibus soporantibus? calceamenta 
tergens et unguens, retransmittebat^ per singulas. Nam et 
reliquo tempore praeter dies paschales* ac summae festivitatis, * 
donec infirmitas permisit, in cinerem ac cilicium semper vitam 
duxit austeram, prius se levans ut psalleret quam congregatio 
surrexisset. Nam de officiis monasterialibus? nihil sibi placuit 
nisi prima serviret, et ipsa se castigabat si bonum post alteram 
ageret. Ergo suis vicibus scopans? monasterii plateas simul 
et angulos, quiequid erat foedum purgans, et sarcinas quas 
alii horrent videre non abhorrebat evehere. Ligna supportans 
braechiis, focum flatibus et forcipibus admonens," cadens 
nec laesa se retrahens, extra suam hebdomadam? infirmantibus 
serviens, ipsa cibos decoquens, aegrotis facies abluens, ipsa 





15. usual. 16. See 82. 

XLVIII. 1. From Fortunatus's (1600) life of his friend and patroness, 
Queen Radegunda, wife of Clotaire I, who had retired to a monastery at 
Poitiers. A record of his twenty years! friendship with the Queen is pre- 
served in his poems. 2. nuns. 39. sleeping. 4. returned. 5. belonging to 
a monastery. 6. sweeping. "T. attending to. 8. period of fasting and labor, 
in honor of the Lord's passion, also called septimana. 


PREFACES 121 


calidum? porrigens, visitabat quos fovebat, ieiuna rediens 
cellulam.* 

Illud quoque quis explicet quanto fervore excitata ad co- 
quinam concursitabat,'? suam faciens septimanam? Denique 


nulla monacharum nisi ipsa de posticio," quantum ligni opus : 


erat, sola ferebat in sarcina. Aquam de puteo trahebat et 
dispensabat per vascula. Holus purgans, legumen lavans, flatu 
focum vivificans?; et ut decoqueret escas satagebat exaestuans, 
vasa de foco ipsa levans, discos? lavans et inferens. Hine 
consummatis conviviis ipsa vascula diluens, purgans nitide 
coquinam, quiequid erat lutulentum ferebat foras in locum 
designatum. Humilitate sanctissima pedes lavans et osculans, 
et adhue omnes prostrata deprecabatur veniam neglegentia 
pro commissa. 


XLIX. PREFACES 


Decedente atque immo potius pereunte? ab? urbibus Galli- 
canis liberalium cultura litterarum, cum nonnullae res gereren- 
tur vel rectae vel improbae, ae feritas gentium* desaeviret, 
regum furor? acueretur, ecclesiae impugnarentur ab haereticis, * 
a catholicis* tegerentur, ferveret Christi fides in plurimis, 


tepesceret in nonnullis, ipsae quoque ecclesiae vel ditarentur : 


a devotis vel nudarentur a perfidis, nec reperiri possit quis- 
quàm peritus^ dialectica in arte aut grammaticus, qui haec 





9. hot drink. 10 -cursitabat. 11 - postico. 12. quickening. 183. dishes. 
14. neatly. 

XLIX. 1. xuix-Luu are from the History of the Franks, by Gregory of 
Tours. Besides its historical importance the work is of great value because 
of the picture it gives us of the Latin language in the period of its decline. 
Itis the last great work written while Latin was yet the language of the 
people. Latin was Gregory's native tongue. Many of the stories with 
which he interlards his narrative are told with an epic simplicity and 
vigor. 2. perishing from, Biblical expression. 3. cruelty. 4. with geni- 
tive in CL. 


122 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


aut stilo prosaico? aut metrico* depingeret versu: ingemiscebant 
saepius plerique, dicentes: *'Vae diebus nostris, quia periit 
studium litterarum à nobis, nec reperiretur? in populis qui 
gesta praesentia promulgare possit in paginis." Ista etenim? 
atque et!? his similia iugiter intuens!! dici, pro? comme- 
moratione praeteritorum, ut notitiam adtingerent venientium, 
etsi ineulto effatu,? nequivi tamen obtegere vel certamina 
flagitiosorum vel vitam recte viventium; et praesertim his 
ilieitus^ stimulis? quod a nostris fari plerumque miratus 
sum quia philosophantem rhetorem intellegunt pauci, loquen- 
tem rusticum multi. 

Seripturus bella regum cum gentibus adversis, martyrum* 
cum paganis,* ecclesiarum cum haereticis, prius fidem meam 
proferre eupio, ut qui legeret me non dubitet esse catholicum. 
Illud! etiam placuit propter eos qui adpropinquantem mundi 


finem desperant,'? ut, colleetam!? per chronieas vel historias 
^ b] 2 


anteriorum* annorum summam, explanetur aperte quanti? 
ab exordio mundi sint anni. Sed prius veniam legentibus?! 
precor, si aut in litteris? aut in syllabis? grammaticam artem 
excessero,?** de? qua? adplene? non sum imbutus; illud tantum 
studens, ut quod in ecclesia credi praedicatur?'* sine aliquo?? 
fuco aut cordis haesitatione retineam, quia scio peccatis? 
obnoxium?? per credulitatem?? puram obtinere posse veniam 
apud Deum. 





b. prose. 6. metrical. 'T —reperiri possit of 1. 21, p. 121. 8. writings. 9— 
enim. 10. superfluous. 11-»idens. 12. We expect the man verb here, 
I have undertaken to narrate past events that they may come to the knowledge 
of future generations; the entire paragraph is loosely hung together. 13— 
sermone. 14-illectus. 15. explained by the quod clause. 16. passive. 
17. explained by what follows. 18. look forward with despair to. 19. 
accusative absolute. 20 —quot; see 1 (a). 21-—a legentibus. 9292. orthog- 
raphy. 293. inflection. | 24. transgress. 25 —qua. | 26-—plene. 927. is 
preached, with an infinitive clause, that we should believe. 98-wullo. 99. 
sinner. 90. in a good sense, faith. 


THE STORY OF ATTALUS 123 


L. THE STORY OF ATTALUS 


Theuderieus! vero et Childebertus! foedus inierunt et, dato 
sibi? sacramento, ut nullus? contra alium* moveretur,» obsides 
ab invicem acceperunt, quo facilius firmarentur quae fuerant 
dicta. Multi tunc filii senatorum in haec obsidione? dati sunt; 
sed orto iterum inter reges scandalum, ad servitium? publieum 
sunt addicti, et quicumque? eos ad custodiendum accepit. 
Multi tamen ex eis per fugam lapsi, in patriam redierunt, 
nonnulli in servitio sunt retenti. Inter quos Attalus, nepos 
beati Gregorn, Lingonici!? episcopi, ad publieum servitium! 
mancipatus est eustosque equorum destinatus. Erat? enim 
intra Treverici? termin1* territorio? cuidam barbaro serviens.?? 
Denique beatus Gregorius ad inquirendum eum pueros desti- 
navit, qui, inventum, obtulerunt homini" munera. Sed 
respuit ea, dicens: *'/Hic tali generatione* decem auri libras!5 
redimi debet." Quibus redeuntibus, Leo quidam ex!? coquina 
domini sui ait: *('Utinam?? me permitteres et forsitan ego 
poteram? eum reducere de captivitate." | Gaviso autem 
domino, directus?! venit ad locum voluitque puerum clam 
abstrahere? sed non potuit. Tunc locatum? secum hominem 
quendam? ait: ''Veni mecum et venunda me in domo bar- 
bari illius, sitque tibi luerum pretium meum, tantum? liberi- 
orem aditum habeam faciendi id quod decrevi." Accepta 
vero sacramenta, homo ille abiit et, venditum duodecim aureis, 


L. 1. sons of Clovis. 2. reciprocal. 3—neuter. &-—alterum. 5. middle 
volce. 6. state of being a hostage; translate, captivity; for case see 40. 
7 —scandalo, quarrel; the confusion of ablative and accusative forms is 
common in Gregory. 8. They were made publie slaves and assigned by 
the king to his subjects. 9 quivis. 10. of Langres. 11. dative in CL. 
12 — serviebat; see 109. 13. of T'reves. 14. Like fines, this word first meant 
boundary, then territory, country. 15 territorium. 16. Sc. eum, accusative 
absolute; so also l. 23. 17. i.e., barbaro. 18. accusative instead of the 
ablative of price. 19. belonging to. 20 —si mihi permittas forsan possim. 
21. straightway. | 22. take away. 23. accusative absolute, bargaining with 
a certain man. 24 —modo. 


10 


15 


20 


c 


124 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


discessit.  Seiscitatus? autem emptor? rudi* famulo? quid 
operis sciret respondit: "In omnibus quae manducari debent? 
in mensis dominorum valde scitus sum operari, nec metuo 
quod3? reperiri possit similis? mei*' in hae scientia. Verum? 
enim?? dico tibi quia, etiam si regi epulum cupias praeparare, 
fercula regalia componere possum, nec quisquam a? me melius." 
At ille: Ecce enim dies? solis? adest" (sic enim barbaries? 


' vocitare diem dominicum consueta est?9); *in?' hac die vicini 


10 


atque parentes mei invitabuntur in domo mea. Rogo ut 
facias mihi prandium quod admirentur et dicant quia in domo 
regis melius non aspeximus." Et ille: *TIubeat," inquit, 
*dominus meus congregari pullorum gallinaceorum multi- 
tudinem et faciam quae praecipis."  Praeparatis?? ergo quae 
dixerat puer, illuxit dominica dies fecitque? epulum magnum 
delieiisque refertum. — Epulantibus autem omnibus et lau- 
dantibus prandium, parentes illius discesserunt. Dominus 
enim dedit gratiam puero huie et accepit potestatem super 
omnia quae habebat dominus suus in promptu, diligebatque 
eum valde et omnibus qui cum eo erant ipse dispensabat 
cibaria et pulmenta. 

Post anni vero currieulum, cum iam securus esset dominus 
illius? de eo,!? abiit in pratum,*' qui erat domi? proximus, cum 
Attalo puero, eustode equorum; et decubans? in terram cum 
eo a^ longe,4 aversis dorsis, ut? non cognoscerentur simul, 
dicit puero: '/"Tempus est enim ut iam cogitare de patria 
debeamus. Ideoque moneo te ut hac nocte, cum equos ad 
claudendum adduxeris, sopore non deprimaris, sed eum primum 
te vocltavero adsis et ambulemus." |Vocaverat enim bar- 
barus ille multos parentum suorum ad epulum inter quos erat 





25. nominative absolute. 26 novo. 2". dative with sciscitatus. 28. 
Sc. famulus as subject. 29. See 112. 30 —ne. 31. my equal. 32. in short. 
33. than; see28. 34. Sunday. 35. abstract for concrete, barbari. 36— 
consuevit. 9T. See 31. 38. Sc. eis. 39. change of subject; so also 
with accepit and diligebat below. 40. refer to the same person. 41. 
maseuline. 49—domo or domui. 48-decumbens. 44. at a disíance. 
45 —ne. 46 —abeamus. 


THE STORY OF ATTALUS 125 


et gener eius," qui acceperat filiam illus." Media autem 
nocte à convivio surgentibus et quieti datis,5* prosecutus est 
Leo generum domini sui cum potu, porrigensque?? ei bibere*? 
in metatum*! eius ait ad eum homo?: *''Die tu, o creditor? 
soceri mei, sic valeas,4 quando enim voluntatem adhibebis,»5 
ut adsumptis?9 equitibus? eius, eas in patriam tuam?" Hoc 
quasi ioco delectans?$ dixit. Similiter et ille ioculariter?? 
respondens veritatem, ait: *''Hae nocte delibero, si Dei vo- 
luntas fuerit." Et ille: *Utinam," inquit, *custodiant me 
famuli mei, ne aliquid de rebus meis adsumas." Et ridentes 
discesserunt?  Dormientibus autem cunctis, vocavit Leo 
Attalum, stratisque equitibus, interrogat si?! haberet gladium. 
Respondit: Non est mihi necesse nisi tantum lancea par- 
vula." At ille ingressus mansionem domini sui, adprehendit 
seutum eius ae frameam. Quo interrogante quis esset aut 
quid sibi vellet respondit: *'Ego sum Leo, servus tuus, et 
suscito Attalo9? ut surgat velocius et deducat equos ad pastum; 
detinetur enim sopore quasi ebrius." Quiait: ''Fae ut libet." 
Et haec dicens obdormivit. Ille vero egressus foris, munivit 
puerum arma, invenitque ianuas atrif$^ divinitus reseratas, 
quas in initio noctis cum cuneis malleo percussis obseraverat 
pro eustodia caballorum**; et gratias agens? Deo, sumptis 
reliquis equitibus secum, discesserunt, unum etiam volucrum?*? 
cum vestimentis tollentes. Venientes autem ad Mosellam*$ 
fluvium, ut transirent, cum detinerentur à quibusdam, relictis 
equitibus et vestimentis, enatantes?? super parma positi"? 
amnem, in ulteriorem egressi sunt ripam, et inter obscura?! 


47. refer to the same person. 48. middle voice. . 49. nominative 
absolute. 50. See 79 (a). b1-hospitio. 52 gener. 53. passive, trusted 
servant. 54. so may you prosper, on condition that you tell the truth; a 
common formula of adjuration and asseveration; cf. per salutem meam, 
p. 126,1. 14. 55. carry out. 56. taking. B5'T —equis. B8. middle voice. 
59. in jest. 60. parted. 61. See 84 (a). 62-— Attalum, object of suscito. 
63 -—armis. 64. court (yard). 65. Cf. p. 32, 1l. 13. 66 —agentes. 61. a 
roll. 68. It should be the Meuse. 69. swimming across. "TO. middle 
volce. "71 -obscuram noctem. 


10 


20) 


10 


20 


25 


126 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


noctis?! ingressi silvas, latuerunt. Tertia enim nox advenerat, 
quod? nullum cibum gustantes iter? terebant.? "Tunc nutu 
Dei repertam? arborem?* plenam pomis, qua? vulgo pruna 
vocant, comedunt et parumper? sustentati, ingressi sunt iter 
Campaniae." Quibus? pergentibus,/? audiunt pedibulum"7? 
equitum currentium dixeruntque:  *Prosternamus$? terrae?! 
ne appareamus hominibus venientibus." Et ecce ex impro- 
viso stirps rubi magnus adfuit, post quem transeuntes, pro- 
lecerunt se terrae cum evaginatis* gladiis, scilicet ut, sl adver- 
terentur,* confestim se quasi ab improbis defensarent.  Ve- 
rumtamen*' cum venissent in loco illo, coram?! stirpe spineo 
restiterunt; dixitque unus, dum equi urinam proicerent: *Vae 
mihi, quia fugiunt hi detestabiles nec reperiri possunt ; verum 
dieo per salutem meam quia, si invenirentur, unum pati- 
bulum*» condemnari et alium gladiorum ictibus in frusta dis- 
cerpi iubebam."** Erat enim barbarus ille, qui haec alebat, 
dominus eorum, de Remense* urbe veniens, hos inquirens, et 
repperisset utique in via si nox obstaeulum?? non praebuisset. 
Tune motis equitibus, discesserunt. Hi autem nocte 1psa 
adtigerunt ad*5 urbem,55 ingressique invenerunt hominem 
quem sciscitati? ubinam esset domus Paulelli presbyteri,* 
indicavit eis. Qui dum per plateam praeterirent, signum??? 
ad matutinos?* motum est?" (erat enim dies dominica), pul- 
santesque ianuam presbyteri ingressi sunt exposuitque puer 
de domino suo. Cui ait presbyter: Vera est enim visio 
mea. Nam videbam duas in hae nocte columbas advolare et 
considere in manu mea, ex quibus una alba,? alia autem 


TRTL———————————Á BENE 


T2 —ex quo;see 115, vi (a). "73. traveled. T4. accusative absolute. 75 — 
quae. T6. expresses degree, not time. 77. Champagne. 78 —qui pergen- 
tes; see 27. T9. noise of feet. 80. Sc. nos. 81-interram. 89. expresses 
merely transition. 83. behind, under. 84. See 107 (a). 85 —ad patibu- 
lum. 86. Rheims. 87 -—impedimentum. | 88—urbem. | 89. nominative 
absolute. 90. the bell rang. 91. matins. 92. 'The two colors refer to the 
master and the slave (Leo) respectively. 


PREFACE TO BOOK V 127 


nigra? erat." Dixitque puer presbytero: ''Indulgeat?* Dominus 
pro die sua sancta. Nam nos rogamus ut aliquid victu? 
praebeas; quarta enim inlucescit dies quod** nihil panis pul- 
mentique gustavimus."  Occultatis autem pueris, praebuit 
eis infusum?6 cum vino et panem et abiit ad matutinos. Secu- 
tusque est barbarus, iterum inquirens pueros; sed inlusus à 
presbytero, regressus est. Presbyter enim amicitiam cum 
beato Gregorio antiquam habebat. Tune resumptis pueri 
epulo viribus, per duos dies in domo presbyteri commorantes, 
abscesserunt et sic usque ad sanctum Gregorium perlati?? sunt.9?? 
Gavisus autem pontifex* visis pueris, flevit super collum 
Attali, nepotis sui; Leonem autem a iugo servitutis absolvens 
eum omni generatione?? sua, dedit ei terram propriam, in qua 
eum uxore ac liberis liber vixit omnibus diebus vitae suae. 


LL PREFACE TO BOOK V 


Taedet me bellorum civilium diversitates! quae Francorum 
gentem et regnum valde proterunt memorare; in? quo, quod 
peius est, tempore illud quod Dominus de dolorum praedixit 
initium? iam videmus: consurgit pater in filium, filius in patrem, 
frater in fratrem, proximus in propinquum. JDebebant enim 
eos exempla anteriorum regum terrere, qui, ut divisi, statim 
ab inimiels sunt interempti. Quotiens et ipsa urbs urbium^ 
et totius mundi caput iniens bella civilia, diruit?; quae? ces- 





93. Ordinarily they would not be permitted to eat before Mass. 94. 
dative. 95. See 115, vr (a). 96. soup,or, omitting et, bread soaked in wine. 
97 — pervenerunt. |.98. family. 

LI. 1. details. 2. The Latin is confused; the thought is: "We already see 
the beginning of those troubles which the Lord foretold" (Matthew x, 21). 
3—initio. 4. ie., Rome. 5. intransitive, fallen in ruins. 6. may be 
explained as acceusative-ablative absolute ( — quibus cessantibus), or cessante 
may be an impersonal abl. abs. and quae feminine; the singular idea 
bellum civile may account for cessante. 


10 


15 


10 


[S9] 
Qt 


30 


128 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


sante? rursum quasi ex humo surrexit. Utinam et VOS, O 
reges, in his proelia? in quibus parentes vestri desudaverunt, 
exercemini? ut gentes vestra pace? conterritae, vestris viribus 
premerentur.  Recordamini quid caput!? victoriarum  ves- 
trarum Chlodovechus fecerit, qui adversos reges interfecit, 
noxias gentes elisit, patrias! subiugavit, quarum regnum 
vobis integrum inlaesumque reliquit. Et cum hoe fecerit 
neque aurum neque argentum, sieut nune est in thesauris 
vestris, habebat. Quid agitis? Quid quaeritis? Quid non 
abundatis? In domibus deliciae supercrescunt,? in promp- 
tuarüs* vinum, triticum  oleumque redundat, in thesauris 
aurum atque argentum coacervatur. Unum vobis deest, quod 
pacem non habentes, Dei gratiam indigetis.? Cur unus tollit 
alteri suum? Cur alter concupiscit alienum? — Cavete illo,4 
quaeso, apostoli: ''Si^ ab invicem mordetis et comeditis, 
videte ne ab invicem consumamini." Scrutamini diligenter 
veterum scripta et videbitis quid civilia bella parturiant. 
Requirite quod de Carthaginiensibus scribat Orosius,é qui 
cum post septingentos annos subversam dicat civitatem et 
regionem eorum, addidit: *Quae res eam tamdiu servavit? 
Concordiam. Quae res eam post tanta distruxit tempora? 
Diseordiam."  Cavete discordiam, cavete bella civilia, quae 
vos populumque vestrum expugnant." Quid aliud sperandum 
erit nisi cum exercitus vester ceciderit vos sine solacio relicti 
atque a gentibus adversis oppressi, protinus conruatis? Si 
tibi, o rex, bellum civile delectat, illud!5 quod apostolus in 
hominem agi meminit exerce,!5 ut spiritus concupiscat!? adver- 
sus carnem, et vitia virtutibus cedant, et tu liber capiti tuo, 
id est Christo, servias, qui quondam radicem? malorum 
servieras conpeditus.?! 


rz EE o des ELE UBULI NA aipueSd me E denke: i-o 


7 — proeliis. 8 -—exerceamini, reflexive. 9. «nion. 10. fountainhead. 
11. lands. 12. increase beyond measure. 18. See 26 (a). 14-abillo. 15. 
Galatians v, 15. 16. Orosius V, 8 reads concordia and discordia. 17. 
destroy. 18. control that (impulse) which the apostle says 4s active in man 
(Galatians v, 17). 19. "lusteth against the flesh." 920 -—radici. 91. 
bondman. 


e 


THE DEATH OF CHILPERIC 12 


LII. THE DEATH OF CHILPERIC 


His itaque cum hae praeda pergentibus, Chilperieus, Nero 
nostri temporis et Herodis, ad villam Calensem, quae distat 
ab urbe Parisiaca quasi centum stadiis, accedit; ibique vena- 
tiones exercet. Quadam vero die regressus de venatione iam 
subobseura noete, dum de equo susciperetur! et unam manum 
super scapulam pueri retineret, adveniens quidam eum cultro 
percutit sub ascellam? iteratoque ictu ventrem eius perforat; 
statimque profluente copia sanguinis tam per os quam per 
aditum vulneris, iniquum fudit spiritum. Quam vero malitiam 
gesserit superior lectio? docet. Nam regiones plurimas saepius* 
devastavit atque succendit; de quibus nihil doloris sed laeti- 
tiam magis habebat, sicut quondam Nero;? eum inter incendia 
palatii tragoedas decantaret.*  Persaepe homines pro facul- 
tatibus eorum iniuste punivit." In euius tempore paucl quo- 
dammodo" episcopatum* clerici meruerunt. Erat enim gulae 
deditus, cuius deus venter fuit. NNullumque sibi? adserebat 
esse prudentiorem.  Confecitque duos libros, quasi? Sedulium 
meditatus,? quorum versiculi debiles nullis pedibus!? subsistere 
possunt; in quibus, dum non intellegebat, pro longis syllabas 
breves posuit et pro breves longas statuebat; et alia opuscula 
vel! hymnos* sive! missas, quae nulla ratione suscipi? possunt. 
Causas pauperum exosas? habebat.? Sacerdotes Domini 
adsidue blasphemabat!^ nec aliunde? magis, dum!* secretius 
esset, exercebat ridicula vel iocos quam de ecclesiarum 


episcopis. Illum ferebat levem, alium superbum, illum abun- : 


dantem, istum luxuriosum; illum adserebat elatum, hune 
tumidum; nullum plus odio!" quam ecclesias habens. Aiebat 
enim plerumque: Ecce pauper remansit fiscus noster, ecce 
divitiae nostrae ad ecclesias sunt translatae; nulli penitus nisi 





LII. 1. was being assisted. 2. arm.. 3. narrative. 4 —saepe. 5. Suetonius, 
Nero 38. 6 -fíragoedias. "T. apparently —admodwum. 8. dative with the 
comparative. 9. on the model of. 10. play on the two meanings of feet. 
11—et...et. 19. approved. 13. hated; see 113. 14. Eng. 15. on any other 
subject. 10. in private; secretius — secreto. 1T. variant of exosas, l. 22, above. 


ct 


15 


20 


[5 


130 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


soli episcopi regnant; periet!? honor noster et translatus est 
ad episcopos civitatum." | Haec agens adsidue testamenta 
quae in? ecclesias conscripta erant plerumque disrupit?9 
ipsasque patris sui praeceptiones, putans quod? non rema- 
neret qui voluntatem eius servaret, saepe caleavit.? Iam de 
libidine atque luxuria non potest reperiri in cogitatione quod 
non perpetrasset in opere,? novaque semper ad laedendum 
populum ingenia perquaerebat; nam, si^ quos hoc? tempore? 
culpabiles repperisset, oculos eis iubebat erui. Et in prae- 
ceptionibus quas ad iudices pro suis utilitatibus?9 dirigebat 
haee addebat: *'Si quis praecepta nostra contempserit, ocu- 
lorum avulsione?" multetur." Nullum umquam pure dilexit, 
a nullo dilectus est; ideoque cum spiritum exalasset, omnes 
eum reliquerunt sui. Mallulfus autem Silvanectensis epis- 
copus, qui iam tertia die in tentorio residebat et ipsum 
videre non poterat, ut eum interemptum audivit, advenit; 
ablutumque vestimentis melioribus induit, noctem in hymnis 
deductam,?5 in nave levavit et in basilica sancti Vincenti, 
quae est Parisius, sepelivit, Fredegunde regina in ecclesia 
derelicta. 


LIII! 
DE HORTULANO? MONACHO MONASTERII EIUSDEM 


Gregorius. Felix, qui appellatur Curvus, quem ipse bene 
nosti, qui eiusdem monasterii nuper praepositus fuit, multa 
mihi de fratribus eiusdem monasterii admiranda narrabat ; 


L——M————M MM ÉÁÁÉÉÉÓÉÓM———rmnipo um c KM 


18 -— periit. 19. in favor of. 20. Cf. Eng. 'break a will." 21. Aat. 29. 
(rod under foot. 23. deed. 24. See 105. 925. in recent years. 26. plural 
for singular. 27. tearing out. 28. passed. 

LIII. 1. Li-Lvi are from the Dialogues of Gregory the Great (written in 
593); the two following selections are from his Letters. Gregory was a man 
of curious contrasts: highly educated, yet an enemy of classical culture; 
à practical and far-sighted statesman, yet a child of his times in his inter- 
estin the miraculous. "The popularity of the Dialogues testifies to the wide- 
spread and continued interest in such tales. 2. gardener. 


DE HORTULANO MONACHO 131 


ex quibus aliqua quae ad memoriam veniunt supprimo, quia 
ad alia festino. Sed unum dicam quod ab eo narratum praeter- 
eundum nullo modo aestimo. 

In eodem monasterio quidam magnae vitae monachus erat 
hortulanus. Fur vero venire consueverat, per saepem ascendere 
et occulte holera auferre. Cumque ille multa plantaret, quae 
minus? inveniret, et alia pedibus conculcata, alia direpta con- 
spiceret, totum hortum circumiens, invenit iter unde? fur venire 
consueverat. Qui in eodem horto deambulans, repperit etiam 
serpentem, cui praecipiens dixit: Sequere me," atque ad 
aditum furis perveniens, imperavit serpenti, dicens:  *In 
nomine Iesu praecipio tibi ut aditum istum custodias ae furem 
hue ingredi non permittas." Protinus serpens totum se in 
itinere in transversum tetendit et ad cellam monachus rediit. 
Cumque meridiano tempore cuncti fratres quiescerent,? more 
solito fur advenit, ascendit saepem; et cum in hortum pedem 
deponeret vidit subito quia tensus serpens clausisset viam, 
et tremefactus post semetipsum concidit, eiusque pes per 
caleeamentum in sude saepis inhaesit sicque, usque dum 
hortulanus rediret, deorsum capite pependit. Consueta hora 
venit hortulanus, pendentem in saepe furem repperit, serpenti 
autem dixit: ''Gratias Deo, implesti quod 1ussi; recede modo." 
Qui statim abscessit. Ad furem vero perveniens, ait: ''Quid 
est, frater? "Tradidit te mihi Deus. Quare in labore mona- 
chorum furtum toties facere praesumpsisti?"$ Et haec dicens 
pedem ilius à saepe in qua inhaeserat solvit eumque sine 
laesione deposuit. Cuidixit: '*Sequere me." Quem sequentem 
duxit ad horti aditum et holera, quae furto appetebat auferre, 
ei eum magna dulcedine praebuit, dicens: (Vade, et post 
haec furtum non facias; sed cum necesse habes, huc ad me 
ingredere, e£ quae tu cum peccato laboras tollere, ego tibi 
devotus dabo." 


3—non. 4-—quo. b. the midday siesta. 6. dared. 


10 


30 


10 


20 


132 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


LIV. ST. BENEDICT 


Fuit vir vitae venerabilis, gratia! Benedictus? et nomine, 
ab ipso suae pueritiae tempore cor gerens senile. Aetatem? 
quippe moribus transiens? nulli animum voluptati dedit sed 
dum in hae terra adhuc esset, quo temporaliter* libere uti 
potuisset, despexit iam quasi aridum* mundum cum flore? 
Qui, liberior? genere ex provincia Nursiae exortus, Romae 
liberalibus litterarum studiis traditus fuerat. Sed cum in eis 
multos ire per^ abrupta vitiorum? cerneret, eum quem quasi 
in ingressu? mundi posuerat, retraxit pedem ne, si quid de 
scientia elus attingeret, ipse quoque postmodum in immane 
praecipitium totus iret. PDespectis itaque litterarum studiis, 
relicta domo rebusque patris, soli Deo placere desiderans, 
sanctae? conversationis* habitum? quaesivit. HRecessit igitur 
scienter nescius, et sapienter indoctus. Huius ego omnia gesta - 
non didici sed pauca quae narro quattuor discipulis illius refe- 
rentibus agnovi: Constantino scilicet reverentissimo valde 
viro, qui ei in monasterii regimine successit; Valentiniano 
quoque, qui annis multis Lateranensi monasterio praefuit; 
Simplicio, qui congregationem illius post eum tertius rexit; 
Honorato etiam, qui nune adhuc cellae* eius in qua prius 
conversatus fuerat, praeest. 


LV 
DE SIMULATIONE REGIS TOTILAE DEPREHENSA 


Gothorum! temporibus eum rex eorum 'Totila sanctum 
virum prophetiae? habere spiritum audisset, ad eius mo- 
nasterium pergens, paulo? longius? substitit eique se venturum 





LIV. 1. Biblical, grace. 2. a play on the etymology of his name. 3. living 
a holy life. 4. in a worldly fashion. 5. Cf. Isaiah xl, 8, '"The grass 
withereth, the flower fadeth; but the word of our God shall stand forever." 
6 —liberaliori. " —in immane praecipitium (precipice) of 1. 10. 8. threshold. 
9. garb of a holy life, 1.e., of a monk. 

LV. 1. the Ostrogoths; this visit took place in 542. 2. of prophecy. 3. a 
short distance away. 


DE PRESBYTERO PROVINCIAE VALERIAE 139 


esse nuntiavit. Cui dum protinus mandatum de monasterio 
fuisset ut veniret ipse, sicut^ perfidae mentis fuit, an vir Dei 
prophetiae spiritum. haberet explorare conatus est. Quidam 
vero eius spatharius? Riüggo dicebatur, eui calceamenta? sua 
praebuit eumque indui vestibus regalibus fecit, quem" quasi 
in persona sua pergere ad Dei hominem praecepit. In cuius 
obsequio* tres, qui sibi prae ceteris adhaerere consueverant, 
comites misit, scilicet, Vulterie, Ruderie et Blidin, ut ante 
servi Dei oculos, ipsum regem 'Totilam esse simulantes, eius 
lateribus obambularent; cui alia quoque obsequia atque 
spatharios praebuit ut tam ex eisdem obsequiis quam ex 
purpureis vestibus rex esse putaretur. Cumque idem Riggo, 
decoratus vestibus, obsequentum frequentia comitatus, mo- 
nasterium fuisset ingressus, vir Dei eminus sedebat. Quem 
venientem conspiciens, cum? iam? ab eo audiri potuisset 
clamavit, dicens: *'Pone, fili; pone hoe quod portas?; non 
est tuum." Qui Rüggo protinus in terram cecidit et quia tanto 
viro illudere praesumpsisset expavit, omnesque qui eum eo 
ad hominem Dei veniebant terrae consternati sunt. Surgentes 
autem ad eum propinquare minime praesumpserunt, sed ad 
suum regem reversi, nuntiaverunt trepidi in quanta velocitate 
fuerant deprehensi. 


LVI 


DE PRESBYTERO PROVINCIAE VALERIAE QUI 
FUREM AD SEPULCHRUM SUUM TENUIT 


In Valeria namque! provincia res est haec gesta quam 
narro, mihique beatae? memoriae? abbatis mei Valentionis 
relatione* cognita. Ibi etenim quidam venerabilis sacerdos 
erat, qui cum clericis? suis, Dei laudibus bonisque operibus 





4—ul, since. 5. swordbearer. 6. 'The king's shoes were purple. 7— 
et eum. 8. as soon as. 9. like gero, wear. 10 ceciderunt. 

LVI. 1. Notice the different particles of transition in this selection: 
namque, etenim, autem, vero, ete. |. 2. of blessed memory. — 3. assistants. 


10 


20 


2 


5 


10 


15 


20 


t3 
Ct 


134 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


intentus, sanctae* conversationis vitam ducebat.  Super- 
veniente autem vocationis? suae die, defunctus est atque ante 
ecclesiam sepultus. Eidem vero ecclesiae caulae inhaerebant? 
ovium, atque idem locus in quo sepultus est ad easdem oves 
tendentibus pervius erat. Quadam autem nocte cum, clericis 
intra ecclesiam psallentibus,* fur venisset ut ingressus caulas 
furtum faceret, vervecem tulit, et concitus exiit. Cum vero 
pervenisset ad locum ubi vir Domini sepultus erat, repente 
haesit et gressum movere non potuit. Vervecem quidem de 
collo deposuit eumque dimittere voluit, sed manum laxare 
non valuit. Coepit? igitur stare?" miser cum praeda sua, reus 
et ligatus. Volebat vervecem dimittere, nec valebat; volebat 
egredi eum vervece, nec poterat. Miro itaque modo fur,* 
qui à vivis videri timuerat, hunc mortuus tenebat. Cumque 
ita gressus? manusque illius fuissent obstricta, immobilis 
perstitit. Facto autem mane expletisque laudibus Dei, ab 
ecclesia egressi sunt clerici et invenerunt ignotum hominem 
vervecem tenentem manu. hes venit in dubium utrum 
vervecem tolleret!? an offerret, sed culpae reus citius indi- 
cavit poenam. Mirati omnes quia ingressus fur viri Dei merito 
ad praedam suam stabat ligatus. Qui se pro eo protinus in 
orationem dederunt, suisque precibus vix obtinere valuerunt 
ut, qui res eorum venerat rapere, saltem vacuus! exire mere- 
retur. Itaque fur, qui diu steterat cum praeda captivus, 
quandoque? exiit vacuus et liber. 


4. Cf. p. 132, 1. 18. b. death. 6. were adjacent. "€ —stabat. 8. anaco- 
luthon. 9. feet. | 10. was taking away or bringing. 11. empty handed. 
12. ai last. 


GREGORIUS CANDIDO PRESBYTERO 135 


LVII 


GREGORIUS CANDIDO PRESBYTERO EUNTI AD 
PATRIMONIUM! GALLIAE 


Pergens, auxiliante Domino Deo nostro lesu Christo, ad 
patrimonium quod est in Gallis gubernandum, volumus ut 
dilectio? tua? ex solidis* quos acceperit vestimenta pauperum 
vel pueros Anglos qui sunt ab annis decem et septem vel 
decem et octo, ut in monasteriis dati Deo proficiant, comparet? 
quatenus solidi Galliarum, qui in terra nostra expendi non 
possunt, apud locum proprium utiliter* expendantur. $1 quid 
vero de pecunis redituum quae dicuntur ablatae recipere 
potueris, ex his quoque vestimenta pauperum comparare te 
volumus vel, sicut praefati sumus, pueros qui in omnipotentis 
Dei servitio proficiant. Sed, quia pagani sunt qui illie inveniri 
possunt volo ut cum eis presbyter transmittatur ne quid 
aegritudinis contingat in via, ut. quos morituros conspexerit 
debeat baptizare. Ita igitur tua dilectio faciat ut haec 
diligenter implere festinet. 


LVIII 
GREGORIUS DESIDERIO EPISCOPO GALLIAE 


Cum multa nobis bona de vestris fuissent studiis nuntiata, 
ita cordi nostro nata est laetitia, ut negare ea quae sibi fra- 
ternitas! vestra! concedenda poposcerat minime pateremur. 
Sed post hoe pervenit? ad nos (quod sine verecundia memo- 
rare non possumus) fraternitatem tuam grammaticam qui- 
busdanr exponere. Quam rem ita moleste suscepimus ac 
sumus vehementius? aspernati ut ea quae prius dicta fuerant 
in gemitum et tristitiam verteremus, quia 1n uno se ore cum 
Iovis laudibus Christi laudes non capiunt. Et quam grave 

LVII. 1. ie., of the church. 2. term of address, like *My dear sir." 
3. purchase. 4. Gallic money was of less value than Roman. 5. Eng. 


LVIII. 1. you, my dear brother; cf. ]. 3, above; note vestra here, but 
tuam, ]. 20. 2. «vas reported; cf. perlata sunt, p. 136, 1l. S. 3 —vehementer. 


C 


20 


10 


15 


20 


136 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


nefandumque sit episcopis canere quod^ nec laico* religioso 
conveniat,* ipse considera. Et quamvis dilectissimus filius 
noster Candidus presbyter postmodum veniens, hac de re 
subtiliter requisitus, negaverit atque conatus vos fuerit ex- 
cusare, de nostris tamen adhuc animis non recessit quia 
quanto exsecrabile* est hoc de sacerdote enarrari tanto utrum 
ita necne sit distrieta? et ueraci oportet satisfactione cognosci. 
Unde si post hoc evidenter ea quae ad nos perlata sunt falsa 
esse claruerint? nec vos nugis et saecularibus litteris studere 
constiterit, Deo nostro gratias agimus, qui cor vestrum maceu- 
lari blasphemis? nefandorum laudibus non permisit, et de 
concedendis quae poscitis securi iam et sine aliqua dubitatione 
tractabimus. Monachos vero quos una cum dilectissimo 
fiio nostro Laurentio presbytero et Mellito abbate ad reve- 
rendissimum fratrem et coepiscopum!? nostrum Augustinum 
transmisimus, vobis in omnibus commendamus ut, fraternitate 
vestra solaciante," nulla illos ad proficiscendum mora valeat 
impedire. 


LIX! 
DE FABULA 


Fabulas poetae a fando nominaverunt, quia non sunt res 
factae, sed tantum loquendo fictae. Quae ideo sunt inductae 
ut fietorum mutorum animalium inter se conloquio imago 





4. i.e., Jovis laudes. 5. questioned. 6. detestable. "T. strict. 8. it be- 
comes clear; the perfect is lacking in CL. 9. Eng. 10. ie, archbishop 
of Canterbury. 11. helping. 

LIX. 1. Thisandthefollowingselection are from the Origines(Etymologies) 
of Isidore of Seville (1636), an encyclopedia of classical learning which be- 
came the school book of the Middle Ages. 'The number of MSS of Isidore's 
works probably surpassed that of any other text except the Bible, and 
there is scarcely à medieval work of any extent that does not show an 
acquaintance with Isidore's writings. His influence. was quite out of 
proportion to the intrinsie merit of his works. Many of his etymologies, 
however, are no worse than most ancient attempts and some modern ones 
to explain the origin of a word. 


DE FABULA 137 


quaedam vitae hominum nosceretur. Has primus invenisse 
traditur Alemaeon Crotoniensis, appellanturque  Aesopiae, 
quia is apud Phrygas in hae re polluit.? Sunt autem fabulae 
aut Aesopicae aut Lybisticae. Aesopicae sunt cum animalia 
muta inter se sermocinasse? finguntur, vel quae animam non 
habent, ut urbes, arbores, montes, petrae, flumina. Lybisticae 
autem, dum hominum cum bestiis aut bestiarum eum homini- 
bus fingitur vocis esse commercium. Fabulas poetae quasdam 
delectandi eausa finxerunt, quasdam ad naturam rerum, 
nonnullas ad mores hominum. interpretati sunt.* JDelectandi 
causa fictas,? ut eas quas volgo dicunt, vel quales Plautus et 
Terentius composuerunt. Ad naturam rerum fabulas fingunt, 
ut "Vulcanus claudus," quia per naturam numquam rectus est 
ignis; ut illa triformis bestia 'prima leo, postrema draco, 
media ipsa chimaera' 5; id est caprea, aetates hominum per 
eam volentes distinguere; quarum ferox et horrens prima 
adulescentia, ut leo; dimidium vitae tempus lucidissimum, ut 
caprea, eo quod acutissime videat; tune fit senectus casibus 
inflexis, draco. Sie et Hippocentauri fabulam esse confictam, 
id est hominem equo mixtum, ad exprimendam humanae 
vitae velocitatem, quia equum constat esse velocissimum. 
Ad mores, ut apud Horatium mus loquitur muri et mustela 
vulpeculae, ut per narrationem fictam ad 1d quod agitur verax 
signifieatio referatur. Unde Aesopi tales sunt fabulae ad? 
morum finem relatae,7 vel sicut in libro Iudicum? ligna sibi 
regem requirunt et loquuntur ad oleam et ad ficum et ad 
vitem et ad rubum; quod totum utique ad mores fingitur ut 
ad rem quae intenditur, ficta quidem narratione sed veraci 
signifieatione, veniatur. Sie et Demosthenes orator fabulam? 
usus est adversus Philippum, qui cum ab Atheniensibus 





2. perfect lacking in CL. 3. as conversing. & — finxerunt, as 1l. 12 shows. 
5. Isidore's Origines is a mosaic of excerpts which are often put together 
without being made to conform to the syntax of the context; here the 
governing verb is omitted. $6. Lucretius V, 903. '"7-—ad mores fictae. 
8. Judges ix, 8S. 9—fabula. 


10 


15 


20 


30 


10 


15 


20 


25 


138 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


postularet ut sibi decem oratores darentur et discederet, 
finxit ille fabulam qua dissuaderet, dicens lupos aliquando 
pastoribus, quorum diligentiam decipere voluissent, suasisse 
ut in amicitiam convenirent, ea tamen condicione, ut!^ si!? 
canes, in quibus erat causa iurgiorum, iure illis traderentur; 
adnuisse pastores et in spem securitatis dedisse canes, quos 
ovium suarum vigilantissimos custodes habebant. Tunc 
lupi, adempta omni formidine, omne quod in gregibus illis 
erat, non pro" satietate tantum, verum etiam pro libidine 
laceraverunt. Philippum quoque principes populi postulare 
quo.facilius possit opprimere spoliatam custodibus urbem. 


LX 
DE DIEBUS ET NOCTE 


De diebus. Dies est praesentia solis, sive sol supra terras, 
sicut nox! sol sub terris. Ut enim dies aut nox sit, causa est 
aut supra terram sol, aut sub terris. Dies legitimus viginti 
quattuor horarum, usque dum dies et nox spatia sui cursus 
ab oriente usque ad alium orientalem solem caeli volubilitate 
concludat. Abusive? autem dies unus spatium ab oriente sole 
usque ad occidentem. Sunt autem diei spatia duo, interdianum? 
atque nocturnum; et est dies quidem horarum viginti quattuor, 
spatium autem horarum duodecim. Vocatus autem dies a4 
parte meliore. Unde et in usu est ut sine commemoratione 
noctis numerum dicamus? dierum, sieut et in lege divina 
scriptum est?: *''Facetum est vespere et mane dies unus." 
Dies secundum Aegyptios incohat ab occasu solis; secundum 
Persas ab ortu solis; seeundum Athenienses a sexta hora diei; 





l0 ul it-aod. 

LX. 1. The forms of sum are freely omitted in this chapter. 92. incor- 
reclly. 8. day. 4. from the better half, explained by what follows. 5. speak 
of.. 6. Genesis 1, 5. 


DE DIEBUS ET NOCTE 139 


seeundum Romanos a media nocte. Unde et tunc gallicinium? 
est, quorum vox diei ostendit praeconium, quando et meso- 
nyetios? afflatus fit. Dies dicti à diis, quorum nomina Romani 
quibusdam sideribus sacraverunt. Primum enim diem à 
Sole appellaverunt, qui princeps est omnium siderum, sieut 
et idem dies eaput est eunetorum dierum. Secundum a Luna, 
quae Soli et splendore et magnitudine proxima est, et ex eo 
mutuat]lumen. "Tertium ab stella Martis, quae Vesper vocatur. 
Quartum ab stella Mercurii, quam quidem candidum circulum 
dieunt. Quintum ab stella Iovis, quam Phaethontem aiunt. 
Sextum a Veneris stella, quam Luciferum asserunt, quae 
inter omnia sidera plus? lucis habet. Septimus ab stella 
Maturnl, quae sexto caelo locata, triginta annis fertur explere 
cursum suum. Proinde autem ex his septem stellis nomina 
dierum gentiles* dederunt eo quod per eosdem aliquid sibi 
effiei existimarent, dicentes habere a Sole spiritum, a luna 
corpus, à Mercurio ingenium et linguam, a Venere voluptatem, 
a Marte sanguinem, à Iove temperantiam, a Saturno humo- 
rem.!^ 'lalis quippe extitit gentilium stultitia, qui sibi finxe- 
runt tam ridieulosa" figmenta.* Apud Hebraeos autem dies 
prima una sabbati? dicitur, qui apud nos dies dominicus 
est, quem gentiles Soli dieaverunt. Secunda sabbati secunda 
feria,? quem saeculares4^ diem Lunae vocant. "Tertia sabbati 
tertia feria, quem diem ilh Martis vocant. Quarta sabbati 
quarta feria, qui Mercuri dies dicitur à paganis. Quinta 
sabbati quinta feria est, id est, quintus a die dominico, qui 
apud gentiles Iovis vocatur. Sexta sabbati sexta feria dicitur, 
qui apud eosdem paganos Veneris nuncupatur. Sabbatum 
autem séptimus à dominico dies est, quem gentiles Saturno 
dicaverunt et Saturni nominaverunt. Sabbatum autem ex 
Hebraeo in Latinum requies interpretatur eo quod Deus in 
eo requievisset ab omnibus operibus suis. 


7 — gallorum cantus. 8. midnight (Greek). 9-superlative. 10. fluids. 


20 


1l. absurd. 12. Sabbath. 13. day of the week.  14-—gentiles. 15. pas- 


slve. 


10 


25 


140 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Partes diei tres sunt: mane, meridies et suprema. Mane 
lux matura et plena, nee iam crepusculum. Et dictum mane 
à mano; manum enim antiqui bonum dicebant. Quid enim 
melius luce? Alii mane aestimant vocari à Manibus, quorum 
conversatio a luna ad terram est. Alii putant ab aere, quia 
manus, id est rarus, est atque perspicuus. Meridies dicta 
quasi medidies, hoc est medius dies; vel quia tune purior dies 
est. Merum enim purum dicitur." In toto enim die nihil 
clarius meridie, quando sol de medio caelo rutilat et omnem 
orbem pari claritate inlustrat. Suprema est postrema pars 
diel, quando sol cursum suum in occasum vertit; dieta quod 
superest ad partem ultimam diei. Serum vocatum a clausis 
seris, quando iam nox venit, ut unusquisque somno tutior sit. 
Hodie quasi hoc die; et quotidie, non cotidie, ut sit quot die- 
bus. Cras quod est postea. Hesternum est pridie; et dictum 
hesternum ab eo quod iam dies ipse sit à nobis extraneus'* 
et praetereundo alienus. Pridie autem quasi priori die. Per- 
endie, id est per ante diem, vel in!? antecessum,?? id est prius. 

Nox a nocendo dicta, eo quod oculis noceat. Quae idcirco 
lunae ae siderum lucem habet, ne indecora esset et ut con- 
solaretur omnes nocte operantes, et ut quibusdam animantibus, 
quae lucem solis ferre non possunt, ad?? sufficientiam?? tempe- 
raretur. Noctis autem et diei alternatio? propter vicissitudinem 
dormiendi vigilandique effecta est, et ut operis diurni laborem 
noctis requies temperet. Noctem autem fieri, aut quia longo 
itinere lassatur sol, e£ cum ad ultimum caeli spatium pervenit, 
elanguescit ae tabefactus? efflat suos ignes; aut quia eadem 
vi sub terras cogitur qua super terras pertulit lumen, et sic 
umbra terrae noctem facit. 


De o (UL 96 10 RBRADICY ino. A sci iesu etus is o ialiida el Ee o 

16. good; mane in origin is an adverb from manus. 17. means. 
18 —erternus (pronounced estermus). 19. in advance, defined by prius. 
20. sufficiently. 21. Eng. 22. melted. 


THE FOUNDING OF BOBBIO 141 


LXI. THE FOUNDING OF BOBBIO 


Beatus ergo Columbanus eum vidisset, ut superius diximus, 
devietum a 'Theuderico? Theudebertum,? relicta? Gallia atque 
Germania, Italiam ingreditur, ubi ab Agilulfo Langobardorum 
rege honorifice receptus est. Qui, largita optione, ut intra 
Italiam quoeumque in loco voluisset habitaret, ibi Dei consultu? 
acetum est, dum ille penes* Mediolanium? urbem moraretur 
et haereseorum? fraudes, id est, Arrianae? perfidiae, scriptu- 
rarum cauterio!?^ discerpi ae desecari vellet, contra quos etiam 
libellum florenti scientia edidit, vir quidam nomine Iocundus 
ad regem venit, qui regi indicat se in solitudine ruribus Appen- 
ninis basilicam* beati Petri apostolorum principis scire, in 
qua virtutes* expertus sit fieri, loca ubertate fecunda, aquis 
inrigua, piscium copia. Quem locum veterum traditio" Bobi- 
um nunecupabant ob rivum in eo loco hoe nomine fluentem 
amnemque alium profluentem nomine Triveam; super quem 
olim Hannibal hiemans, hominum, equorum, elephantorum 
atroeissima damna sensit. Ubi cum venisset, omni cum 
intentione basilicam inibi semirutam reperiens, prisco decori 
renovans reddidit. In cuius restauratione" mira Domini 
virtus? panditur. Nam cum per praerupta saxorum scopula? 
trabes ex abietibus inter densa saltus locis inaccessibilibus!! cae- 
derentur, vel alibi caesa,? inibi! casu elapsa" aspero, aditum 
plaustrorum denegabant, mirum in modum trabem, quem? vix 
triginta vel quadraginta plano terrae solo positum vehere 
non? valerent, ibi cum duobus vel tribus, prout ardui callis 
meatus patiebatur, vir Dei aecedens, suis ac suorum humeris 
immane..pondus imponebat; et ubi antea prae asperitate 


LXI. 1. From the life of the famous Irish monk and missionary 
Columbanus, written by Jonas, a monk of Bobbio. 2. son of Childebert 
II. 3. He was driven out by the hostility of Brunhilda, the mother of 
Childebert. 44. 2nacoluthon. 5. will. 6-apud. "V. Milan. 8-haere- 
ticorum. 9. Arian. 10. cautery. 11. Eng. Note plural verb nuncupabant. 
12. power. 13. Note wrong gender. 14. i.e. in the dense places. 15. 
superfluous after vix. 


10 


20 


142 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


itineris libero! gressu vix graderentur, onerati mox trabium 
pondere festini gradiebantur, ut versa vice, qui onera ferrent, 
acsi ab aliis veherentur, firmis vestigus velut otio vagantes, 
ovantes irent. Videns itaque vir Dei tanti auxilii supplementum, 
suos hortatur ut arreptum!" opus laeti perficiant, animoque 
roborati, eo consistere in heremo studeant; Dei in hoc volun- 
tatis!? esse adfirmat. "Tecta 1taque templi culmina, murorum 
restaurat ruinas, ceteraque quaeque ad monasterii necessi- 
tatem pertinent, construere parat. 

Porro beatus Columbanus, expleto anni circulo, in ante- 
diceto!? coenobio Ebobiensi vita beata functus, animam mem- 
bris solutam caelo reddidit vim. Kl. Decembris.?? Cuius 
strenuitatem si quis nosse velit, in eius dictis reperiet. Re- 
liquiaeque eius eo habentur in loco conditae, ubi et virtutum 
decore pollent praesule* Christo, cui est gloria per omnia 
saecula saeculorum. Amen. 


LXII. HOW CHRISTIANITY CAME TO BRITAIN 


Nee silentio praetereunda opinio,? quae de beato Gregorio 
traditione? maiorum ad* nos usque* perlata est. Dicunt? 
quia die quadam cum, advenientibus nuper mercatoribus, 
multa venalia in forum fuissent conlata, multi ad emendum 
confluxissent, et ipsum Gregorium inter alios advenisse, ac 





16. i.e., not hampered by a load. 17 -inceptum. 18 -voluntatem. 19. 
übove-mentioned. | 20. anno 615. 

LXII. 1. rxi and the following selection are from the Historia eccle- 
siastica gentis Anglorum of Bede (731), the "father of English history." 
Bede owed his great reputation and his wide influence to the fact that in 
his historical, theological, and scientifie writings he collected about all the 
learning of his time (especially from Jerome, Augustine, Cassiodorus, and 
Isidore) and so made it available, first to the Anglo-Saxons, and later to 
the continent. "This tradition of scholarship was carried to Germany by 
Bonifatius, to France by Alcuin, and again to Germany by Alcuin's pupil 
Hrabanus Maurus. Bede's Latin, while not classical, is in the main elear 
and simple and grammatically correct. 2. story. 3. Eng. 4-usque ad. 
b. followed by à quia clause and an infinitive clause. 


HOW CHRISTIANITY CAME TO BRITAIN 143 


vidisse inter alia pueros venales positos candidi corporis ac 
venusti vultus, capillorum quoque forma egregia. Quos cum 
adspiceret interrogavit, ut aiunt, de qua regione vel terra 
essent adlati. Dictumque est quia de Britannia insula, cuius 
incolae talis essent aspectus. Rursus interrogavit utrum idem 
insulani ehristiani an paganis adhue erroribus essent implicati. 
Dictum est quod essent pagani. At ille, intimo ex corde longa 
trahens suspiria: '/Heu, pro dolor!" inquit, *quod tam lucidi 
vultus homines tenebrarum auctor possidet tantaque? gratia 
frontispici mentem ab interna gratia vacuam gestat." 
Rursus ergo interrogavit quod esset vocabulum gentis illius. 
Responsum est quod Angli vocarentur. At ile: "Bene," 
inquit, nam et angelicam* habent faciem et tales angelorum 
in eaelis? decet esse cohaeredes.? Quod habet nomen ipsa 
provincla, de qua isti sunt adlati?" Responsum est quod 
Deiri voearentur idem provinciales. At ille: *Bene," inquit, 
^Deiri; de ira eruti, et ad misericordiam Christi vocati. Rex 
provinciae illius quomodo appellatur?" Responsum est quod 
Aelli diceretur. At ille adludens? ad? nomen ait: *'Alleluia, 
laudem Dei creatoris illis in partibus oportet cantari." 

Accedensque ad pontificem Romanae et apostolicae sedis!? 
(nondum enim erat ipse pontifex factus) rogavit ut genti 
Anglorum in Britanniam aliquos verbi! ministros, per quos 
ad Christum converteretur, mitteret; se ipsum paratum esse 
in hoe opus, Domino cooperante? perficiendum, si tamen? 
apostolico papae hoe ut fieret placeret. Quod dum perficere 
non posset, quia, etsi pontifex concedere illi quod petierat 
voluit, non tamen cives Romani ut tam longe ab urbe sece- 
deret potuere permittere; mox, ut ipse pontificatus? officio 
funetus est, perfecit opus diu desideratum; alios quidem 
praedieatores? mittens, sed ipse praedicationem* ut fructi- 
fiearet* suis exhortationibus ac precibus adiuvans. 


6. so fair an outside; frontispicium is used especially of the facade of a 
church. 7. See 17. 8. co-heirs. 9. playing om. 10. see. 11. of the word 
of God. 12. restrictive. 13. preachers. 


10 


20 


25 


30 


10 


M 
ct 


20 


25 


144 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


LXIII. THE STORY OF CAEDMON 


In huius monasterio abbatissae! fuit frater quidam divina 
gratia specialiter? insignis, quia carmina religioni et pietati 
apta facere solebat; ita ut, quiequid ex divinis litteris per 
interpretes disceret, hoc ipse post pusillum? verbis poeticis 
maxima suavitate et compuncetione^ compositis, in sua, id est 
Anglorum, lingua proferret. Cuius carminibus multorum 
saepe animi ad contemptum saeculi et appetitum sunt vitae 
caelestis aecensi. Et quidem et aliü post illum in gente An- 
glorum religiosa poemata facere temptabant; sed nullus eum 
aequiperare potuit. Namque ipse non ab hominibus neque 
per hominem institutus canendi artem didicit, sed divinitus 
adiutus gratis? canendi donum accepit. Unde nil umquam 
frivoli et supervacui poematis facere potuit, sed ea tantummodo 
quae ad religionem pertinent, religiosam eius linguam decebant. 
Siquidem in habitu? saeculari? usque ad tempora provectioris 
aetatis eonstitutus,? nil carminum aliquando didicerat. Unde 
nonnumquam in convivio, cum esset laetitiae causa decretum 
ut omnes per ordinem cantare deberent,? ille, ubi appropin- 
quare sibi citharam cernebat, surgebat a media cena et egressus 
ad suam domum?? repedabat.! 

Quod dum tempore quodam faceret, et relicta domu? 
convivii egressus esset ad stabula iumentorum, quorum ei 
eustodia nocte illa erat delegata, ibique hora competenti 
membra dedisset sopori, adstitit ei quidam per somnium, 
eumque salutans ac suo appellans nomine:  *'Caedmon," 
inquit, canta mihi aliquid." At ille respondens: *'Nescio," 
inquit, *cantare; nam et ideo de convivio egressus huc secessi 
quia cantare non poteram." Rursum ille qui cum eo loque- 
batur, '"Attamen," ait, 'mihi cantare habes."9 . 'Quid," 


LXIII. 1. Hild, abbess of Whitby. 2. peculiarly. | 3. short time. 4. 
humiliy. b. i.e., without training. 6. See 58. 7. Cf.p.132,1.13. 8— 
present participle of sum. ^ 9. nothing more than a mood sign, should. 
10. evidently a separate building. 11, withdrew. 12. hall. 13. like Eng. 
have — must, so also debeo; see 113. 


"——--—————————————————————— 


THE STORY OF CAEDMON 145 


inquit, *debeo cantare?" Et ille: ''Canta," inquit, *prin- 
cipium ereaturarum." Quo accepto responso, statim ipse coepit 
cantare in laudem Dei conditoris versus quos numquam audie- 
rat, quorum iste est sensus: "Nune laudare debemus auctorem 
regni caelestis, potentiam creatoris et consilium illius, facta 
Patris gloriae. Quomodo ille, cum sit aeternus Deus, omnium 
miraculorum auctor exstitit, qui primo filus hominum caelum 
pro eulmine tecti, dehine terram custos humani generis omni- 
potens ereavit." Hie est sensus, non autem ordo ipse verborum, 
quae dormiens ille canebat; neque enim possunt carmina, 
quamvis optime composita, ex alia in aliam linguam ad" 
verbum" sine detrimento sui decoris aec dignitatis transferri. 
Exsurgens autem a somno, cuncta quae dormiens cantaverat, 
memoriter retinuit, et eis mox plura in eundem modum verba 
Deo digni carminis adiunxit. 

Veniensque mane ad vilieum qui sibi praeerat, quid doni 
percepisset indicavit atque ad abbatissam perductus, iussus 
est, multis doectioribus viris praesentibus, indicare somnium 
et dieere carmen ut universorum 1udicio quid vel unde esset 
quod referebat probaretur. Visumque est omnibus caelestem 
ei à Domino concessam esse gratiam. —Exponebantque illi 
quendam sacrae historiae? sive doctrinae? sermonem, praeci- 
pientes eum, si posset, hunc in modulationem* carminis trans- 
ferre. At ille, suscepto negotio, abiit et mane rediens, optimo 
carmine quod iubebatur compositum reddidit. Unde mox 
abbatissa, amplexata!/$ gratiam Dei in viro, saecularem illud 
habitum relinquere et monachicum"/ suscipere propositum* 
docuit, susceptumque in monasterium cum omnibus suis 
fratrum ceohorti associlavit, iussitque illum seriem sacrae 
historiae doceri. At ipse cuncta quae audiendo discere poterat 


[or 


10 


20 


30 


rememorando?? secum et quasi?? mundum animal ruminando,?? : 
) 


in carmen duleissimum ceonvertebat, suaviusque resonando?! 





14. word for word. ^15. historical or doctrinal. | 16. esteeming. | 17— 
monasticum. | 18. altached. | 19—memorando. — 20. as it were, a clean 
animal chewing the cud, explained by Leviticus xi, 3. 21. repeating, singing. 


10 


20 


30 


146 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


doetores suos vicissim auditores sui faciebat. Canebat autem 
de creatione mundi, et origine humani generis, et tota genesis? 
historia, de egressu Israel ex Aegypto, et ingressu in terram 
repromissionis,? de aliis plurimis sacrae scripturae historiis, 
de incarnatione dominiea, passione, resurrectione, et ascen- 
sione? in caelum, de spiritus sancti adventu, et apostolorum 
doctrina. ltem de terrore futuri iudicii et horrore poenae 
gehennalis* ac dulcedine regni caelestis multa carmina faciebat ; 
sed et alia perplura?* de beneficiis et iudiciis divinis, in quibus 
cunctis homines ab amore scelerum abstrahere, ad dilectionem 
vero et sollertiam?* bonae actionis excitare curabat." Erat 
enim vir multum religiosus et regularibus?? disciplinis humiliter 
subditus; adversum vero illos qui aliter facere volebant, 
zelo?? magni fervoris accensus; unde et pulchro vitam suam 
fine conclusit. 

Nam propinquante hora sui decessus, xir diebus praeveni- 
ente corporea infirmitate pressus est, adeo tamen moderate 
ut et loqui toto eo tempore posset et ingredi? Erat enim in 
proximo easa, in qua infirmiores et qui prope morituri esse 
videbantur, induei solebant. Rogavit ergo ministrum suum, 
vespere incumbente,?* nocte qua de saeculo erat exiturus, ut 
in ea sibi locum quiescendi praepararet; qui miratus cur hoc 
rogaret, qui nequaquam adhue moriturus esse videbatur, 
fecit tamen quod dixerat. Cumque ibidem positi vicissim 
aliqua gaudente animo, una cum eis qui ibidem ante inerant, 
loquerentur ac locarentur, et iam mediae noctis tempus esset 
transeensum, interrogavit si eucharistiam? intus haberent. 
Respondebant: "Quid opus est eucharistia? neque enim 
mori adhue? habes, qui tam hilariter** nobiscum velut sospes 
loqueris." Rursus ille: *'Et tamen," ait, *afferte mihi eucha- 
ristiam." Qua accepta in manu, interrogavit si omnes placidum 





22. Eng. 23. promise. 24. of hell. | 25. very many. — 26. practice. 
2". (tried. 28. of the Rule. 29. zeal. 30. walk. 31. approaching. 32. 
eucharist, the consecrated element in the Lord's supper. 33. yet. 34. 


gayly. 


BONIFACE DESTROYS THE OAK OF THOR 147 


erg, se animum et sine querela controversiae ac rancoris? 
haberent. Respondebant omnes placidissimam se mentem ad 
illum et ab omni ira remotam habere, eumque vicissim rogabant 
placidam erga ipsos mentem habere.? Qui confestim respondit: 
"Placidam ego mentem, filioli, erga omnes Dei famulos gero." 
Sieque se caelesti muniens viatico,? vitae alterius ingressui 
paravit; et interrogavit quam prope esset hora qua fratres ad 
dicendas Domino laudes* nocturnas excitari deberent. Respon- 
debant: "Non longe est." 4Atille: *''Bene, ergo expectemus 
horam ilam." Et signans se signo sanctae crucis reclinavit 
caput ad cervical, modicumque obdormiens ita cum silentio 
vitam finivit. 


LXIV.! BONIFACE DESTROYS THE OAK OF THOR 


Cum vero Hessorum iam multi, catholica fide subditi ac 
septiformis? spiritus gratia confirmati, manus impositionem? 
acceperunt, et^ alii quidem, nondum animo confortati, inte- 
meratae? fidei documenta integre percipere? renuerunt; alii 
etiam lignis et fontibus claneulo,* alii autem aperte sacrifica- 
bant; ali vero haruspicia et divinationes, praestigia? atque 
incantationes? occulte, alii quidem manifeste? exercebant; 
alli quippe auguria et auspicia intendebant? diversosque 
sacrificandi ritus incoluerunt?; alii etiam, quibus mens sanior 
inerat, omni abiecta gentilitatis!? profanatione,/ nihil horum 
commiserunt. Quorum consultu! atque consilio roborem? 





35. For infin. see 78. 36. i.e., eucharistia. 

LXIV. 1. From the life of Boniface (English name, Wynfrith), arch- 
bishop of Mayence, the *apostle of Germany," written by Willibald, a 
presbyter of Mayence (768). Boniface's great success lay in the field of 
administration. He gave the impulse that was destined to make Fulda 
rank with Bobbio and 8t. Gall as centers of learning. 2. sevenfold; see 
note 2, p. 324. 3. Biblical, laying on. 4. superfluous; so also p. 148, 
l. 5. 5. (o accept wholly the teachings of the true faith. 6 — praestigias. 
7T. Eng. 8. openly. 9. synonym of exercebant. 10 —6.ntilium, abstract 
for concrete. 11. .advice. 19 —robwr. 


10 


20 


10 


20 


148 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


quendam mirae magnitudinis, qui prisco paganorum vocabulo 
appellatur robur lovis,? in loco qui dicitur Gaesmere, servis 
Dei secum adstantibus, succidere temptavit. Cumque, mentis 
constantia confortatus, arborem succidisset—magna quippe 
aderat eopia paganorum, qui et inimicum deorum suorum 
intra se diligentissime devotabant'^—sed!* ad'$ modicum!$ 
quidem arbore praeciso," confestim immensa roboris moles, 
divino desuper flatu exagitata, palmitum confracto culmine, 


corruit et quasi superni nutus solacio in quattuor etiam partes 


disrupta est, et quattuor ingentis magnitudinis aequali longi- 
tudine trunel1 absque fratrum labore adstantium apparuerunt. 
Quo viso, prius devotantes!? pagani etiam versa vice benedie- 
tionem? Domino, pristina abiecta maledictione, credentes 
reddiderunt. Tune autem summae sanctitatis antistes,* 
consilio inito eum fratribus, ligneum ex supradictae arboris 
metallo?" oratorium construxit idque in honore sancti Petri 
apostoli dedicavit. 


LXV. THE SEVEN SLEEPERS 


Haut ab re esse arbitror paulisper narrandi ordinem post- 
ponere, et quia adhue stilus in Germania vertitur,?? miraculum, 
quod illie apud omnes celebre habetur, seu? et? quaedam alia 
breviter intimare.* In extremis circium* versus Germaniae 
finibus, in ipso oceani litore antrum sub eminenti rupe con- 


13. i.e., Thor. 14-devovebant. 15. resumptive. 16. a littleway. | 17. 
cut into. 18. denotes past time, as prius shows. 19. thanks. 20. hard 
wood. 

LXV. 1. rxv-Lxvi are from the History of the Lombards, the chief 
work of Paulus Diaconus, written toward the close of his life (1e. 787) 
at Monte Cassino. He was one of the great group of scholars that Charle- 
magne had drawn to his court. 'lhis work, in addition to its historical im- 
portance, is of great value because of the stories from Teutonie mythology. 
2. is engaged. 3. and also. 4. northwest, depending on versus. 


THE VISION OF GUNTHRAMNUS 149 


spieitur, ubi septem viri, incertum ex quo tempore, longo 
sopiti sopore quiescunt, ita inlaesis non solum corporibus sed 
etiam vestimentis, ut ex hoc ipso, quod sine ulla per tot annorum 
currieula corruptione? perdurant, apud indociles easdem et 
barbaras nationes veneratione habeantur. Hi denique, quan- 
tum ad habitum spectat, Romani esse cernuntur. E quibus 
dum unum quidam cupiditate? stimulatus vellet? exuere, mox 
eius, ut dicitur, bracchia aruerunt,? poenaque sua ceteros 
perterruit, ne quis eos ulterius contingere auderet.  Videres 
ad quod eos profectum? per tot tempora providentia divina 
conservet. Fortasse horum!? quandoque, quia non aliter nisi 
christiani esse putantur, gentes illae praedicatione salvandae 
sunt. 


LXVI. THE VISION OF GUNTHRAMNUS 


Cuius! unum factum satis admirabile libet nos huie nostrae 
historiae breviter inserere, praesertim cum hoc Francorum 
historia noverimus minime contineri. Is cum venatum quodam 
tempore in silvam isset et, ut adsolet fieri, hae illaeque dis- 
currentibus sociis, ipse cum uno fidelissimo tantum suo reman- 
sisset, gravissimo somno depressus, caput in genibus eiusdem 
fidelis sui reclinans, obdormivit. De cuius ore parvum animal, 
in modum reptilis egressum, tenuem rivulum qui propter 
discurrebat? ut transire posset satagere coepit. "lune isdem? 
in cuius gremio quiescebat spatham* suam vagina exemptam 
super eundem rivulum posuit; super quam illud reptile, de 
quo diximus, ad partem aliam transmeavit. Quod cum non 
longe exinde in quoddam foramen montis ingressum fuisset 
et post-aliquantum spatii regressum super eandem spatham 


Roe ue eere iMbeuerre EE ems E i do aer i aee d d 
5. decay. 6. Eng. "7. tried. 8. withered. 9. profi, neuter. 10. with 
praedicatione. 
LXVI. 1. Gunthramnus, king of the Franks. 2 currebat. 3 — idem. 


10 


15 


20 


5 


10 


15 


20 


25 


150 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


praefatum* rivulum transmeasset, rursum in os Gunthramni, 
de quo exierat, introivit. Gunthramnus post haec de somno 
expergefacetus mirifieam se visionem vidisse narravit. Retulit 
enim paruisse sibi in somnis quod fluvium quendam per pon- 
tem ferreum transisset et sub montem* quoddam introisset 
ubi multos auri pondus? aspexisset. Is vero in cuius gremio 
caput tenuerat eum dormisset, quid de eo viderat ei per ordinem 
retulit. Quid plura?  Effossus est locus ille et inaestimabiles 
thesauri, qui ibidem antiquitus positi fuerant, sunt reperti. 
De quo auro ipse rex postmodum ciborium solidum mirae 
magnitudinis et magni ponderis fecit multisque illud pre- 
tiosissimis gemmis decoratum ad sepulehrum Domini Hiero- 
solimam transmittere voluit. Sed cum minime potuisset, idem 
supra corpus beati Marcelli martyris, quod in civitate Cavalono* 
sepultum est, ubi sedes regni illius erat, poni fecit; et esi ibi 
usque in praesentem diem. Non est usquam ullum opus ex 
auro effectum quod ei valeat comparari. Sed nos, his breviter 
quae relatu digna erant contactis, ad historiam revertamur. 


LXVII. THE KING AND THE FLY 


Rex vero Cuninepert! dum post haec cum stratore? suo, 
qui lingua propria marpahis dicitur, consilium iniret in civitate 
'l'ieinensi quomodo Aldonem et Grausonem vita privare de- 
beret, repente in fenestra iuxta quam consistebant una de 
maiuseulis musca consedit; quam Cunincpert cultello ut 
extingueret percutere volens, eius tantum pedem abscidit. 
Aldo vero et Grauso dum ad palatium regis consilium nescientes 
venirent, cum basilieae sancti Romani martyris, quae prope 








4. neuter. 5B. treated as accusative pl. 6. Chálon-sur-Saóne. 7. 


touched pon. 
LXVII. 1. king of the Lombards.  2-curatore equorum. 


THE KING AND THE FLY 151 


palatium sita est, propinquassent, repente eis obvius quidam 
claudus uno pede truncato factus est; qui eis dixit quod eos 
Cuninepert, si ad eum pergerent, oecisurus esset. Qui haec 
audientes, magno timore correpti, post altarium eiusdem 
basilieae eonfugiere? Moxque Cunineperto regi nuntiatum 
est quod Aldo et Grauso in basilica beati Romani martyris 
confugissent. Tunc Cuninepert stratorem suum arguere 
coepit ut* quid* suum consilium prodere debuisset. (Cui suus 
strator ita respondit: *Domine mi rex, tu scis quia postquam 
hoe consiliati sumus ego a tuo conspectu non exivi; e& quomodo 
hoc alieui dicere potui?" "Tune rex ad Aldonem et Grausonem 
misit, interrogans eos ut quid in locum sanctum confugium 
fecissent. Qui respondentes dixerunt: Quia nuntiatum est 
nobis quod nos dominus rex occidere vellet."  Iterato? rex 
misit ad eos, sciscitans quis fuerit ille qui eis nuntiaverit, 
mandans eis ut, nisi ei nuntiatorem* proderent, eius gratiam 
invenire non possint. Tunc illi sicut factum fuerat regi man- 
daverunt, dicentes claudum hominem obvium se habuisse, 
qui unum pedem truncatum habebat et genu tenus crure 
ligneo utebatur, et hunc fuisse sui interitus nuntium. Tune 
intellexit rex muscam illam cui pedem truncaverat malignum 
spiritum fuisse et ipsum sui secreti consilia prodidisse. Qui 
statim Aldonem et Grausonem in sua fide de eadem basilica 
suscipiens, eisdem culpam pepercit? et in reliquum eosdem in 
loco fidelium habuit. 





3 —corfugerunt. 4. (asking) why. 5 —iterum. 6. informer. 'l 2condona- 
vit. 


C 


10 


15 


20 


25 


152 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


LXVIII! 


KAROLUS, GRATIA DEI REX FRANCORUM ET LANGOBAR- 
DORUM A€ PATRICIUS? ROMANORUM, BAUGULFO? ABBATI 
ET OMNI CONGREGATIONI, TIBI ETIAM COMMISSIS 
FIDELIBUS, ORATORIBUS^ NOSTRIS! IN OMNI- 
POTENTIS DEI NOMINE AMABILEM DIREX- 

IMUS SALUTEM 


Cum nobis in his? annis à nonnullis monasteriis saepius 
scripta dirigerentur, in quibus, quod pro nobis fratres ibidem 
commorantes in sacris et piis orationibus decertarent,? signifi- 
caretur, cognovimus in plerisque praefatis conscriptionibus? 

5 eorundem et sensus? rectos et sermones incultos?; quia, quod 
pia devotio interius? fideliter dietabat, hoc exterius? propter 
neglegentiam discendi lingua inerudita exprimere sine repre- 
hensione non valebat. Unde factum est ut timere inciperemus - 
ne forte, sicut minor erat in scribendo prudentia,!? ita quoque 

10 et multo minor esset quam recte esse debuisset in sanctarum | 
scripturarum ad intellegendum sapientia. Et bene novimus 
omnes quia, quamvis periculosi sint errores verborum, multo 
perieulosiores sunt errores sensuum. Quamobrem hortamur 
vos litterarum studia non solum non neglegere, verum etiam 

15 humillima et Deo placita intentione ad hoc certatim discere, 
ut facilius et rectius divinarum scripturarum mysteria valeatis 
penetrare. Cum autem in sacris paginis schemata,? tropi? 
et cetera his similia inserta inveniantur, nulli dubium est 


——— 9 


LXVIII. 1. From Charlemagne's famous De litteris colendis (780-800). 
While Charlemagne's effort was devoted chiefly to improving the education 
of the clergy and to securing correct texts for the use of the church, the 
impulse he gave reacted on learning in general and caused increased 
activity and care in copying classical texts. 2. title given to Charlemagne 
by Pope Hadrian in 774. 3. abbot of Fulda. 4. by our ambassadors. 5. 
recent. 6. subject of significaretur. "I —scripta of l. 2, above. 8. correct 
thoughts and. uncouth expressions. 9. 1.e., in the mind and in the letter. 
10. skill. 11. Cf.l. 5, above. 12. figures of speech. 18. tropes, figurative 
use of words. 


THE LAST OF THE MEROVINGIANS 153 


quod ea unusquisque legens tanto citius spiritualiter^ intel- 
legit, quanto prius in litterarum magisterio plenius instructus 
fuerit. Tales vero ad hoc opus viri eligantur, qui et voluntatem 
et possibilitatem!* discendi et desiderium habeant alios instru- 
endi. Et hoc tantum ea intentione agatur, qua devotione!e 
a nobis praecipitur. Optamus enim vos, sicut decet ecclesiae 
milites, et interius" devotos et exterius doctos castosque 
bene vivendo et scholasticos! bene loquendo, ut quicumque 
vos propter nomen Domini et sanctae conversationis nobili- 
tatem? ad videndum expetierit, sicut de? aspectu vestro 
aedificatur* visus," ita quoque de? sapientia vestra, quam 
in legendo seu cantando perceperit, instructus omnipotenti 
Domino gratias agendo gaudens redeat? Huius itaque epistu- 
lae exemplaria ad omnes suffragantes? tuosque coepiscopos?? 
et per universa monasteria dirigi non neglegas, si. gratiam 
nostram habere vis. f 


LXIX. 'THE LAST OF THE MEROVINGIANS 


Gens Merovingorum, de qua Franci reges sibi creare soliti 
erant, usque in Hildricum regem, qui iussu Stephani, Romani 
pontificis, depositus ac detonsus? atque in monasterium trusus 


est, durasse putatur. Quae licet in illo finita possit videri : 


tamen iam dudum nullius vigoris erat, nec quiequam in se 


|l m rcv CMM 


14. inthe spiritual sense. 16. ability. 16. earnestness. 17. in spiril, in 
discourse. 18. schooled. 19. reputation. 90. by. 21. his sight, i.e., he. 
22. by, with instructus. 28. go away. 24. suffragans, assistants. 95. 
fellow-bishops. 

LXIX. 1. rxix-Lxxr are from Einhard's Life of Charlemagne (c. 816), 
the best biography of the early Middle Ages. Einhard was educated at 
Fulda, where he became acquainted with Suetonius's Lives of the Caesars. 
Biography had hitherto, in the lives of the saints, been devoted chiefly to a 
recital of the virtutes (miracles) of the subject, his piety, humility, etc. 
(cf. xvi, p. 120). Einhard's Life marks the reappearance of the old 
Graeco-Latin biography in European literature. "The vivid picture we 
get of Charlemagne, which forms the climax of the Work, is in reality a 
composite portrait (full length) of a group of imperial Caesars. 9. shorn. 


10 


15 


10 


15 


20 


25 


154 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


clarum praeter inane regis vocabulum praeferebat. Nam et 
opes et potentia regni penes palatii praefectos, qui maiores? 
domus? dieebantur et ad quos summa imperii pertinebat, 
tenebantur. Neque regi aliud relinquebatur quam ut regio 
tantum nomine contentus, crine profuso, barba submissa, 
solio resideret ac speciem dominantis effingeret, legatos unde- 
eumque? venientes audiret, eisque abeuntibus responsa, quae 
erat edoctus vel etiam iussus, ex sua velut potestate redderet; 
cum praeter inutile regis nomen et precarium vitae? stipendium; 
quod ei praefectus aulae prout videbatur exhibebat, nihil aliud 
propri possideret quam uham et eam praeparvi! redditus? 
villam, in qua domum et ex qua famulos sibi necessaria minis- 


trantes atque obsequium exhibentes paucae? numerositatis? 


habebat. Quocumque eundum erat carpento ibat, quod 
bubus ijunetis et bubulco rustico! more agente!? trahebatur. 


Sie ad palatium, sie ad publicum populi sui conventum, qui - 


annuatim!! ob regni utilitatem celebrabatur,? ire, sic domum 
redire solebat. At regni administrationem et omnia quae vel 
domi vel foris agenda ac disponenda erant praefectus aulae 
procurabat. 


LXX. THE BATTLE OF RONCESVALLES 


Cum enim assiduo ac paene continuo cum Saxonibus bello 
certaretur, dispositis per congrua! confiniorum? loea praesidis, 
Hispaniam quam maximo poterat belli apparatu adgreditur; 
saltuque Pyrenaei superato, omnibus quae adierat oppidis 
atque castelis in deditionem acceptis, salvo et incolumi 
exercitu revertitur, praeter quod in ipso Pyrenaei iugo Was- 
conieam^ perfidiam parumper in redeundo contigit experiri. 
Nam eum agmine longo, ut loci et angustiarum situs permit- 





3. mayors of the palace; also called praefecti aulae. 4. long. 5. from 
whatsoever place. 6. livelihood. — T. very small. 8. income. 9 — paucos. 
10. who drove peasant fashion. 11. annually. 12. was held. 

LXX. 1. suitable. 9. borders. 3. Sc. Carolus as subject. 4. of the Basques. 


PORTRAIT OF CHARLEMAGNE 155 


tebat, porreetus iret exercitus, Wascones in summi montis 
vertice positis insidiis (est enim locus ex opacitate silvarum, 
quarum ibi maxima est copia, insidiis ponendis oportunus) 
extremam impedimentorum partem et eos qul novissimi 
agminis incedentes subsidio praecedentes tuebantur desuper 
incursantes in subiectam vallem deiciunt consertoque cum eis 
proelio usque ad unum omnes interficiunt ac, direptis impedi- 
mentis, noctis beneficio quae iam instabat protecti, summa 
cum celeritate in diversa disperguntur. Adiuvabat in hoc facto 
Wascones et levitas armorum et loci in quo res gerebatur situs; 
e? contra? Francos et armorum gravitas et loci iniquitas per 
omnia Wasconibus reddidit impares. In quo proelio Eggihardus, 
regiae? mensae praepositus, Anshelmus, comes? palati? et 
Hruodlandus, Britannici? limitis praefectus,? cum aliis complu- 


ribus interfieiuntur. Neque hoc factum ad praesens vindicari. 


poterat quia hostis re perpetrata ita dispersus est ut ne fama 
quidem remaneret ubinam gentium quaeri potuisset. 


LXXI. PORTRAIT OF CHARLEMAGNE 


Corpore! fuit amplo atque robusto, statura eminenti, quae 
tamen iustam non excederet (nam septem? suorum pedum pro- 
ceritatem eius constat habuisse mensuram?), apice capitis 
rotundo, oeulis praegrandibus? ac vegetis, naso paululum 
mediocritatem excedenti, canitie^ pulchra, facie laeta et hilari. 
Unde formae? auctoritas ac dignitas tam stanti quam sedenti 
plurima aequirebatur. Quamquam cervix? obesa et brevior 





5. onthe other hand. 6. lord high steward. T. judge of the palace court. 
8. margrave of Brittany. 

LXXI. 1. Suetonius, Tib. 68, corpore fuit amplo atque robusto, statura 
quae iustam excederet; Calig. 50, statura, fuit eminenti. 2. 1. e., his height 
was seven times the length of hisfoot. 3. very large; Tib. 68, cum praegrand- 
ibus oculis. 4. Claudius 30, auctoritas dignitasque formae mom defuit vel 
stanti vel sedenti . . . erat et specie canitieque pulchra. | 5. "Titus 3, forma 
egregia el cui mon minus auctoritatis inesset quam gratiae. 6. Nero 51, cervice 
obesa, ventre proiecto; "Titus 3, ventre paulo protectiore. 


20 


C 


10 


15 


20 


25 


156 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


venterque proiectior videretur, tamen haec? ceterorum mem.- 
brorum celabat aequalitas.5  Incessu firmo totaque corporis 
habitudine virili; voce clara quidem, sed quae minus corporis 
formae conveniret. "Valetudine? prospera, praeter! quod,! 
antequam decederet, per quattuor annos crebro febribus cor- 
ripiebatur, ad extremum etiam uno?? pede claudicaret. Et tune 
quidem plura suo arbitratu quam medicorum consilio faciebat; 
quos paene exosos? habebat, quod ei in cibis assa, quibus 
assuetus erat, dimittere et elixis adsuescere suadebant. 
Exercebatur assidue equitando" ae venando, quod illi gen- 
tilierum?? erat; vix ulla in terris natio invenitur quae in hac 
arte Francis possit aequari. Delectabatur etiam vaporibus 
aquarum naturaliter calentium, frequenti natatu!$ corpus. ex- 
ercens; cuius adeo peritus fuit ut nullus ei iuste valeat anteferri. 
Ob hoe etiam Aquisgrani" regiam exstruxit ibique extremis 
vitae annis usque ad obitum perpetim!? habitavit. Et non 
solum filios ad balneum verum optimates!? et amicos, aliquando 
etiam satellitum et eustodum corporis turbam invitavit,?? ita 
ut nonnumquam centum vel eo amplius homines una lavarentur. 
In cibo et potu temperans, sed in potu temperantior, quippe 
qui ebrietatem in qualieumque homine, nedum in se ac suis, 
plurimum abominabatur. Cibo enim non? adeo abstinere po- 
terat ut saepe quereretur noxia corpori suo esse ieiunia. Con- 
vivabatur rarissime, et? hoc? praecipuis tantum festivitatibus; 
tune tamen eum magno hominum numero. Cena cotidiana 
quaternis tantum ferculis praebebatur, praeter assam,9 quam 
venatores veribus" inferre solebant; qua ille libentius quam ullo 
alio cibo vescebatur. Inter cenandum aut aliquod acroama aut 





T. Aug. 79, staturam brevem . . . sed quae aequitate membrorum occule- 
retur. 8. symmetry. 9. Claud. 31, valetudine . . . prospera usus est. 
10. good. 11. except that. 12. Aug.S80,crure sinistro non perinde valebat, 
ul saepe etiam inclaudicaret. 13. See p. 129, 1.22. 14. Titus 3, equitandi 
peritissimus. — 15. natural. | 16. swimming. 17. Air. 18. without 
intermission. — 19. nobles. 20. Titus 8, non mumquam in thermis suis 
admissa, plebe lavit. — 21. with poterat, was unable. 99. and that, too; sc. 
faciebat. 23. roast meat; sc. carnem; assa, 1. 8, is neut. pl. 24. from veru. 


PORTRAIT OF CHARLEMAGNE 157 


lectorem audiebat. Legebantur ei historiae et antiquorum res 
gestae. Delectabatur et libris saneti Augustini praecipueque his 
qui De civitate Dei praetitulati? sunt. Vini et omnis potus adeo 
pareus in bibendo erat ut super cenam raro plus quam ter 
biberet. 

Aestate post cibum meridianum, pomorum aliquid sumens ac 
semel bibens, depositis vestibus et caleeamentis, velut noctu 
solitus erat, duabus aut tribus horis quiescebat. Noctibus sic 
dormiebat ut somnum quater aut quinquies non solum expergis- 
cendo sed etiam desurgendo interrumperet. 

Cum ealcearetur et amiciretur non tantum amicos admittebat 
verum etiam, si comes? palatii*é litem aliquam esse diceret, quae 
sine eius iussu definiri?? non posset, statim litigantes introducere 
iussit et velut pro tribunali sederet, lite cognita, sententiam 
dixit. Nec hoc tantum eo tempore sed etiam, quicquid ea die 
cuiuslibet offieii agendum aut cuiquam?5 ministrorum iniungen- 
dum erat, expediebat. 

Erat eloquentia copiosus et exuberans poteratque quiequid 
vellet apertissime exprimere. Nec patrio? tantum sermone? 
contentus, etiam peregrinis linguis ediscendis operam impendit. 
In quibus Latinam ita didicit ut aeque illa ae patria lingua 
orare sit solitus; Graecam vero melius intellegere quam pronun- 
tiare poterat. Adeo quidem facundus erat ut etiam dicaculus?? 
appareret. 

Artes liberales studiosissime coluit, earumque doctores pluri- 
mum veneratus magnis afficiebat honoribus. In discenda gram- 
matica Petrum Pisanum?! diaconem* senem audivit. In ceteris 
disciplinis Albinum cognomento Aleuinum, item diaconem, de 
Britannia Saxonici generis hominem, virum undecumque? doc- 
tissimum, praeceptorem habuit; apud quem et rhetoricae et 
dialecticae, praecipue tamen astronomiae? ediscendae plurimum 
et temporis et laboris impertivit. Discebat artem** computand?* 
et intentione sagaci siderum cursum curiosissime rimabatur. 


25. entitled. 26. See p. 155,1. 18. 27. be settled. 28 —alicui. 29. 1.e., Ger- 
man. 30. witty. 31. of Pisa. 32. in every respect. 33. Eng. 34. arithmetic. 





c 


10 


20 


30 


15 


20 


25 


30 


158 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Temptabat et scribere, tabulasque et codicillos ad hoc in lecto 
sub cerviealibus cireumferre solebat, ut cum vacuum tempus 
esset manum litteris effigiandis? adsuesceret sed parum suc- 
cessit labor praeposterus?? ac sero incohatus. 

Religionem christianam, qua ab infantia fuerat imbutus;?? 
sanetissime et cum summa pietate coluit, ac propter hoc pluri- 
mae?? pulchritudinis basilicam Aquisgrani exstruxit auroque et 
argento et luminaribus atque ex aere solido cancellis et 1anuis 
adornavit. | Ad cuius structuram eum columnas et marmora 
alunde habere non posset, Roma atque Ravenna devehenda 
curavit. Ecclesiam et mane et vespere, item nocturnis?? horis?? 
et sacrificii^? tempore, quoad eum valetudo permiserat, impigre 
frequentabat. Curabatque magnopere ut omnia quae in ea 
gerebantur cum quam maxima fierent honestate, aedituos 
creberrime commonens ne quid indecens? aut sordidum aut 
inferri aut in ea remanere permitterent. Sacrorum vasorum 
ex auro et argento vestimentorumque sacerdotalium? tantam 
in ea copiam procuravit^ ut in sacrificiis celebrandis ne iani- 
toribus quidem, qui ultimi ecclesiastici? ordinis sunt, privato 
habitu ministrare necesse fuisset. 

Legendi atque psallendi disciplinam diligentissime emendavit. 
Erat enim utriusque admodum eruditus, quamquam ipse 
nec publice? legeret nec nisi submissim^' et inf? commune*'$ 
cantaret. 

Cirea pauperes sustentandos et gratuitam liberalitatem, 
quam Graeci eleemosynam vocant, devotissimus, ut qui non 
in patria solum et in suo regno id facere curaverit, verum 
trans maria in Syriam et Aegyptum atque Africum, Hiero- 
solymis, Alexandriae atque Karthagini, ubi christianos in 


paupertate vivere compererat, penuriae illorum compatiens,^? 


35 — effingendis, fashioning, àmplying effort. 'The meaning apparently is, 
not that Charlemagne could not write at all, but that he could not write the 
book-hand used in the MSS. 36. explained by sero 2ncohatus. | 3'T. in- 
siructed. 38 —mazrimae. 39. See note 33, p. 118. 40. Mass. 441. dignity. 
42. unseemly. | 43. belonging io a priest, priestly. |. 44. provided. 45b. 
takes the genitive, like doctus and peritus. 46. in public. 4T. ín a low 
voice. 48. i.e., with the other worshipers. 49. pitying, with the genitive. 


DE PRODITIONE GANALONI 159 


pecuniam mittere solebat? ob hoc maxime transmarinorum 
regum amicitias expetens, ut christianis sub eorum dominatu 
degentibus refrigerium* aliquod ac relevatio* proveniret. 


LXXII! 


DE PRODITIONE GANALONI ET DE BELLO RUNCIEVALLIS ET 
DE PASSIONE PUGNATORUM KAROLI 


Postquam Karolus magnus, imperator famosissimus, totam 


Hispaniam diebus illis ad Domini et apostoli eius sancti Ia- ; 


cobi decus aequisivit, rediens ab Hispania Pampiloniam cum 
suis exercitibus hospitatus est. Et erant tunc? temporis? 
commorantes apud Caesaraugustam* duo reges Sarraceni, 
Marsirus scilicet et Belingandus frater eius, qui erant ab 
Ammirando Babylonis de Perside ad Hispaniam missi; qui 
Karoli imperiis subiacebant,? et libenter ei in omnibus servie- 
bant, sed in caritate ficta, quibus Karolus per Ganalonum 
mandavit ut baptismum subirent aut tributum ei mitterent. 
Tune miserunt ei triginta equos oneratos auro et argento 
gazisque Hispanicls et sexaginta equos vino dulcissimo et 
puro oneratos miserunt pugnatoribus ad potandum et mille 
Sarracenas formosas.  Ganalono vero viginti equos auro et 
argento et palliüs oneratos fraudulenter* obtulerunt ut pug- 
natores in manus illorum traderet; qui concessit et pecuniam 
illam aecepit. Itaque, firmato inter se pacto pravo traditionis, 
rediit Ganalonus ad Karolum et dedit ei gazas quas reges illi 
miserant, dicens quod Marsirus vellet effiei christianus et 
praeparabat iter suum ut veniret ad Karolum in Galliam et 
ibi baptismum acciperet et totam terram Hispanieam deinceps 
de illo teneret. Maiores vero pugnatores vinum solummodo" 
ab eo acceperunt, mulieres vero nullatenus, sed minores sus- 


50. should be in the same construction as curaverit. 51. relief. 

LXXII. 1. From the Historia Karoli Magni et Rotholandi of the Pseudo- 
Turpin, a legendary account of Charlemagne, based on earlier Roland leg- 
ends, very popular in the Middle Ages. Its authorship was attributed 
to Turpin, arehbishop of Rheims (1c. 800). 2. encamped. 3 -eo tempore. 
4. Saragossa. 5. were subject to. 6. treacherously. "t. only. — ^ 


ZU 


20 


25 


10 


15 


20 


30 


160 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


tulerunt. Tune Karolus credens verbis Ganaloni, disposuit 
transire portus? Cisereos et redire in Galliam. Inde accepto 
consilio a Ganalono Karolus praecepit carissimis suis, Rotho- 
lando nepoti suo, Cenomannensi et Blaviensi comiti, et Olivero 
Gebennensi comiti, ut cum maioribus pugnatoribus et viginti 
milibus christianorum ultimam? custodiam in Runcievalle 
facerent,? donec ipse Karolus cum aliüs exercitibus portus 
Cisereos transiret; itaque factum est. Sed quia praecedentibus 
noctibus Sarracenico vino ebri quidam eum mulieribus 
paganis et christianis etiam feminis quas secum multi de 
Gallia adduxerant  fornicati! sunt, mortem  incurrerunt. 
Quid plura? Dum Karolus portus cum viginti milibus chris- 
tianorum et Ganalono et 'Turpino transiret et praefati ultimam 
custodiam facerent, Marsirus et Belingandus eum quinqua- 
ginta milibus Sarracenorum summo mane exierunt de nemoribus 
et collibus, ubi consilio Ganaloni duobus diebus totidemque 
noctibus latuerant, et fecerunt duas turmas bellicas, unam 
viginti milium, alteram triginta milum. Illa vero quae erat 
viginti milium primum coepit post tergum subito percutere 
nostros. llieo nostri reversi sunt contra illos et expugnantes 
eos à mane usque ad tertiam! omnes occiderunt, nec unus 
quidem e viginti milibus evasit. Statim nostros, tanto bello 
fatigatos et lassos, alia triginta milia Sarracenorum aggre- 
diuntur et pereusserunt eos a maiore usque ad minorem, nec 
unus quidem e viginti milibus christianorum evasit. Ali 
lanceis perforantur, ali spathis decollantur,? ali securibus 
abseiduntur, alii sagittis et iaculis perforantur, ali perticis 
verberando perimuntur, alii cultellis vivi excoriantur, alii igni 
cremantur, alii arboribus suspenduntur. Ibi interficiuntur 
omnes pugnatores praeter Rotholandum et Balduinum et 
Turpinum et 'Tedricum et Ganalonum. Balduinus et T'edrieus 
dispersi per nemora tune latuere et propterea evaserunt. "lune 
Sarraceni una leuga? retro redierunt. 





8. mountain pass. | 9. guard the rear. 10. Eng. 11. Sc. horam. 12. 
beheaded. | 13. league. 


WHEN FRANK MEETS GREEK 161 


LXXIII. WHEN FRANK MEETS GREEK 


Non videtur occultanda? sapientia? quam sapienti Graeciae 
idem missus* aperuit. Cum autumnali tempore ad urbem? 
quandam regiam cum soclis venisset, aliis? alio divisis,9 ipse 
, euidam episcopo commendatus est, qui cum ieiuniis et ora- 
tionibus incessanter incumberet, legatum illum paene con- 
tinua mortifieavit/ inedia; vernali$ autem temperie? iam 
aliquantulum arridente, praesentavit eum regi? Qui et 
interrogavit eum qualis sibi idem videretur episcopus. At 
ille, ex imis praecordiis alta suspiria trahens: Sanctissimus 
est," ait, "ille vester episcopus, quantum sine Deo possibile 
est." Ad quod stupefactus rex: *''Quomodo," inquit, *(sine 
Deo aliquis sanctus esse potest?" "Tum ille: *Seriptum est," 
inquit, "Deus caritas est'; qua iste vacuus est." "Tune rex 
vocavit eum ad convivium suum et inter medios proceres 
collocavit. .À quibus talis lex constituta erat, ut!^ nullus!? 
in mensa regis, indigena sive advena, aliquod animal vel 
corpus!! animalis in? partem aliam converteret? sed ita tantum 
ut positum erat de superiore parte manducaret. Allatus est 
autem piscis fluvialis et pigmentis? infusus in disco" positus. 
Cum hospes idem, consuetudinis illius ignarus, piscem illum 
in partem alteram gyraret, exsurgentes omnes dixerunt ad 
regem: "Domine, ita estis inhonorati? sicut numquam an- 
teriores vestri." At ille ingemiscens dixit ad legatum illum: 
*Obstare non possum istis quin morti continuo tradaris. 


LXXIII. 1. rxxin-rxxv are from the Gesta Karoli, written by Notker, 
& monk of St. Gall (1912;see p. 181,1. 18), who professes to have obtained his 
anecdotes of Charlemagne from his teacher Werinbert and Werinbert's 
father, aa old warrior who had served under the emperor. In these 
stories we see the beginning of the Charlemagne romance; we get a pic- 
ture of the emperor as he had already begun to appear to the popular 
mind. 2-praetereunda. 3. cleverness. 4 —legatus; he was mentioned in 
the passage immediately preceding. 5. Constantinople. 6. The guests 
were assigned to various hosts. 7 —necavit. 8. the spring. 9. the emperor. 
10-nequis. 11. parl. 12-—iín . . . gyraret (turn around) of 1.21. 13. 
sauces. 14. dish. 1b. insulted. 


5 


10 


20 


c 


10 


15 


20 


25 


162 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Aliud* pete, quodcumque volueris, et complebo." Tunc 
parumper deliberans, cunctis audientibus, in haee verba 
prorupit: ''Obsecro, domne* imperator, ut secundum promis- 
sionem vestram concedatis mihi unam petitionem parvulam." 
Et rex ait: '/Postula quodeumque volueris et impetrabis 
praeter" quod!" contra legem Graecorum vitam tibi concedere 
non possum." "Tum ille: Hoc," inquit, *unum moriturus 
flagito, ut quieumque me piscem illum gyrare conspexit ocu- 
lorum lumine privetur." Obstupefaetus!? ad talem condicionem 
iuravit per Christum quod ipse hoc non videret sed tantum 
narrantibus crederet. Deinde regina ita se coepit excusare: 
*Per laetificam theotocon,? sanctam Mariam, ego illud non 
adverti." Post reliqui proceres, alius ante alium, tali se? 
periculo exuere?? cupientes, hic per clavigerum?! caeli,?' ille per 
doctorem? gentium,? reliqui per virtutes? angelieas?. sanc- 
torumque omnium turbas ab hac se noxa terribilibus saeramen- 
tis absolvere conabantur. "Tum sapiens ille Francigena,^ 
vanissima Hellade? in suis sedibus exsuperata, victor et sanus 
in patriam suam reversus est. 


LXXIV. A MEDIEVAL TARQUIN 


Sed extraneorum victor Karolus a propriis est mira quidem 
sed cassa fraude! cireumventus. Nam de Scelavis ad Reginam? 
regressus, a filio per concubinam progenito, nomine gloriosissimi 
Pippini a matre ominaliter? insignito, paene captus et, quantum? 
in eo fuit,^ est morti damnatus. Quod hoe modo compertum 
est. Cum in ecclesia sancti Petri proceribus eongregatis de 
morte imperatoris consiliatus fuisset, finito consilio, "omnia? 





16. anything else, except life. 17. exceptthat. 18. Sc.rex. 19. Greek, 
mother of God. 20. escape. 21. St. Peter. 22. St. Paul. 23. angelic 
hosts. 94. Frank. 25. Greece. . 

LXXIV. 1. plot. 2. Regensburg, Ratisbon. 3. ominously; à good omen 
for Pippin but bad for Charlemagne. ^ 4. as far as it was in his power. 
b. Se. Pippinus as subject. $6. Aeneid IV, 298. 


A MEDIEVAL TARQUIN 163 


tuta timens'6 iussit explorare s1 quis usquam in angulis aut 
subter altaribus fuisset absconsus; et ecce, ut timuerunt, 
invenerunt unum clerieum subtus? altare celatum. | Quem 
apprehendentes ad iusiurandum compulerunt ne proditor 
molitionis? eorum fieret. Qui ne vitam perderet, ut dictave- 
runt,? iurare non abnuit. Sed illis recedentibus, iuramentum 
illud saerilegum parvi pendens, ad palatium properavit. Cum- 
que eum maxima difficultate per septem seras et ostia tandem 
ad eubieulum imperatoris penetrasset, pulsato aditu," vigi- 
lantissimum semper Karolum ad maximam perduxit admira- 
tionem quis eo tempore eum praesumeret inquietare. Praecepit 
tamen feminas, quae ad obsequium reginae vel filiarum eum 
comitari solebant, ut exirent videre quis esset ad ianuam vel 
quid inquireret. Quae exeuntes cognoscentesque personam 
vilissimam, obseratis ostiis, cum ingenti risu et cachinno se 
per angulos! vestibus ora repressae? conabantur abscondere. 
Sed sagacissimus imperator, quem nihil sub caelo posset 
effugere, diligenter a mulieribus exquisivit quid? haberent? 
vel quis ostium pulsaret.  Responsumque accipiens quia 
quidam ceoctio^ derasus,? insulsus et insaniens, linea/é tantum 
et femoralibus" indutus, se absque mora postularet alloqui, 
iussit eum intromittere. Qui statim corruens ad pedes illius 
cuneta patefecit ex ordine. Nihil vero minus suspicantes ante 
horam diei tertiam omnes illi econiuratores dignissima poena 
vel exiliis deportati sunt aut puniti. Ipse quoque nanus et 
gipperosus? Pippinus, immanissime'? eaesus et detonsus, ad 
cellulam?? saneti Galli, quae cunctis locis imperii latissimi 
pauperior visa est et angustior, castigandi gratia ad tempus 
aliquantulum? destinatus est. Nee multo post quidam de 
primoribus Francorum in regem manus mittere voluerunt. 
Quod eum eum minime lateret et tamen non libenter eos 





7. preposition. — 8. plot. | 9. They dictated the wording of the oath. 
10. door. 11. i.e, of the room. . 12. covering. 13. what was the matter. 
14. knave. 15. with shorn head. 10. shirt. | 17. drawers. | 18. hump- 
backed. 19. without mercy. 20. monastery. 21. adjective, some. 


10 


20 


30 


10 


15 


20 


25 


30 


164 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


perderet quia, si bene voluissent, magnum christianis munimen 
esse potuissent, direxit legatos suos ad eundem Pippinum, 
sciscitans ab eo quid de his fieri oporteret. Quem cum in 
horto eum senioribus fratribus, iunioribus ad maiora opera 
detentis, urticas et noxia quaeque? tridente? extrahentem 
repperissent ut usui? proficua* vivacius? exerescere valerent, 
indieaverunt ei causam adventus sui. At ille, ex imis prae- 
cordiis suspiria trahens, ut omnes debiles animosiores? sanis 
esse consueverunt, in haee verba respondit: "Si Karolus 
consilium meum dignaretur, non ad tantas me deponeret" 
iniurias. Ego?? nihililli demando.? Dicite illi quid me agentem 
inveneritis." At illi, timentes ne?? sine certo aliquo responso 
ad formidabilem reverterentur? imperatorem, iterum atque 
iterum requirebant ab eo quid domino renuntiare deberent. 
Tune ille stomachando: Nihil," inquit, *aliud ei demando 
nisi quod facio. Inutilia recrementa?? extraho ut holera neces- 
saria liberius excrescere valeant." Igitur illi tristes absces- 


.serunt quasi qui nihil rationabile?! reportarent.  Venientes 


autem ad imperatorem et requisiti quid referrent, conquesti 
sunt se tanto labore et itinere ne? in uno quidem sermone 
certiorari.?  Sagacissimo autem rege per ordinem interro- 
gante ubi eum vel quid agentem reppererint quidque responsi 
illis reddiderit, dixerunt: In tripetio? rustieano sedentem 
eum invenimus et tridente areolam?* holerum novellantem?; 
causamque itineris nostri revolventes, hoe solum ab eo responsi 
magnis? flagitationibus extorquere potuimus, fnihil, aiente, 
'aliud ei demando nisi quod facio. Inutilia recrementa extraho 
ut holera necessaria liberius excrescere valeant. " His auditis, 
astu non carens et sapientia pollens Augustus, confrieatis 
auribus et inflatis naribus, dixit ad eos: ''Rationabile re- 





22 —quaecumque erant. 23. three-tined fork. 24. useful planis — holera 
necessaria of l. 16 below. 25. more vigorously. — 26. more easily irritated. 
27. expose, condemn. — 28. I have no word to send him. 29. to return. 
30. weeds. 31. rational. 39. they were wiser by not a single word. — 33. 
stool with three legs. 34. bed, patch. 3b. cultivating. 86. pressing. 


CHARLEMAGNE THE SEER 165 


sponsum, optimi vassali, reportastis." Illis itaque de periculo 
vitae metuentibus, ipse vim? dictorum ad effectum perducens,?8 
cunctos illos insidiatores?? suos de medio viventium auferens, 
fidelibus suis occupata ab infructuosis loca crescendi et se 
extendendi causa concessit. Unum vero adversariorum, qui 
excelsissimum in Francia collem et quaecumque de eo prospicere 
posset sibi in possessionem delegit, in eodem colle altissimae 
trabi* affixum iussit elevari; Pippinum vero nothum praecepit 
eligere sibi quomodo vitam degere voluisset. Qui, optione 
concessa, optavit locum in quodam monasterio tune nobilis- 
simo,? nunc autem, non incertum de qua causa, destructo. 


LXXV. CHARLEMAGNE THE SEER 


Contigit quoque ad quandam maritimam Galliae Narbonensis 
urbem vagabundum! Karolum inopinato venire. Ad cuius 
portum, eo prandente sed ignorato, piraterium? exploratores 
Nordmannorum fecerunt. Cumque, visis navibus, alii Iudaeos, 
ali vero Africanos, alii Britannos mercatores esse dicerent, 
sapientissimus Karolus ex? instructione vel agilitate? non 
mercatores sed hostes esse deprehendens, dixit ad suos: */Non 
istae naves confertae mercimoniis sed hostibus fetae sunt 
acerrimis." His auditis, alter alterum praevenire cupientes, 
festine* properabant ad naves. Sed frustra. Nam comperto? 
Nordmanni quod? ibidem esset, ut ipsi eum nuncupare solebant, 
Martellus Karolus, ne omnis armatura? sua in illo aut retun- 
deretur aut in minutissimas resoluta? particulas disperiret, 
effugio satis incomparabili* insequentium non solum gladios 


37. Eng. 38. iLe., carrying into effect this advice. 39. plotters. 40 — 
delegerat, 1n case the conspiracy were successful. 41. gallows. 42. Prüm, 
burned by the Normans in 882. 

LXXV. 1. in his travels. 2. raid. 3. from the equipment and speed of 
the ships. 4-—festinanter. 5. Cf.p. 37,1. 20. 6. weapons. "T. shattered. 
8. unparalleled. 


10 


20 


25 


10 


20 


166 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


sed et oculos evitarunt. Religiosus autem Karolus, iustus et 
timoratus,? exsurgens de mensa ad fenestram orientalem!? 
constitit et inaestimabilibus laerimis diutissime perfusus, cum 
nulus eum ceompellare praesumeret, tandem aliquando ipse 
bellicosissimis proceribus suis de! tali gestu et lacrimatione 
satisfaciens!: Seitis," inquit, *o fideles mei, quid tantopere 
ploraverim? Non hoe," ait, "timeo quod isti nugae? et nihili? 
mihi aliquid nocere praevaleant*; sed nimirum contristor quod 
me vivente ausi sunt litus istud attingere et maximo dolore 
torqueor quia praevideo quanta mala posteris meis et eorum 
sunt facturi subiectis." 


LXXVI. ALCUIN TO CHARLEMAGNE 


Domino piissimo et praestantissimo et omni honore dig- 
nissimo David? regi Flaccus Albinus? verae beatitudinis* 
aeternam 1n Christo salutem. 

Ego vero Flaccus vester secundum exhortationem et bonam 
voluntatem vestram aliis per tecta sancti Martin? sanctarum 
mella scripturarum ministrare satago5; alios vetere antiquarum 
disciplinarum mero inebriare studeo; alios grammaticae sub- 
tilitatis enutrire pomis incipiam; quosdam stellarum" ordine,? 
ceu pietor cuiuslibet magnae domus culmina,? illuminare 





9. devout. 10. east. 11. explaining his conduct and his weeping. — 12. 
fools. 13. nobodies. 

LXXVI. 1. Alcuin, reputed the most learned man of his time, continued 
the tradition of English scholarship established by Bede. His knowledge of 
the classics, however, is generally overrated, except in the case of Vergil. 
He was primarily a teacher and, like Charlemagne, whose chief adviser he 
was in matters pertaining to education and the church, he was mainly 
interested in the education of the clergy. 2. The members of Charle- 
magne's circle used assumed names in their intercourse, drawn from the 
Bible or classical poetry. Charlemagne is David, Alcuin is Flaccus, 
Einhard is Beseleel, etc. 3. the preferred Latin form of Alcuin's name. 
4. Biblical, salvation. |. 5. Alcuin was abbot of the famous monastery 
of St. Martin's at Tours. 6. with infinitive, am busy supplying. "T. i.c., 
astronomy. 8. some. 9. ceiling; sc. illuminat. 


ALCUIN TO CHARLEMAGNE 167 


gestio. Plurima/?^ plurimis factus'? ut plurimos ad profectum! 
sanctae Dei ecclesiae et ad decorem imperialis* regni vestri 
erudiam, ne sit vacua? Dei omnipotentis in me gratia nec 
vestrae bonitatis largitio inanis.? Sed ex? parte? desunt mihi 
servulo^ vestro exquisitiores? eruditionis scholasticae libelli, 
quos habui in patria! per bonam et devotissimam magistri 
mei industriam, vel? etiam mei ipsius qualemcumque?? sudorem. 
Ideo haec vestrae?" excellentiae?" dico, ne?! forte vestro placeat 
totius sapientiae desiderantissimo consilio?! ut aliquos ex 
pueris nostris remittam qui excipiant inde nobis necessaria 
quaeque,? et revehant in Franciam flores? Britanniae; ut non 
sit tantummodo in Euborica* hortus? conclusus? sed in 
Turoniea emissiones? paradis?* cum pomorum fructibus, ut 
veniens Auster perflaret hortos Ligeri fluminis, et fluant 
aromata* illius et novissime? fiat, quod sequitur in Cantico? 
unde hoe adsumpsi?? paradigma??*: *'Veniat dilectus meus in 
hortum suum et comedat fructum pomorum suorum. Et dieat 
adulescentulis suis: 'Comedite, amici mei, bibite et inebri- 
amini, carissimi. Ego dormio, et cor meum vigilat." Vel 
illud exhortativum?' ad sapientiam discendam Isaiae? pro- 
phetae* elogium: "Omnes sitientes venite ad aquas; et qui non 
habetis argentum, properate, emite et comedite; venite, emite 
absque argento et absque ulla commutatione? vinum et lae." 

Haec* sunt quae vestra? nobilissima intentio? non ignorat, 
quomodo per omnes sanctae scripturae paginas exhortamur?é 





10. / teach many things to many pupils; cf. 1 Corinthians ix, 22, Tam 
made allthings toallmen." 11. profit. 12. Cf. 1 Corinthians xv, 10, «and 
his grace which was bestowed upon me was not in vain." 18. £o some 
extent. 14. humble servant. 15. rarer, valuable. 16. England. 17. 
Aelbehrtus, arehbishop of York. 18-—etí. 19. such as it was. 90. your 
excellency; cf. p. 185, l. 18. 21. £f perchance it might please you. (lit. your 
plan) greatly concerned for the whole body of learning. 22 —quaecumque 
sunt. 23 —exquisitiores libelli of 1. 5, above. 24. Sc.regione, York; similarly 
with T'uronica, Touraine. 25. Cf. Solomon's Song iv, 12, *a garden in- 
closed." 26. blossomings of paradise; paradisus — hortus conclusus. 9. at 
last. 28. Solomon's Song v, 1, 2. 29. taken. 30. metaphor. 31. urging. 
32. lv, 1. 33. price. 34. refers to what follows. 35. you, in your devo- 
tion to the Scriptures. |.36. passive. 


20 


10 


15 


20 


25 


30 


168 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ad sapientiam discendam. Nil esse ad beatam vitam sub- 
limius adipiscendam, nil ad exercitium iucundius, nil contra 
vitia fortius?" nil in?? omni dignitate?? laudabilius; etiam?? et,?? 
seeundum philosophorum dicta, nil ad regendum populum 
necessarius, nil ad componendam vitam in optimos mores 
melius quam sapientiae decus et disciplinae laus et eruditionis 
effieacia.! Unde et de laude illius sapientissimus exclamat 
Salomon?:  *Melor est sapientia cunctis pretiosissimis, et 
omne desiderabile ei non potest comparari. Haec est quae 
humiles exaltat,? quae sublimes honorat. Per illam reges 
regnant et legum conditores iusta decernunt. Per illam prin- 
cipes imperant et potentes decernunt iustitiam. Beati qui 
custodiunt vias eius, et beati qui vigilant ad fores illius cotidie." 
Ad hane omni studio discendam et cotidiano exercitio possi- 
dendam exhortare,4^ domne rex, iuvenes quosque? in palatio'é 
excellentiae vestrae, quatenus in ea proficiant aetate florida, 
ut ad honorem canitiem suam perducere digni habeantur et 
per eam ad perpetuam valeant pervenire beatitudinem.^ Ego 
vero, secundum? modum ingenioli mei,*? apud servos*? vestros 
in his partibus seminare sapientiae grana segnis non ero, memor 
iliius sententiae?: * Mane semina semen tuum et vespere non 
cesset manus tua; quia nescis quid magis oriatur, hoc an 
illud. Et si utraque simul, melius est." 

Mane, florentibus per aetatem studiis, seminavi in Britannia. 
Nune vero, frigescente sanguine, quasi vespere in Francia 
seminare non cesso, utraque enim, Dei gratia donante, oriri 
optans. Mihi, fracto corpore, solacio est sententia sancti 
Hieronymi, qui ait in epistula! ad Nepotianum:  ''Omnes 
paene virtutes? corporis mutantur in senibus et, crescente 
sola sapientia, decrescunt cetera." Et post paululum:  *'Se- 
nectus vero eorum qui adulescentiam suam honestis? artibus? 

37. effective. 38. in any lofty station. .89—et etiam; cf. vel etiam p. 167,1. 7. 
40. comparative —magis necessarium. | Ad. viriue. | 42. Proverbs viii, 11-17. 
48. exalts. 44. imperative sing., though vestrae follows. 45 —0omnoes. 46. 
the palace school. 4. salvation. 48. according to the measure of my poor 


ability. 49. subjects. 50. Ecclesiastes xi, 6. 51. Epistulalii,3. 52. powers. 
53. noble accomplishments. 


A DIALOGUE 169 


instruxerunt et in lege Domini meditati sunt die ac nocte, 
aetate fit doctior, usu tritior, processu temporis sapientior; 
et veterum studiorum dulcissimos fruetus metit." In qua 
epistula de sapientiae laude et veterum studiis plura potest, 
cui placuerit, legere et intellegere quantum veteres in decore 
sapientiae florere studuerunt. 


LXXVII.! A DIALOGUE 


Pippinus. Quid est littera?—A]binus. Custos historiae. 
P. Quid est verbum? A. Proditor? animi. P. Quis generat 
verbum? A. Lingua. P. Quid est lingua?. A. Flagellum 
aeris. P. Quid est aer? A. Custodia vitae. P. Quid est 
vita? A. Beatorum laetitia, miserorum maestitia, expectatio 
mortis. P. Quid est mors? A. Inevitabilis eventus, incerta 
peregrinatio, lacrimae viventium, testamenti? firmamentum,? 
latro hominis. P. Quid est homo? A. Mancipium mortis, 
transiens viator, loci hospes. P. Cui similis est, homo? A. 
Pomo. P. Quomodo positus est homo? A. Ut lucerna in vento. 
P. Ubi positus est? A. Intra sex parietes. P. Quos? A. 
Supra, subtus; ante, retro; dextra laevaque. P. Quot habet 
socios? A. Quattuor. P. Quos? A. Calorem, frigus, sic- 
eitatem, humorem. P. Quot modis variabilis est? A. Sex. 
P. Quibus? 4A. Esurie? et saturitate; requie et labore; vigiliis 
et somno. P. Quid est somnus? A. Mortis imago. P. Quid 
est libertas hominis? A. Innocentia. P. Quid est caput? 
A. Culmen corporis. P. Quid est corpus? A. Domicilium 





LXXVII. 1. This little work is entitled Disputatio regalis et nobilissimi 
tuvenis Pippini cum Albino scholastico. "The dialogue was a popular means 
of imparting instruction and testing knowledge. The practice of having the 
pupil ask the question and the teacher answer it grew out of the confusion 
of the abbreviations D. and M., which originally stood for the Greek words 
for teacher and pupil (8i8&oxa oc, ua0c1c), but were taken as standing 
for discipulus and magister. 'The fondness for aenigmata is characteristic 
of the Anglo-Saxons. 2. herald. 3. Cf. Hebrews ix, 17, testamentum in 
mortuis confirmatum est. 4. Eng. b. hunger. 


10 


20 


10 


15 


25 


30 


170 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


animae. P. Quid sunt comae? A. Vestes capitis. P. Quid 
est barba? A. Sexus discretio, honor aetatis. P. Quid est 
cerebrum? — A. Servator memoriae. P. Quid sunt oculi? 
A. Duces corporis, vasa luminis, animi indices. P. Quid sunt 
nares? A. Adductio' odorum. P. Quid sunt aures? A. 
Collatores?* sonorum. P. Quid est frons? A. Imago animi. 
P. Quid est os? A. Nutritor? corporis. P. Quid sunt dentes? 
A. Molae morsorum.? P. Quid sunt labia? A. Valvae oris. 
P. Quid est gula? A. Devorator! cibi. P. Quid sunt manus? 
A. Operarnu corporis. P. Quid sunt digiti? A. Chordarum 
pleetra. P. Quid est pulmo? J.A. Servator aeris. P. Quid est 
cor? A. Receptaculum vitae. P. Quid est iecur? A. Cus- 
todia caloris. P. Quid est fel? A. Suscitatio? iracundiae. 
P. Quid est splenis?? A. Risus et laetitiae capax. P. Quid 
est stomachus? A. Ciborum coquator.4^ P. Quid est venter? 
A. Custos fragilium. | P. Quid sunt ossa? A. Fortitudo 
corporis. P. Quid sunt coxae? A. Epistylia' columnarum. 
P. Quid sunt erura? A. Columnae corporis. P. Quid sunt 
pedes? A. Mobile fundamentum. P. Quid est sanguis? 
A. Humor venarum, vitae alimentum. P. Quid sunt venae? 
A. Fontes carnis. P. Quid est caelum? A. Sphaera volubilis, 
eulmen immensum. P. Quid est lux? A. Facies omnium 
rerum. . P. Quid est dies? AA. Incitamentum laboris. | P. 
Quid est sol? A. Splendor orbis, caeli pulchritudo, naturae 
gratia, honor diei, horarum distributor.9 P. Quid est luna? 
A. Oculus noctis, roris larga, praesaga tempestatum. P. Quid 
sunt stellae? A. Pietura culminis, nautarum gubernatores, 
noctis decor. P. Quid est pluvia? A. Conceptio" terrae, 
frugum generatrix.5 P. Quid est nebula? A. Nox in die, 
labor oculorum. P. Quid est ventus? A. Aeris perturbatio, 
mobilitas aquarum, siccitas? terrae. P. Quid est terra? 
A. Mater crescentium, nutrix viventium, cellarium?? vitae, 





6. distinction. — T. conductor. 8. collectors. 9. feeder. 10. food. 11. 
devourer. 12. for suscitator, inciter. 13. spleen. 14. digester. 1b. epistyle, 
architrave. — 16. Eng. 1T. fertilizer. 18. producer. 19. dryer. 90. 
storehousc. 


A DIALOGUE Ld 


devoratrix? omnium. P. Quid est mare? A. Audaciae via, 
limes terrae, divisor? regionum, hospitium fluviorum, fons 
imbrium, refugium in periculi, gratia in voluptatibus. P. 
Quid sunt flumina? A. Cursus indeficiens,? refectio solis, 
irrigatio terrae. P. Quid est aqua? A. Subsidium vitae, 
ablutio? sordium. P. Quid est ignis? A. Calor nimius, 
fotus? nascentium, maturitas frugum. . P. Quid est frigus? 
A. Febrieitas$ membrorum. P. Quid est gelu? A. Per- 
secutio? herbarum, perditor foliorum, vinculum terrae, pons?? 
aquarum. P. Quid est nix? A. Aqua sicca. P. Quid est 
hiems? A. Aestatis exul. P. Quid est ver? A. Pictor terrae. 
P. Quid est aestas? A. Revestio? terrae, maturitio?? frugum. 
P. Quid est autumnus? A. Horreum anni. P. Quid est 
annus? A. Quadriga mundi. P. Quis ducit eam? |. A. Nox 
et dies, frigus et calor. P. Quis est auriga eius? A. Sol et 
luna. P. Quot habent palatia? A. Duodecim. P. Qui sunt 
praetores palatiorum? — A. Aries, Taurus, Gemini, Cancer, 
Leo, Virgo, Libra, Scorpius, Sagittarius, Capricornus, Aquarius, 
Pisces. P. Quot dies habitant in unoquoque palatio? A. Sol 
XXX dies et decem semis horas. Luna duos dies et octo horas 
et bisse?! unius horae. P. Magister, timeo in altum ire. 4A. 
Quis te duxit in altum? P. Curiositas. A. $1 times, descen- 
damus. Sequar quocumque ieris. P. S1 scirem quid esset 
navis, praepararem tibi ut venires ad me. A. Navis est 
domus erratica, ubilibet? hospitium, viator sine vestigiis, 
vicina harenae. P. Quid est harena? A. Murus terrae. P. 
Quid est herba? A. Vestis terrae. P. Quid sunt holera? 
A. Amici medicorum, laus coquorum. P. Quis est qui amara 
dulcia facit? A. Fames. P. Quid est quod hominem lassum 
non facit? A. Lucrum. P. Quid est vigilanti somnus? A. 
Spes. P. Quid est spes? A. Refrigerium laboris, dubius 
eventus. P. Quid est amicitia? A. Aequalitas animorum. 
P. Quid est fides? A. Ignotae rei et mirandae certitudo.* 


21. devourer. 22. separator. 23. unfailing. 24. cleanser. 25. (means 
of) warming. 26. trembling. 22'I —perditor. 28. 1.e., ice. 29. reclothing. 
30. ripening. 31. two-thirds. 32 —ubivis. 


10 


15 


20 


25 


30 


10 


15 


20 


25 


30 


172 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


P. Quid est mirum? A. Nuper vidi hominem stantem, 
molientem, ambulantem, qui numquam fuit. P. Quomodo 
potest esse, pande mihi. A. Imago est in aqua. P. Cur hoe 
non intellexi per me, dum toties vidi hunc ipsum hominem? 
A. Quia bonae indolis es iuvenis et naturalis ingenii, proponam 
tibi quaedam alia mira; tempta si per te ipsum possis conicere 
illa. P. Faciamus, ita tamen ut si secus, quam est, dicam, 
corrigas me. A. Faciam ut vis. Quidam ignotus mecum sine 
lingua et voce locutus est, qui numquam ante fuit nec postea 
erit, et quem non audiebam, nec novi. P. Somnium te forte 
fatigavit,magister? A. Etiam,fili. Audiet aliud: vidi mortuos 
generare vivum, et aura vivi consumpti sunt mortui. P. De 
fricatione? arborum ignis natus est, consumens arbores. A. 
Verum est. Audivi mortuos multa loquentes. P. Numquam 
bene, nisi suspendantur in aere? A. Vere. Vidi ignem 
inextinetum pausare? in aqua. P. Silicem in aqua significare 
vis, reor. A. Ut reris, sic est. Vidi mortuum sedentem super 
vivum et in risu mortui moritur vivus. P. Hoe coqui nostri 
norunt.6 A. Norunt. Sed pone digitum super os, ne pueri 
hoe audiant, quid sit. Ful in venatione cum aliis, in qua si 
quid cepimus nihil nobiscum portavimus; quem non potuimus 
capere, domum portavimus nobiscum. P. Rusticorum est 
haee venatio?" A. Est. Vidi quendam natum antequam 
esset conceptus. P. Vidisti et forte manducasti?$ A. Man- 
dueavi. Quis est qui non est, et nomen habet et responsum 
datsonanti? P. Biblos??insilvainterroga.? 4A. Vidi hospitem 
currentem cum domo sua; et ille tacebat, et domus sonabat. 
P. Para mihi rete et pandam tibi. A. Quis est quem videre 
non potes nisi clausis oculis? P. Qui stertit, tibi ostendit 
illum. . A. Vidi hominem octo in manu tenentem, et de 
octonis? rapuit septem, et remanserunt sex. P. Pueri in 





33. friction. 34. 'The answer is "bells." 35. rest. 306. explained as 
a burning wick on à lump of lard. 37. hunting of lice. 38. 'The answer is 
"pullus in ove." 39. meaning not clear. The answer is 'echo." 40. 
Answer is *flumen et piscis." 41. Answer is *somnus." 42-—octo. 


DE PHILOSOPHORUM LIBRIS 173 


schola hoc sciunt.? — A. Quis est cul si eaput abstuleris resurgit 
altior? P. Vide ad lectulum tuum et ibi invenies.9 A. Tres 
fuere; unus numquam natus et semel mortuus; alter semel 
natus numquam mortuus; tertius semel natus et bis mortuus. 
P. Primus aequivocus^ terrae, secundus Deo meo, tertius 
homini pauperi. Vidi feminam volantem, rostrum habentem 
ferreum, et corpus ligneum, et caudam pennatam, mortem 
portantem. P. Socia est militum.? — A. Quid est miles? 
P. Murus imperii, timor hostium, gloriosum servitium. A. 
Quid est quod est et non est? P. Nihil. A. Quomodo potest 
esse et non esse? P. Nomine est et re non est. A. Quid est 
tacitus. nuntius? | P. Quem manu teneo. A. Quid tenes 
manu? P. Epistulam tuam, magister. A. Lege^$ feliciter, fili. 


LXXVIII! 
DE PHILOSOPHORUM LIBRIS 


Ecce de septem liberalibus artibus philosophorum, ad quam 
utilitatem discendae sint catholicis, satis, ut reor, superius 
diximus. Illud adhuc adiecimus quod philosophi ipsi qui 
vocantur, si qua forte vera et fidei nostrae accommodata in 
dispensationibus? suis seu scriptis dixerunt, maxime Platonici, 
non solum formidanda non sunt sed ab eis etiam tamquam 
iniustis possessoribus in usum nostrum vindicanda.  Sieut 





43. answer? 44. of the same name. "The three are: Adam, Elijah, 
and Lazarus. The Hebrew 'àdàm, a human being, was associated by pop- 
ular etythology with 'adamaàh, earth; Elijah means ''God is the Lord"; 
Lazarus is a synonym for 'beggar." 45. The answer is "sagitta." 46. 
imperative. 

LXXVIII. 1. From the De institutione clericorum of Hrabanus Maurus 
(819), the most learned of Alcuin's pupils, abbot of Fulda, later archbishop 
of Mayence. He was called */Praeceptor Germaniae"; among his pupils 
were Lupus (see p. 175) and Walahfrid Strabo (see cLx, p. 332). He 
founded the great library of Fulda, over the door of which was written a 
part of Alcuin's epigram on the scriptorium (see cLvi, p. 322). 2. systems 
of philosophy. 


10 


15 


20 


[or 


10 


20 


25 


30 


174 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


enim Aegyptii non tantum idola habebant et onera? gravia? 
quae populus Israel detestaretur et fugeret, sed etiam vasa 
et ornamenta de auro et argento et vestem, quae ille populus 
exiens de Aegypto sibi tamquam ad usum meliorem claneulo 
vindicavit, non auctoritate propria sed praecepto et mandato, 
ipsis Aegyptiis nescienter* commodantibus ea quibus ut bonis 
utebantur. $Sic doctrinae omnes gentilium non solum simulata 
et superstitiosa figmenta gravesque sarcinas supervacanei 
laboris habent, quae unusquisque nostrum duce Christo de 
societate gentihum exiens, debet abominari atque devitare, 
sed etiam liberales diseiplinas, de quibus paulo ante egimus, 
usui veritatis aptiores et quaedam morum praecepta utilissima 
continent, deque ipso uno Deo colendo nonnulla vera inve- 
niuntur apud eos; quod? eorum tamquam aurum et argentum, 
quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis 
divinae providentiae, quae ubique infusa est, eruerunt et quo 
perverse et iniuriose ad obsequia daemonum abutuntur, cum 
ab eorum misera societate sese animo separat,? debet ab eis 
auferre christianus ad usum iustum praedicandi evangelu. 
Vestem quoque illorum, id est, hominum quidem instituta, 
sed tamen aecommodata humanae societati, quibus in hac 
vita carere non possumus, accipere atque habere licuerit in 
usum convertenda christianum. Nam quid aliud fecerunt 
boni multi fideles nostri? Nonne aspicimus quanto auro et 
argento et veste suffarcinati exierunt de Aegypto Cyprianus 
et doctor suavissimus et martyr beatissimus? Quanto Lac- 
tantius? Quanto Victorinus, Optatus, Hilarius? | Quanto 
innumerabiles grammaticl? Quod prior ipse fidelissimus Dei 
famulus Moyses fecerat, de quo scriptum est? quod *'eruditus 
fuerit omni sapientia Aegyptiorum." Quibus omnibus viris? 
superstitiosa? gentium consuetudo? et maxime illis temporibus 
cum Christi recutiens jugum christianos persequebatur, 


3. grievous errors; cf. graves sarcinas, l. 8, below. | 4 —nescientibus. 
b. this gold of theirs, etc., object of auferre, l. 19, below. 6. Sc. christianus 
as Subject. 7. Acts vii,22. 8. dative. 9-—superstitiosae gentes. 10. rejecting. 


AD REGINB. 175 


disciplinas quas utiles habebat numquam commodaret,! si 
eas in usum colendi unius Dei, quo vanus idolorum cultus 
exscinderetur, eonversas? suspicaretur. Sed dederunt aurum 
et argentum et vestem suam exeunti de Aegypto populo Dei, 
nescientes quemadmodum illa quae dabant in Christi obsequium 
redderentur. Illud enim in Exodo factum sine dubio figuratum 
est!? ut hoe praesignaret,4^ quod sine praeiudicio alterius aut 
paris aut melioris intellegentiae dixerim. Sed hoc modo in- 
structus divinarum seripturarum studiosus, cum ad eas 
scrutandas accedere coeperit, illud apostolicum? cogitare non 
cesset: '"Scientia inflat, caritas aedificat." 


LXXIX! 
AD REGINB.? 


Carissimo suo Reg. Lupus in Domino salutem. Desideramus 
quidem adventum vestrum, ut dignum est, quem iam certae 
litterae spoponderunt; sed suademus vigilantissima cautione 
tutum iter eligendum, propterea quod in regno Caroli? regis 
nostrij novis exortis rebus, impune latrocinia committuntur, 
et nihil securius atque constantius quam rapinarum violentia 
frequentatur. Talis igitur est commeantium quaerenda 
societas quorum numero atque virtute improborum*' factio 
evitetur, aut si necesse fuerit repellatur.  Catilinartum et 
Iugurthinum Sallusti librosque Verrinarum, et si quos alios 
vel corruptos nos habere vel penitus non habere cognoscitis, 





1i-commodavisset. 192. for fut. pass. infinitive. 13. ie., it is to be 
interpreted figuratively. 14. prefigure. 15b. 1 Corinthians viii, 1. 

LXXIX. 1. rxxix-rLxxxm are letters of Lupus, abbot of Ferriéres (1c. 
862). Lupus may be called the first humanist. With him the study of the 
classics is an end in itself; the other medieval elassicists attempt to justify 
(or conceal) their devotion to the ancient literature by alleging its usefulness 
to the church. Lupus rivals the Renaissance scholars in his enthusiasm for 
securing, copying, and correcting MSS, and surpasses most of them in his 
philological respect for the text. 2. uncertain who is meant. 3. Charles 
the Bald. 4. robbers. 


10 


15 


176 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


nobis adferre dignemini, ut vestro beneficio et vitiosi cor- 
rgantur et non habiti; numquamque nisi per vos habendi, 
hoe gratius quo insperatius adquirantur. Cupio vos valere 
feliciter. | 


LXXX 


AD ALTSIGUM ABBATEM! 


Venerabili Altsigo abbati Lupus monasterii Bethlehemitici 
sive Ferrariensis in Domino salutem. Ingenti clementia Dei 
nostri discordiae? peste mitigata, quae totas Gallias Germani- 
amque hactenus vexavit atrociter, inter ipsa pacis exordia 
foedus quod inter nostram vestramque olim fuit ecclesiam, 
directis ad reverentissimum Guigmundum episcopum? litteris, 
studui renovare. Quia vero vos amore sapientiae, cuius et ego 
sum avidus, flagrare comperi, vel secundum illud Tullii 
"pares ad pares facile congregantur," et? iuxta receptae scrip- 
turae assertionem,* omne? animal diligit sibi simile, sic omnis 
homo," hac epistola meam offero et vestram expeto amicitiam 
ut nobis? vicissim, cum in sacris orationibus, tum etiam in 
quibuslibet aliis utilitatibus, prodesse euremus. Atque ut 
quod pollieeor vos exsequamini priores, obnixe flagito ut 
Quaestiones beati Hieronymi quas, teste Cassiodoro, in Vetus 
et Novum Testamentum elaboravit, Bedae quoque vestri 
similiter Quaestiones in utrumque Testamentum, item memo- 
rati Hieronymi libros Ezplanationum in. Hieremiam, praeter 
sex primos, qui apud nos reperiuntur, ceteros qui sequuntur; 
praeterea Quintiliani Jmstitutionum  oratoriarum libros xir, 
per certissimos nuntios mihi ad cellam? Saneti Iudoci, quae 





LXXX. 1. of York. 2. the dispute between Charles the Bald and Lothaire, 
which was settled by an agreement made at Peronne in 849. 3. of York. 
4. DesenectuteTIll,9. 5b. Sc.quia. 6. Ecclesiasticusxiii, 19. "7. reciprocal, 
strengthened by vicissim. 8. a subordinate religious house under the 
control of the abbot of the mother abbey; later called priory. 'The owner- 
ship of Saint-Josse had been in dispute. 


AD ANSBALDUM D 


tandem aliquando nobis reddita est, dirigatis tradendos 
Lantramno, qui bene vobis notus est, ibique? exscribendos, 
vobisque quam poterit fier1 celerius! remittendos. Quod si 
omnes non potueritis, at aliquos ne gravemini destinare, 
recepturi a Deo praemium impletae! caritatis," a nobis autem 
quameumque possibilem dumtaxat? iusseritis vicem? tanti la- 
boris. Valete, nosque mox'^ ut^ se oportunitas obtulerit ex- 
optabili? responso laetificate. 


LXXXI 


AD ANSBALDUM! 


Dilecto suo Ansbaldo Lupus salutem. ^ Moleste tuli quod 
tanta oportunitate comperta, ut parcissime dicam, nihil 
mihi vel mandare vel seribere voluisti. "Tamen quamquam 
curam nostri tam facile deposueris, quod in te reprehendo, 
ipse nequaquam imitabor, sed me? aspernantem pio complectar 
adloquio. "Tullianas epistolas quas misisti cum nostris con- 
ferri faciam, ut ex utrisque, si possit fieri, veritas exsculpatur. 
Tu autem huic nostro cursori Tullium? 7n Arato trade, ut ex 
eo quem me impetraturum eredo quae deesse illi Eigil noster 
aperuit suppleantur. Bene vale, et tuis me semper orationibus 
protege. 


9. i.e., in cella S. Iudoci. 10 —celerrime. |. 1d. for the kindness you (will) 
have done. 12. restricts the meaning of possibilem. 198. return, recompense. 
14 —simulatque. 15. passive, desi?red. 

LXXXI. 1. monk, later abbot of Prüm. 2. object of aspernantem; sc. te 
as object of the verb. 3. Cicero's translation of Aratus. Lupus hopes to 
get another copy from which he expects to correct the Prüm MS, which 
Eigil has told him is defective. —Eigil was the predecessor of Ansbald as 
abbot of Prüm. 


10 


15 


15 


20 


178 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


LXXXII 
AD HINCMARUM! 


Clarissimo praesuli Hincmaro Lupus perpetuam salutem. 
Collectaneum? Bedae in apostolum ex operibus Augustini 
veritus sum dirigere, propterea quod tantus est liber ut nec 
sinu celari, nec pera possit satis commode contineri; quamquam, 
si alterutrum fieret, formidanda esset obvia improborum? 
rapacitas, quam profecto pulchritudo ipsius codicis accendisset, 
et ita forsitan et mihi et vobis perisset. Proinde tuto vobis 
memoratum volumen ipse commodaturus sum cum primo; 
si Deus vult, aliquo nos contigerit sospites convenire. Pineas 
autem nuces, quot cursor ferre potuit, hoc est decem, mittendas 
curavi. Rescriptum? vestrum quo notarii? ut sceripsistis, me 
privavit impedimentum, cursor idem noster ad hoc directus 
ut à vobis propositum est, acciplat, ut lectione illius vel erudiar 
vel delecter. Benigne vos mei memores opto valere feliciter. 


LXXXIIIL.!. A MEDIEVAL NEWS RECORD 


752. Passus est? sanctus pater noster Bonifatius, vir apos- 
tolieus et omni sapientia adornatus, qui de Anglorum gente 
nobilem ducens originem ibidem in sancto proposito religio- 
sissime educatus, et doctrina nihilominus insignis fuit et 
miraculis claruit; postea vero divina admonitus pietate Ger- 
maniae fines adiit, Francorum gentem diversis errorum laqueis 
irretitam nobiliter? instruxit et haereticorum  pravitates' 
instantissime? superavit. Evangelica? etiam doctrina adeo 
praecipuus exstitit ut apostolorum tempora in eius praedi- 
catione laudares. Itaque meritis illius cireumquaque* elares- 


LXXXII. 1. archbishop of Rheims. 2. a commentary on the letters 
of St. Paul. 3. Cf. p. 175,1. 19. 4-— primum. |. b. answer. 6. scribe. 

LXXXIII. 1. From the Annals of Xanten (640-874), a German town on 
the Rhine. 2. suffered martyrdom. 3. splendidly. 4. errors. 5. rulh- 
lessly. 6. Eng. 


A MEDIEVAL NEWS RECORD 179 


centibus, a viro sanctissimo Gregorio papa Romano accersitus, 
ad illuminationem"? totius Germaniae transmissus et ab eodem 
episcopus ordinatus,* in civitate quae Mogontia? dicitur 
pontifieatus? honore meruit sublimari.^ Ibi inter homines 
constitutus, angelicam vitam exercuit, Francorum gentem, 
'Thuringorum et Saxonum populos Deo adquisivit, et in omni 
sanctitate gloriosus fuit. Novissime ergo cum multos ex 
Frisonibus ehristianae religioni subiugasset," a paganis qui 
supererant gladio peremptus, cum martyrii? gloria migravit 
ad caelestia regna corpusque illius comitante fidelium maxima 
turba ad Fuldense monasterium, quod ipse sibi in solitudine 
Boconia construxerat, eum magnis Dei laudibus transportatum 
et condigno? honore tumulatum, miraeulis ibidem plurimis 
claret. Passi sunt autem cum eo et alii ex clero* eius viri 
religiosi, presbyteri, diacones et monachi, sed nobiliores inter 
eos fuerunt Eobanus episcopus et Adalarius sacerdos, qui 
primitus in monasterio quod Trech nominatur honorabilem 
meruerunt sepulturam sed emergentibus annis etiam ipsi 
Fuldam translati, iuxta corpus sancti pastoris sui Bonifatii 
satis pulcherrime requiescunt. 

Anno 835. Mense Februario eclipsis? lunae fuit. Ludowicus 
imperator cum convoco!? suo? perrexit ad Burgundiam ibique 
venit ad eum Pippinus filius eius. Interim autem iterum 
invaserunt pagani partes Frisiae et interfecta est de paganis 
non minima multitudo. Et iterum praedaverunt'" Dorestatum. 

Anno $836. Mense Februario incipiente, nocte mirandae 
acies!5 apparuerunt ab oriente in occidentem. Iterum eodem 
anno pagani christianos invaserunt. 

Anno.837. Ingens turbo ventorum frequenter erumpebat 
et stella cometes visa est, nimium?? ex se mittens fervorum?? 
in oriente, coram humanis obtutibus quasi per tres cubitos; 











7. enlightenment. 8. Mayence. 9. pontificate; see p. 147, note 1. 10. 
be elevated, exalied. 11. converted. 12. martyrdom. 13-digno. 14. having 
passed. 15. eclipse. 16. (his som) of the same name. — 1T. deponent in 
CL. 18. streaks of light. 19 —multum. 20. trails of light. 


15 


20 


10 


15 


20 


30 


180 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


et pagani vastaverunt Walierum multasque feminas inde 
abduxerunt eaptivas, cum infinita diversi generis pecunia. 

Anno 838. Hiems pluvialis et ventosa valde, et mense Ianu- 
ario 12. Kal. Februari? tonitruum? auditum est, similiter- 
que mense Februari 14. Kal. Martii tonitruum est auditum 
magnum et nimis ardor solis terram urebat; et quibusdam 
partibus terrae motus factus est; et ignis forma draconis in 
aere visus est. Eodem anno haeretica pravitas orta est. Eodem 
anno quinta nocte ante natale? Domini fragor tonitrui magni 
auditus est, et fulguris visus, et multis modis miseria et cala- 
mitas hominum cotidie augebatur. 

Anno $839. 7.4 Kal. Ianuariorum?? ingens venti turbo ortus 
est ita ut fluctus maris valde inundabant super terminos et 
litus, miserabiliter innumerabilem turmam humani generis in 
villis? et vicis? cireumpositis simul cum aedificiis consump- 
serunt. Classes enim in mari vertentes?* disruptae sunt, et 
flamma ignis supra totum mare visa est. Eodem anno 8. Kal. 
Aprilis admirandae acies apparuerunt vesperascente die in 
caelo in modum domus rotundae, totum caeli ambitum cir- 
cumdueentes.?? Eo anno venerunt corpora sanctorum Fel- 
eissiml et Agapiti atque sanctae Felicitatis in locum qui dicitur 
Fredenna. 

Anno 852. Ferrum?? paganorum incanduit; nimius ardor 
solis; et fames subsecuta est; et pabula animalium defecerunt; 
et pastus porcorum exuberans. 

Anno 853. Fames magna in Saxonia ita ut multi equis 
alerentur. 

Anno 854. Nordmanni, cum reliquis multis malis quae 
christianis inruerunt?' undique, eeclesam sancti Martini, 
Turonis eivitatis episcopl, ubi pausatio? illius est, igni suc- 
cenderunt. 





21-— Februarias. 922 —lonitrus. 23 —natalem. 24. 'The chronicler begins 
his year with Christmas. 25-—/anuarias. 26. towns.  2'T. villages. 28. 
sailing. 29. encircling. 30. steel. 31. brought upon, transitive. 32— 
sepulchrum. 


THE THREE FRIENDS 181 


Anno 855. Verno tempore Ludowicus, rex orientalis, misit 
filium suum et convocum in Aquitaniam, accipere sibi regnum 
patris? sui Pippini. 

Anno $856. Nordmanni rursum regem sibi constituunt, 
cognatum et convocum?* priori? et Dani iterum, resumptis 
viribus, navali evectu?*? christianos invaserunt. 

Anno 857. Plaga?* magna vesicarum turgentium?6 grassatur 
in populo, et detestabil eos putredine? consumpsit ita ut 
membra dissoluta ante mortem deciderent. 

Anno $58. Ludowicus, rex orientalis, conventum populi 
sortis?? suae?* apud Wangionam habuit. 

Anno 859. Kalendis Ianuarn, celebrata sollemnitate matu- 
tinorum, apud Wormatium semel terrae motus factus est, et 
apud Magontiam tredecies?? ante diluculum. 

Anno 860. Nonis Februarii tonitruum auditum est; et rex? 
reversus est de Gallia, depravato omni regno et in nihilo 
emendato. : 


LXXXIV. THE THREE FRIENDS 


De Notkero, Ratperto, Tuotilone, quoniam quidem cor et 
anima una erant, qualia tres? quasi unus? fecerint, quantum a 
patribus audivimus, narrare incipimus. Hi tres, quamvis 


33. should be patrui. 34. having the same name as his predecessor. 
35. raid. 36. a plague accompanied by a swelling of the bladder, or, a 
plague of swollen vesicles. 3. festering. 38. his part of the kingdom. 39. 
thirteen times. 40. Ludwig of Germany. 

LXXXIV. 1. From the Casus Sancti Galli (891-972), by Ekkehart IV, a 
monk of St. Gall (1c. 1060), who continued the work of Ratpert. Itisbased 
chiefly on oral tradition and is rich in anecdotes about the famous monks 
of the monastery. It is important for our knowledge of the culture of the 
times. Ekkehart is one of the best story-tellers of the Middle Ages; our 
selection *'is one of the passages of medieval history that may stand com- 
parison with anything modern." "The Latin is not classical and is often 
awkward and obscure. 2. (hree as it were (in) one. 


15 


20 


10 


15 


20 


h2 
Qt 


182 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


votis essent unicordes,? natura tamen, ut fit, erant dissimiles. 
Notker corpore non animo gracilis,* voce non spiritu balbulus;? 
in divinis erectus, in adversis patiens, ad omnia mitis, in? 
nostratium acer erat exactor disciplinis; ad repentina timidu- 
lus? et inopinata, praeter daemones infestantes, erat; quibus 
quidem se audenter? opponere solebat. In orando, legendo, 
dictando? ereberrimus.? Et ut omnes sanctitatis eius in 
brevi compleetar dotes, sancti spiritus erat vasculum," quoF 
suo tempore abundantius nullum."? 

At Tuotilo longe aliter bonus erat et utilis. Homo lacertis 
et omnibus membris sieut? Fabius athletas eligere docet'?; 
erat eloquens, voce clarus, caelaturae^ elegans et picturae 
artifex, musieus sieut socii eius; sed in omnium genere fidium 
et fistularum prae omnibus. Nam et filios nobilium in loco 
ab abbate destinato fidibus edocuit. Nuntius proeul? et 
prope/? sollers; in structuris!? et ceteris artibus suis efficax, 
concinnandi" in utraque? lingua potens et promptus natura, 
serio!? et ioco? festivus, adeo ut Karolus?" noster aliquando ei 
maledixerit qui talis naturae hominem monachum fecerit. 
Sed inter haec omnia, quod prae aliis est, in choro* strenuus, 
in? latebris? erat lacrimosus; versus et melodias* facere 
praepotens; castus, ut? Marcelli discipulus, qui feminis oculos 
clausit. 

Ratpertus autem inter ambos quos diximus medius incedebat. 
Scholarum ab adulescentia magister, doctor planus? et bene- 
volus, disciplinis asperior; raro? praeter fratres pedem 
deuse CASUM endi to co cixsW n oo* Geaiif en urbe pu TE 


3. harmonious. 4. frail. 5. stamunering; he is known as Notker 
Balbulus. 6. given to strict. enforcement of discipline among our brothers 
(nostratium). "I. somewhat timid. .8-audacler. 9. writing verse. 10. 
assiduous. 11. Biblical, vessel. 12. filled (with the spirit) as much as any 
other (vessel). 13. such a man as Fabius (Quintilian) teaches (us) to select 
as an athlete; cf. Quint. X, 1, 33. 14. carving. 15. for long and short 
distances. — 16. building. 1". in expressing himself. 18. Latin and 
German. 19.i.e., on all occasions. 20. the Emperor Charles III, called 
the Fat. 21. in secret. 22. as became. 23. clear. 24. most rarely of the 
brothers. 


THE THREE FRIENDS 183 


claustro promovens, duos caleeos annum habens, excursus? 
mortem nominans5; saepe Tuotilonem itinerarium?? ut se 
caveret amplexibus monens. In scholis sedulus, plerumque 
cursus? et missas neglegebat, bonas," inquiens, missas audimus 
cum eas agi? docemus." Qui cum labem maximam claustri 
impunitatem?? nominasset, ad capitulum* tamen nonnisi 
vocatus venit, eum?? sibi officium capitulandi et puniendi 
gravissimum, ut ait, sit traditum.?? 

Tales cum essent tres isti nostrae rei publicae senatores— 
quod?! semper doctorum est?' et utilium—ab? otio vacantibus? 
et in? levitate ambulantibus? detractiones* et dorsiloquia?? 
patiuntur assidua; sed maxime, quia minus refellere solebat, 
sanctus, ut vere asseram, domnus Notkerus. 'Tuotilo quidem 
et Ratpertus acriores talibus minusque ad contumelias habiles, 
rarius ab eis laedebantur; Notkerus autem, hominum mitis- 
simus, quid iniuriae essent in semetipso didicit. De quibus 
pluribus unum?9 aliquem,? ut quantum Satanas in talibus 
praesumat ab?' uno discas omnes, introducere volumus. 


Erat hie quidem refectorarius? nomine Sindolfus, postremo 


autem fietis obsequelis,?? eum alias in nullo esset utilis, aecu- 
sans fratres criminibus coniectis, a Salomone operariorum?? 
positus est decanus. Enimvero cum esset refectorarius pro 
commodis ineommoda, quibus ausus erat, exhibebat; prae 
ceteris autem Notkero. Salomone autem in plurimis occupato 
nec adtendere ad singula? sufficienti, alimonia? interdum 
fratribus cum aut detraheretur? aut depravaretur,* clamabant 





25. saying it was death to leave the monastery. | 26. given to travel. 2T. 
office, services, held at the canonical hours. 28. to be sung. 29. failure to 
inflict punishment. 30. He had enough of counseling and punishing in his 
own capitulum (the school room) without going to the chapter meeting, 
which dealt with the same kind of problems. 31. which is the lot of, 
explained by what follows. | 32. from those given to idleness. 33. "Tobias 
ii, 17. 34. slanders. 35. backbiting. 36 —wunum. 3T. Vergil, Aeneid 1I, 
65. 38. refectorer, the monk who had charge of the refeetory. 39. obse- 
quiousness. 40. work-maslter. 41. details. 42. food. 43. was withheld. 
44. was tlainted. 


10 


10 


15 


20 


25 


184 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


plures pro iniustitia; inter quos aliquando etiam tres quos 
dieimus 1sti aliqua locuti parebant.4 

Erat tribus illis inseparabilibus consuetudo permisso' 
quidem prioris** in intervallo*? Jaudum nocturno convenire in 
scriptorio?? eollationesque* tali horae aptissimas de scripturis 
facere. At Sindolfus, sciens horam et colloquia, quadam nocte 
fenestrae vitreae cul Tuotilo assederat clandestino? foris? 
appropiat,* aureque vitro affixa, si quid rapere posset quod 
depravatum episcopo traderet auscultabat.  Senserat illum 
Tuotilo, homo perviceax* lacertisque confisus, latialiterque,5 
quo illum qui nihil intellegeret lateret, compares*? alloquitur. 
"Adest ille," inquit, 'et aurem fenestrae affixit. Sed tu, 
Notker, quia timidulus?? es, cede in ecclesiam, Ratperte autem 
mi, rapto flagello fratrum, quod pendet in pyrali,?? deforis* 
accurre. Ego enim illum, cum appropinquare te sensero, 
vitro citissime redaperto,? captum capillis ad meque per- 
tractum violenter tenebo. "Tu autem, anime mi, confortare*? 
et esto robustus, cpu illum totis viribus In Tape 9L et 
Deum in illo WOO 

Ille vero, sicut semper erat ad disciplinas acutissimus, 
modeste?" exiens, rapto flagello, cucurrit celerrimus, hominem- 
que intra capite tractum,** totis viribus a dorso ingradinat.$5 
Et ecce ille manibus pedibusque renisus, flagellum incussum 
capiens tenuit; at ille virgam propius aspectam rapiens, ictus 
ei validissimos infregit. Cum autem parci sibi, male iam 
muletatus, in cassum petisset: ''Voce," inquit, *&opus est," 





45. Sindolf now bears a false report to the abbot as to what the 
three had said; though Sindolf is convicted of lying, the abbot refuses 
to punish him; the three appear to aecept the abbot's decision but are in 
reality only waiting for an opportunity to punish Sindolf. 46. Eng. 47. 
noun, with the permission. 48 —abbatis. 49. between the night and morn- 
ing offices. 50. Eng.; the room set apart for copying MSS and records. 
51. ''hey compared and corrected MSS (scripturae) ; or better, collationes — 
debates. ^ 52. secretly. | 53 -—deforis of 1l. 14, below, from outside. 54. 
resolute. | 55 -— Latine. | 56. comrades. b'T. somewhat timid. | 58. Greek, 
heated room, probably the chapter hall. 59 aperto. $60. be bold. 61. 
lash. 62. obediently. 63. from within. 64. held, i.e., by 'Tuotilo. 65. beat. 


THE YOUNG ALFRED 185 


et exclamans vociferavit. At fratrum, pars, voce audita tali 
tempore insolita, stupens accurrit luminibus et quidnam 
esset quaesivit. "Tuotilo autem diabolum se cepisse creber 
ingeminans, lumen adhiberi rogat ut in cuius illum imagine 
teneret certius inspiceret. Capite autem inviti hac et illac ad 
inspicientes versato, si Sindolfus esset quasi nescius interrogat. 
Omnibus autem vere ipsum esse clamantibus et ut illum 
dimitteret rogantibus, relicto eo: ^Me miserum," ait, *in 
auricularem*? et intimum episcopi manus misisse." Ratpertus 
vero, fratribus accurrentibus, in*? partem cedens*5 clam se 
subduxit. Neque enim ipse qui passus est a quo caederetur 
scire poterat. Quaerentibus autem aliquibus ubinam domnus 
Notkerus Ratpertusque abissent: Ambo," inquit, *ad opus 
Dei, diabolum sentientes? abierunt, meque cum illo?? in 
negotio perambulante? in tenebris dimiserunt. Vere autem 
omnes scitote angelum Domini ictus ei manu sua incussisse."? 
Discedentibus tandem fratribus, à partium sectatoribus sur- 
gunt, ut fit, multiloquia"^; alu Dei 1udicio, ut?? auscultatores 
clandestini publicarentur? factum dicebant; ali autem tali 
viro, nisi quod angelum Dei praetendit, ? tale opus non decu- 
isse. Occultabat autem se confraetus?' ille corporis pariter 
et mentis dolore. | 


LXXXV. THE YOUNG ALFRED 


Sed, ut more navigantium loquar, ne diutius, navim undis 
et vela ventis concedentes et a terra longius enavigantes, 
longum cireumferamur inter tantas bellorum clades et annorum 


66. adjective instead of an adverb. 67. counselor. 8. drawing apart. 
69. obsehbing (that it was). | "70 -—diabolo. "T1. prowling. | "2. inflicted. 
T3. as was natural. "T4. lively discussion. | '15. dn order that eavesdroppers 
might be exposed. ^76. had as his defense. "T'T. crushed. 

LXXXV. 1. From the Annales rerum gestarum Alfredi Magni, a chroni- 
cle of English history for the years 849-887, by Asser, bishop of Sher- 
borne (1910). "'i'he facts about Alfred are largely from personal knowl- 
edge. 


5 


10 


15 


20 


10 


20 


hà 
[^r 


186 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


enumerationes, ad id quod nos maxime ad hoc opus incitavit 
nobis esse redeundum censeo, scilicet aliquantulum, quantum 
meae cognitioni innotuit, de infantilibus? et puerilibus domini 
mel venerabilis Aelfredi, Angulsaxonum regis, moribus hoc in 
loco breviter inserendum esse existimo. 

Nam eum communi et ingenti patris sui et matris amore 
supra omnes fratres suos, immo ab omnibus, nimium diligeretur 
et in regio semper curto? inseparabiliter* nutriretur, accrescente 
infantili et puerili aetate, forma ceteris suis fratribus decentior 
videbatur vultuque et verbis atque moribus gratiosior. Cui 
ab ineunabilis ante omnia et cum omnibus praesentis vitae 
studis, sapientiae desiderium cum nobilitate generis, nobilis 
mentis ingenium supplevit; sed pro dolor! indigna suorum 
parentum et nutritorum? incuria usque ad duodecimum aetatis 
annum aut eo amplius illiteratus permansit. Sed Saxonica 
poemata die noctuque sollers auditor, relatu aliorum saepissime 
audiens, docibilis memoriter retinebat. In omni venatoria 
arte industrius venator incessabiliter" laborat non in vanum; 
nam incomparabilis omnibus peritia et felicitate in illa arte 
sicut et in ceteris omnibus Dei donis fuit, sieut et nos saepissime 
vidimus. 

Cum ergo quodam die mater sua sibi et fratribus suis quen- 
dam Saxonieum poematicae? artis librum quem in manu 
habebat ostenderet, ait: Quisquis vestrum discere citius!? 
istum codicem possit, dabo illi illum." Qua voce, immo divina 
inspiratione, instinctus Aelfredus et pulchritudine principalis" 
litterae" illius libri illectus, ita matri respondens et fratres suos, 
aetate quamvis non gratia seniores, anticipans inquit: *Verene 
dabis istum librum uni ex nobis, scilicet ili qui citissime 
intellegere et recitare eum ante te possit?" Ad haec illa arri- 
dens et gaudens atque affirmans: "Dabo," infit, ^illi."^ Tune 





2. of childhood. 3. court. 4. hardly more than semper. 5. those who had 
the care of him. |. quick to learn. "T. incessantly. 8. Eng. 9-—poeticae. 
10. comparative for superlative. 11. tAe (lluminated) initial letter. 


CAROLOMANNUS A8 A MONK 187 


ille statim tollens librum de manu sua magistrum adiit et 
legit.? Quo lecto matri retulit et recitavit. 

Post haee eursum diurnum, id est celebrationes! horarum, 
ac deinde psalmos quosdam et orationes multas didicit; quos 
in uno libro congregatos in sinu suo die noctuque, sicut ipsi 
vidimus, secum inseparabiliter, orationis gratia, inter omnia 
praesentis vitae currieula ubique circumducebat. Sed pro 
dolor! quod maxime desiderabat, liberalem scilicet artem, 
desiderio suo non suppetebat, eo quod, ut loquebatur, illo 
tempore lectores boni in toto regno Occidentalium Saxonum 
non erant. 


LXXXVI!| CAROLOMANNUS A$ A MONK 


Anno Dominicae incarnationis pccxrv. Carolomannus con- 
fessus est suo germano Pippino quod mente disposuisset mundum 
relinquere et pro amore Dei regnum terrenum deserere, ut in 
futura vita centuplieatam? reciperet possessionem. Et in hoc 
anno nullam fecerunt expeditionem sed praeparavit se uterque, 
Carolomannus ad iter quod decreverat, et Pippinus ut ger- 
manum suum ad locum honorifice cum muneribus et debita 
munificentia prosequeretur. 

Anno Dominicae incarnationis Dpccxrzvr. Carolomannus 
Romam perrexit ibique se totondit et in Sarapte? monte mo- 
nasterium aedificavit in honore sancti Sylvestri ibique aliquod 
tempus moram faciens, exinde ad sanctum Benedictum in 
Cassinum^ usque pervenit et ibi monachus effectus est. Fertur 
autem de hoc sancto viro exemplum memorabile. Cum adhuc 





19. apparently means he learned the book by heart. 13. i.e., the 
services. 14. teachers. | 

LXXXVI. 1. From the Chronicon of Regino of Prüm (1 915), dealing 
with events from the birth of Christ to 906. It is one of the more impor- 
tant historical works of the Middle Ages and was much aged 2. hundred- 
fold. 3. Soracte. 4. Monte Cassino. 


Ot 


20 


[ori 


10 


20 


188 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Romae positus in monasterio quod sibi aedificaverat ab omnibus 
propter regiam nobilitatem* et, quod maius est, propter con- 
temptum regni terreni et gloriam praesentis? saeculi? vene- 
raretur? et laudibus extolleretur, timens vir Deo plenus favorem" 
laudis humanae," qui tanta pro Christo reliquerat, fugam 
magis arripere? disposuit quam vanae gloriae subiacere. Et 
hoc tantummodum?? uno fido socio confessus, quem ab infantia 
in omnibus fidelem probaverat, cum eo noctu omnibus aufugit 
insciis, e& ad Cassinum montem usque pervenit; nihil secum 
portans ex omnibus bonis quae corpori erant necessaria, nudus 
Christum secutus est. Et iuxta morem portam monasterii 
pulsans colloquium patris monasterii expetiit, in cuius prae- 
sentiam cum venisset, mox in terram corruit, se homicidam 
esse, se reum* omnium criminum protestans,* misericordiam 
exposcit, paenitentiae locum exquirit. Pater, cum hominem 
peregrinum esse cognovisset, interrogat cuius patriae aut 
gentis esset; at ille confessus est se Francum esse et ex Francia 
pro tah scelere migrasse, exilium libenter ferre paratum, 
tantum!" ut! patriam caelestem non amitteret.  Spiritualis 
pater, eius precibus annuens, praecepit eum in cella novitiorum? 
recipi una cum suo collega, ibique probari secundum quod 
regula'? iubet, et tanto artius quanto barbarae^ et ignotae 
gentis homo erat, implens illud apostolicum: —'/Probate!? 
spiritus si ex Deo sunt." Itaque probatus in omni? patientia? 
sociatus est congregationi una cum collega, post emensum 
anni cireulum professus! stabilitatem, conversionem!? morum 
et oboedientiam secundum regulam sancti Benedicti. Coepit 
autem inreprehensibiliter!? inter fratres conversari, omnibus 
virtutibus pollens. Accidit autem ut, iuxta quod mos est, ad 





5. Biblical, of this present world. $6. passive. "7. the applause of the 
world. 8-capere, petere. 9. fall a victim to. 10. only. 11-dummodo. 
12. novices. 13. Chapter 58 of the Regula Benedicti. 14. Note the atti- 
tude of the Italians toward the Franks. 15. rJohniv, 1. 16. i.e., in every 
test. 17. having promised. "The Rule reads: promittat de stabilitate et con- 
versione morum. suorum et oboedientia coram Deo et sanctis eius. 18. im- 
provement. 19. without reproach. 


CAROLOMANNUS A8 A MONK 189 


coquinae offieeum hebdomadarius? deputaretur?; quod cum 
libenter quidem faceret sed in multis ignoranter? offenderet, 
coquus vino exaestuans? ei alapam dedit dicens:  *Ita te 
fratribus deservire oportet?" Cui ille motus,^ placido vultu 
respondit: ''Indulgeat tibi Dominus, frater, et Carolomannus." 
Neque enim euiquam nomen suum prodiderat ne ex vocabulo 
agnosceretur. Rursus cum in quibusdam cibariis adminis- 
trandis errasset, iterum a coquo percussus est, eui eadem quae 
supra imprecatus est. Et cum iam tertio a coquo crudeliter 
caederetur, indignatus ille comes individuus? suae peregrina- 
tionis, quod tantus vir a tam vili persona tam contumeliose 
afficeretur, iam ferre non valens, arripuit pilum?" unde?5 panis 
in holera fratrum mittendus?? conterebatur, et eum omni 
annisu?' percussit, dicens: "Nee tibi Deus parcat, serve 
nequam, nec Carolomannus indulgeat." Fratres hoc audito 
valde commoti sunt quod homo alienigena et pro misericordia 
receptus talia facere praesumpsisset. Protinus itaque custo- 
diae mancipatur ut die sequenti talis praesumptio?! acrius 
vindicearetur. In crastinum productus de custodia in medio 
conventu sistitur; percunctatus cur manus extendere in fratrem 
ministrum ausus fuisset, respondit:  '(Quia," inquit, vidi 
servum? nequiorem omnibus, virum meliorem et nobiliorem 
omnium quos in terra conversari scio, non solum verbis de- 
honestar| sed etiam plagis affici."  Furore nimio exagitati, 
quod eum qui peregrinus venerat ceteris praetulisset, inter- 
rogant quis esset ille qui bonitate et nobilitate omnes anteiret, 
eur saltem patrem monasterii non excepisset. Ille necessitate 
compulsus, celare non valens quod Deus iam manifestari 





20. Cf. p. 116,1.10. 21. Cf. p. 117,1.19. 22. through ignorance. 23. heated. 
24. though deeply moved. 25. in à good sense, he answered with the same 
prayer. 26. inseparable. | 2T. pestle. |28—quo. 29. put. 30. might. 
31. Eng. 32. We expect servum to be the subject and virum the object 
of an active infinitive, but the writer suddenly shifts the construction, 
making virum the subject of a passive infinitive, leaving servum out 
of the construction; mequiorem is a real comparative, hence omnibus; 
meliorem and mobiliorem are superlatives, hence omnium. 


10 


15 


20 


25 


10 


15 


20 


190 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


volebat, ait: *''Iste est Carolomannus, quondam rex Franco- 
rum, qui pro Christi amore regnum et gloriam mundi dereliquit, 
qui de tanta excellentia? ita se humiliavit? ut modo a vi- 
lissimis personis non solum contumeliis afficiatur verum etiam 
verberibus affligatur." Quo audito tremefacti a sedibus sur- 
gunt, pedibus eius se prosternunt, veniam postulant de con- 
temptu, ignorantiam profitentur; ille contra in terram pro- 
volutus, eum lacrimis negare coepit; haec non esse vera, non 
se esse Carolomannum, sed hominem peccatorem* et homi- 
cidam; collegam suum perterritum propter commissum piacu- 
lum haec excogitasse. Quid plura?  Cognitus ab omnibus 
cum magna reverentia est observatus. Haec non passi sumus 
praeterire; nunc ad chronica revertamur. 


LXXXVII.! LIUTPRAND AT CONSTANTINOPLE 


Rege Hugone Provinciae in partibus? defuncto, Berengarii 
nomen celebre apud nonnullas praesertim apud Graecas 
exstitit nationes. Is enim Italicis omnibus principabatur* 
virtute, rex vero Lotharius solo nomine. Constantinus itaque, 
qui deiectis Romano filiisque suis, Constantinopoleos regebat 
imperium, audito Berengarium potentia praestare Lothario, 
per Andream quendam, qui ab officio comes? curtis? dicebatur, 
litteras Berengario dirigit in quibus continebatur vehementer 
se Berengarii nuntium velle videre; cuius in reditu cognosceret 
quanta eum caritate diligeret. Seripsit etiam et commenda- 
ticlas eidem pro Lothario litteras ut fidelis ei esset adminis- 
trator, cui Deo largiente exstiterat gubernator. Constantinus 

33. exalted position. 34. hwumbled. 

LXXXVII. 1. From the Antapodosis, sive res per Europam gestae, of 
Liutprand, bishop of Cremona (1c. 972), a loosely constructed history of 
events in Italy, Germany, and the Orient from 887 to 949. The first 
name is a motto rather than a title: **due credit to the good and stern re- 
quital for the wicked" —but he is more interested in the wicked. "The par- 


tieular object of his scorn and malice is the Emperor Berengarius, whose 
chancellor he had been. 2-regione. 3. praetorian yprefect. 
e. 


LIUTPRAND AT CONSTANTINOPLE 191 


namque sollicitudinem non parvam Lotharii pro salute habebat, 
religiose* ob amorem nurus suae cogitans, quae Lotharii 
soror exstiterat. 

Berengarius itaque, calliditate qua erat suffarcinatus, 
cogitans quem potissimum mitteret cui nil impensae ob itineris 
longinquitatem praeberet, vitrieum cuius tune sub cura 
degebam veniens: "Quanti* mihi," inquit, *esset privignum 
tuum Graecas litteras non ignorare?" Cui cum diceret: 
"Uti divitiarum mearum ea gratia partem mediam?" distributam 
haberem!" "Non necesse," ait, habes neque centesimam 
impertiri.  Constantinopolitanus imperator litteris orat ut 
meum ad se nuntium dirigam. Quod cum ob animi constantiam 
nemo melius, tum ob dicendi copiam nemo commodius facere 
potest. Quid dicam quam facile doctrinas ebibet Graecas qui 
tam puerilibus in annis epotavit? Latinas?" Hae spe quam? 
mox? vitricus animatus impensas omnes distribuit meque 
magnis eum muneribus Constantinopolim direxit. 

Die quippe Kalendarum Augustarum Papia? exiens per 
Eridani alveum triduo Venetiam veni, ubi et Salemonem 
Graecorum nuntium, kitonitan,! eunuchum, repperi, ab 
Hispania et Saxonia reversum Constantinopolim versus? 
tendere cupientem, secumque ducentem domini nostri, tunc 
regis nune imperatoris, magnis cum muneribus nuntium, 
Liutefredum scilicet, Magontinum? institorem  ditissimum. 
Octavo denique Kalendas Septembres Venetia exeuntes, xv. 
Kalendas Octobres Constantinopolim venimus; ubi quam 
inaudito miroque simus modo recepti scribere non pigebit. 

Est Constantinopolim4^ domus palatio contigua, mirae 
magnitudinis seu pulchritudinis, quae a Graecis Densvb 
loco digammae positam magnavra, quasi magna aura, dicitur. 

4. shoiting dutiful affection for, etc. — 5. 'Trans., approaching. 6. pred. 
gen. of value, with inf. clause as subject. 7 dimidiam. 8. drunk dry. 9. 
as soon as possible. 10. Pavia. 11. Greek, chamberlain. 12. prep. follow- 
ing itsnoun. 13. of Mayence. 14. acc. for locative. — 15. represents 


the digamma sound (w), but one character represents both the w and v 
sounds in Latin. 


10 


25 


30 


10 


15 


20 


30 


192 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Hane itaque Constantinus, eum ob Hispanorum nuntios qui 
tunc eo noviter* venerant, tum ob me et Liutefredum hoc 
modo praeparari iussit. Aerea sed/? deaurata! quaedam arbor 
ante imperatoris sedile stabat, cuius ramos itidem aereae 
diversi generis deaurataeque aves replebant, quae secundum 
species suas diversarum avium voces emittebant. Imperatoris 
vero solium huiusmodi erat arte compositum ut in momento 
humile, excelsius modo, quam mox videretur sublime; quod 
immensae magnitudinis, incertum utrum aerei an lignei, verum 
auro tecti leones quasi custodiebant, qui eauda terram per- 
cutientes, aperto ore, linguisque mobilibus rugitum emittebant. 
In hac! igitur duorum eunuchorum umeris incumbens ante 
imperatoris praesentiam sum deductus. Cumque in adventu 
meo rugitum leones emitterent, aves secundum species suas 
perstreperent, nullo sum terrore, nulla admiratione com- 
motus, quoniam quidem ex! his omnibus eos qui bene noverant 
fueram percontatus. "Tertio itaque pronus imperatorem 
adorans eaput sustuli, et quem prius moderata mensura a 
terra elevatum sedere vidi, mox alis indutum vestibus penes 
domus laquear sedere prospexi. Quod qualiter fieret cogitare 
non potui, nisi forte eo sit subvectus argalio? quo toreularium?? 
arbores? subvehuntur. Perse autem tunc nihil locutus quoniam 
etsi vellet intereapedo? maxima indecorum faceret, de vita 
Berengari et sospitate per logothetam? est percontatus. 
Cui eum eonsequenter respondissem, interprete sum innuente 
egressus et in datum mihi hospitium mox receptus. 

Sed ne hoe pigeat memorare quid tunc pro Berengario 
egerim, scilicet ut agnoscatur quanta hune caritate dilexerim 
et cuiusmodi ab eo recompensationem?? pro bene gestis acce- 
perim. Hispanorum nuntii et nominatus Liutefredus, domini 
nostri tune regis Ottonis nuntius, magna ex eorum 'dominis 
parte munera imperatori Constantino detulerant. Ego vero 





16. bui gilded. 17. i.e., magnavra. | 18-—de. 19. Greek —instrumento. 
20. beams of the (wine) press. 21. distance. 22. chancellor. 23. recompense. 


LIUTPRAND AT CONSTANTINOPLE 193 


Berengarii ex parte nihil praeter epistolam, et hane mendacio 
plenam, detuleram.  Aestuabat itaque non parum hac pro 
verecundia animus, et quid super hac re faceret cogitabat 
attentius. Aestuanti autem et mihi nimium fluctuanti mens 
suggessit quatenus dona quae imperatori mea ex parte de- 
tuleram Berengarii ex parte conferrem, parvumque munus? 
prout possem verbis ornarem. Obtuli autem loricas optimas 
novem, scuta optima cum bullis deauratis septem, coppas? 
argenteas deauratas duas, enses, lanceas, verua,?* mancipia 
quattuor carzimasia," imperatori nominatis omnibus pre- 
tiosiora. 

His itaque gestis imperator me post triduum ad palatium 
vocare praecepit proprioque mecum ore locutus, ad convivium 
invitavit magnoque post convivium me meosque asseculas?8 
munere donavit. "Verum quia narrandi se occasio intulit 
qualis eius sit mensa, festis praecipue diebus, qualesque ad 
mensam ludi celebrentur bonum non opinor silere sed scribere. 

Est domus iuxta hippodromum,?? aquilonem versus, mirae 
altitudinis seu. pulchritudinis, quae Decanneacubita vocatur, 
quod nomen non ab re sed ex apparentibus causis sortita est; 
deca enim Graece, Latine decem, ennea novem, cubita autem 
& cubando TN vel curvata possumus ditta Hoc autem 
ideo quoniam quidem decem et novem mensae in ea quae 
secundum carnem est Domini nostri Iesu Christi nativitate* 
apponuntur. In quibus imperator pariter et convivae non 
sedendo, ut ceteris diebus, sed recumbendo epulantur; quibus 
in piu non argenteis sed aureis tantum vasis ministratur. 
Post cibum autem aureis vasis tribus sunt poma delata, quae 
ob immensum pondus non hominum manibus sed purpura 
tectis vehieulis sunt allata. Apponuntur autem duo hoe in 
mensam-modo. Per foramina laquearis tres sunt funes pellibus 
deauratis tecti cum anulis depositi aureis, qui ansis quae in 


CA o o em UE e LM TEC TTD GENRES ET TCR AEE E RENT RN E ERR 
24. Cf. Terence, Éun., 214. 25. vessels. 96. from veru. 97. Greek, 
eunuchs. 28. attendants. 29. Eng. 


10 


15 


25 


30 


10 


t2 
[o1 


194 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


scutulis? prominent positi, adiuvantibus inferius quattuor 
aut eo amplius hominibus, per vertibile?! quod supra laqueum 
est ergalium?! in mensam subvehuntur eodemque modo de- 
ponuntur. Ludos denique quos ibi perspexerim, quia nimis 
longum est scribere, praetermitto. 


LXXXVIII 
DE ORIGINE GENTIS SAXONICAE 


Et primum quidem de origine statuque gentis pauca ex- 
pediam, solam paene famam sequens in hae parte, nimia 
vetustate omnem fere certitudinem obscurante. Nam super 
hae re varia opinio est, aliis arbitrantibus de Danis North- 
mannisque originem duxisse Saxones, aliis autem aestimantibus, 
ut ipse adulescentulus audivi quendam praediceantem de 
Graecis, quia ipsi dicerent Saxones reliquias fuisse Macedonici 
exercitus qui, secutus Magnum Alexandrum, immatura morte 
ipsius per totum orbem sit dispersus. Ceterum gentem anti- 
quam et nobilem fuisse non ambigitur; de quibus et in contione 
Agrippae ad Iudaeos in Iosepho? oratio contexitur, e£ Lucan? 
poetae sententia probatur. 

Pro eerto autem novimus Saxones his regionibus navibus 
advectos et loco primum applieuisse qui usque hodie nun- 
cupatur Hadolaun. 

Incolis vero adventum eorum graviter ferentibus, qui 
'Thuringi traduntur fuisse, arma contra eos movent; Saxonibus 
vero acriter resistentibus, portum obtinent. Diu deinde inter 
se dimicantibus et multis hinc inde cadentibus, placuit utrisque 
de pace tractare, foedus inire; actumque est foedus eo pacto 


JR EEUU p A AL A MMWI CDU EO T PR 600i T 


30-—vasis. 91. windlass. 

LXXXVIII 1. From the Res gestae Saxonicorum (968) of Widukind of 
Corvey. "The Latin shows the influence of the Roman historians, espe- 
cially Sallust. 2. Hegesippus V,18. 83. Pharsalia I, 423. 


DE ORIGINE GENTIS SAXONICAE 195 


quo haberent Saxones vendendi emendique copiam, ceterum 
ab agris, a caede hominum atque rapina abstinerent; stetitque 
illud foedus inviolabiliter* multis diebus. Cumque Saxonibus 
defecisset pecunia, quid venderent aut emerent non habentibus, 
inutilem sibi pacem esse arbitrabantur. 

Ea igitur tempestate contigit adulescentem quendam egredi 
de navibus oneratum multo auro, torque aurea simulque 
armilis aureis; cui obvius quidam "Thuringorum: "Quid 
sibi vult," inquit, *tam ingens aurum cirea tuum famelieum? 
collum?" — *Emptorem," inquit, ^*quaero; ad nihil aliud 
istud aurum gero; quia fame periclitor, quo auro delecter?" 
At ille qualitatem quantitatemque pretii rogat. PIN ullum 
inquit Saxo, "mihi est discrimen in pretio; quicquid dabis 
gratum teneo." Ille vero subridens? adulescentem:  *Quid 
$1," inquit, *de isto pulvere sinum tibi impleo?"—erat enim in 
praesenti loco egesta? humus plurima. Saxo nihil cunctatus 
aperit sinum et accipit humum ilieoque Thuringo tradidit 
aurum. Laetus uterque ad suos repedat.5  "lhuringi Thu- 
ringum laudibus ad caelum tollunt, qui nobili fraude Saxonem 
deceperit fortunatumque eum inter omnes mortales fuisse, 
qui vili pretio tam ingens aurum possederit. Ceterum certi 
de vietoria de Saxonibus iam quasi triumphabant. Interea 
Saxo privatus auro, oneratus vero multa humo, appropiat 
navibus. Sociis igitur ei occurrentibus et quid ageret &dmiran- 
tibus, alii eum irridere coeperunt, alii arguere, omnes pariter 
amentem eum crediderunt. At ille postulato silentio: *'Sequi- 
mini," inquit, *me, optimi Saxones, et meam vobis amentiam 
probabitis utilem." At illi, licet dubii, sequuntur tamen ducem. 
Ille autem sumpta humo per vicinos agros quam potuit sub- 
tiliter sparsit et castrorum loea occupavit. 

Ut autem viderunt Thuringi castra Saxonum intolerabilis 
res els visa est et missis legatis conquesti sunt de rupto foedere 
ae violato paeto ex parte Saxonum. Saxones respondent se 
Conde UL YT TRCHRO Lp COT NCC LIMIT y a 


&—inviolatum. 5. lean. 6. transitive. ^77. heaped up. 8. returns. 


10 


15 


20 


25 


30 


Ct 


10 


15 


20 


196 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


haetenus foedus inviolabiliter servasse; terram proprio auro 
comparatam eum pace velle obtinere aut certe armis defendere. 
His auditis incolae iam maledicebant aurum Saxonieum et 
quem paulo ante felicem esse praedicabant auctorem perdi- 
tionis suae suaeque regionis fatentur. ra deinde accensi 
eaeco Marte sine ordine et sine consilio irruunt in castra; 
Saxones vero parati hostes excipiunt sternuntque et, rebus 
prospere gestis, proxima cireumcirca* loca iure belli obtinent. 
Diu itaque erebroque cum ab alterutris pugnatum foret et 
Thuringi Saxones sibi superiores fore pensarent, per inter- 
nuntios postulant utrosque inermes convenire et de pace 
iterum tractare, condicto loco dieque. Saxones postulatis se 
oboedire respondent. Erat autem illis diebus Saxonibus 
magnorum cultellorum usus, quibus hodie Anghn utuntur, 
morem gentis antiquae sectantes. Quibus armati Saxones 
sub sagis suis procedunt castris occurruntque 'Thuringis 
condieto loco. Cumque viderent hostes inermes et omnes 
principes "Thuringorum adesse, tempus rati totius regionis 
obtinendae, cultellis abstractis,? super inermes et improvisos 
irruunt et omnes fundunt ita ut ne unus quidem ex eis super- 
fuerit. Saxones clari exsistere et nimium terrorem vicinis 
gentibus incutere coeperunt. 

Fuerunt autem et qui hoe faeinore nomen illis inditum 
tradant. . Cultelli enim nostra lingua sahs!? dicuntur ideoque 
Saxones nuncupatos quia cultelis tantam multitudinem 
fudissent. 








9. drawn. 10. ie., Sachs. 


dian... 


GERBERTUS AD OTTONEM 197 


LXXXIX! 
GERBERTUS AD OTTONEM* 


Serenissimis auribus domini mei mallem referre laeta, quam 
tristia. Sed cum videam monachos meos attenuari fame, 
premi nuditate, tacere quomodo potero?  Tolerabile quidem 
hoe malum, si non etiam simul melior spes foret ablata. Nescio 
quibus codicibus quos libellos* dieunt, totum sanctuarium? 
Dei* venumdatum est, collecta pecunia nusquam reperitur, 
apothecae et horrea exhausta sunt, in marsupiis? nihil est. 
Quid ergo peccator hie facio? Si cum gratia domini mei fieri 
posset, satius esset me solum apud Gallos egere quam eum tot 
egentibus apud Italos mendicare. Rainerius F rancigena nobis 
intimus, vestrique honoris cupidus, de statu imperii vestri 
meae fidei multa commisit vobis referenda, non autem legato 
credenda, sed nec chartis inserenda, nisi vestro consultu. 


XC 


GERBERTUS QUONDAM SCHOLASTICUS! AYRARDO 
SUO SALUTEM 


Petitionibus tuis annuimus, nostra ut exsequaris negotia 
velut propria monemus. Plinius? emendetur, Eugraphius? 
recipiatur, qui Orbacis! et apud sanctum Basolum sunt, 
perseribantur.5 Fae quod oramus ut faciamus quod oras. 


LXXXIX. 1. rxxxix-xcv are letters of Gerbert (11003), abbot of Bob- 
bio, archbishop of Rheims, archbishop of Ravenna, and finally pope (Syl- 
vester II). He resembles Lupus of Ferriéres (see p. 175, note 1) in his love 
of the classics, his enthusiasm in collecting MSS, and his excellent Latinity. 
These two men are the outstanding humanists of the Middle Ages. 2. 
Emperor Otto IL. 3. nakedness, want. 4. leases. 5. Bobbio. 6. pouches, 
purses. 

XC. 1. He had been head of the episcopal school at Rheims. 2. prob- 
ably the Elder. 3. He wrote a commentary on Terence. 4. Orbais, near 
Soissons. 5. St. Basle, near Rheims. 6. be transcribed. 


10 


10 


15 


198 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 
XCI 
AD ADALBERONEM REMORUM ARCHIEPISCOPUM 


Mantuae quid egerim super negotiis vestris praesens melius 
explieabo verbis quam absens scriptis. Claves! librorum quas 
mitterem ignoravi propter communem usum similium serarum. 
Historiam Iulii Caesaris à domno Azone abbate Dervensi ad 
reseribendum nobis adquirite, ut quos penes vos habemus 
habeatis et quos post repperimus speretis, id est vim volumina 
Boetii de astrologia, praeclarissima? quoque figurarum gome- 
triae? aliaque non minus admiranda. Fortunam nostram 
sola vestra conturbat absentia noctesque diesque. 


XCII 
GISALBERTO ABBATI 


Si bene valetis gaudemus. Indigentiam vestram nostram 
putamus. Quam patimur ut reveletis rogamus. De morbis 
ac remediis oculorum Demosthenes philosophus librum edidit, 
qui inscribitur Opthalmicus. — Eius principium si habetis 
habeamus, simulque finem Ciceronis Pro rege Deiotaro. 


XCIII 
HUGONI SUO GERBERTUS QUONDAM SCHOLASTICUS 


Secundum amplitudinem animi mei amplissimis honoribus 
ditavit me dominus meus. Nam quae pars Italiae possessiones 
beati Columbani! non continet? Hoe quidem ita ex largitate 


MCI DIESE E RR A e emer o 


XCI. 1. Gerbert had left his MSS in locked cases at Rheims. 2. Ap- 
parently he is referring to the famous MS of the Agrimensores, now at 
Wolfenbüttel. 

XCIII. 1. i.e., of Bobbio. 


EBRARDO ABBATI TURONENSI 199 


et benevolentia nostri Caesaris. Fortuna vero aliter instituit. 
Secundum amplitudinem quippe mei animi amplissimis me 
honeravit? hostibus. Nam quae pars Italiae meos non habet 
hostes? Vires meae impares sunt viribus Italiae.  Condicio 
pacis haec est: si* spoliatus servio,* ferire desinent. Vestitum,? 
distrietum,* prosequentur gladius. Ubi gladio ferire nequibunt, 
iaeulis verborum appetent. QContemnitur imperialis maiestas, 
cum in me tum in se ipsa in divisione sanctuarii Dei. Se- 
cundum? libellarias? leges facta quia consentire nolo, perfidus, 
crudelis, tyrannus cognominor. Ipse Caesar omnium hominum 
excellentissimus à furciferis asino coaequatur.5 O amicorum 
fidissime, ne deseras amicum consilio et auxilio. Recordare 
quid te oraverim,? me malle esse militem in Caesarianis castris 
quam regem in extraneis. 


XCIV 
EBRARDO ABBATI TURONENSI 


Cum mei memoriam frequentem habeatis inter honesta, ut 
e plurimis accepi legatis, magnamque affinitatis iure amicitiam 
efferatis, existimatione vestra beatum me fore puto, si modo 
is sum qui iudicio tanti v)rl inveniar dignus amari. Sed quia 
non is sum qui cum Panaetio interdum ab utili seiungam 
honestum, sed potius cum "Tullio omni utili admisceam, has 
honestissimas atque sanctissimas amicitias nulla ex parte suo! 
cuique utili vacare! volo. Cumque ratio morum dicendique 
ratio à philosophia non separentur, cum studio bene vivendi 
semper coniunxi studium bene dicendi, quamvis solum bene 





2 —Ottonis. 3. familiar word play on honoro and onero. 4. ie. if I 
submit to the spoliation of Bobbio. 5. i.e.,if I am intractable in in- 
sisting orthe return of my possessions. 6. the leases, mentioned in the 
second letter, lit., the things done according to the terms of the leases; facta 
is objeet of consentire. ^T. Cf. libellos, p. 197, l. 5. |. 8. is compared. 9. 
apparently — dixerim. 

XCIV. 1. to lack what is useful to each; suo utili, ablative with vacare. 


10 


15 


20 


10 


15 


20 


25 


200 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


vivere praestantius sit eo* quod est bene dicere; curisque? 
regiminis absoluto? alterum satis sit sine altero. At nobis in 
republica occupatis utraque necessaria. Nam et apposite 
dicere ad persuadendum et animos furentium suavi oratione 
ab impetu retinere, summa utilitas! Cui rei praeparandae 
bibliothecam assidue comparo. Et sieut Romae dudum ac in 
alis partibus Italiae, in Germania quoque et Belgica scrip- 
tores auctorumque exemplaria multitudine nummorum redemi, 
adiutus benevolentia ac studio amicorum comprovincialium,? 
sic identidem apud vos fieri ae per vos sinite ut exorem. Quos 
seribi velimus in fine epistolae designabimus.  Seribentibus 
membranas sumptusque necessarios ad vestrum imperium 
dirigemus, vestri insuper beneficii non immemores. Denique 
ne plura locuti legibus epistolae abutamur, causa tanti laboris 
contemptus: malefidae fortunae. Quem contemptum nobis 
non parit sola natura, ut multis, sed elaborata doctrina. 
Proinde in otio, in negotio et docemus quod scimus et addisci- 
mus quod nescimus. 


XCV 
RAINARDO MONACHO 


Non existimes, dulcissime frater, vitio meo fieri quod tam 
diu fratrum meorum praesentia careo. Postquam a te di- 
gressus sum, crebris itineribus causam patris mei Columbani 
pro viribus exsecutus sum. Regnorum ambitio, dira ac mise- 
randa tempora fas verterunt in nefas. Nulli iure rependitur 
sua fides. Ego tamen eum sciam omnia ex Dei pendere sen- 
tentia, qui simul corda et regna filiorum hominum permutat, 
exitum rerum patienter exspecto. Idem quoque facere te, 
frater, et moneo et hortor. Unum a te interim plurimum 


TROUCCEROEPCEEN VRORCTIEPUP CENE ETUR NUMEDUL E B e A Ui LR 
2. than to speak well. 8. to one who is free from the cares of state. — 4. 
Sc. est. b. belonging to the same province. 


ANGELICA DE CHRISTI RESURRECTIONE 201 


exposco, quod et sine perieulo ae detrimento tui fiat et me tibi 
quam maxime in amicitia constringat. Nosti quanto studio 
librorum exemplaria undique conquiram. Nosti quot scrip- 
tores in urbibus ae in agris Italiae passim habeantur. Age 
ergo et te solo conscio ex tuis sumptibus fac ut mihi seribantur 
M. Manlius! de astrologia, Victorius de rhetorica, Demos- 
thenis Opthalmicus. Spondeo tibi, frater, et certum teneto 
quia obsequium hoc fidele et hane laudabilem oboedientiam 
sub sancto silentio habebo, et quiequid erogaveris cumulatum 
remittam seeundum tua scripta, et quo tempore iusseris. 
'Tantum signifiea cui et tua munera et nostra porrigamus 
scripta, frequentiusque nos tuis litteris laetifica, nee sit metus 
ad quorumlibet notitiam pervenire quae sub nostra deposueris 


fide. .. 
XCVI! 


ANGELICA? DE CHRISTI RESURRECTIONE 


Quem quaeritis in sepulchro, o christicolae?* 
Sanctarum mulierum responsio: 
Ihesum Nazarenum crucifixum,* o caelicola. 
Angelicae vocis consolatio: 
Non est hic, surrexit sicut praedixerat, 
Ite, nuntiate quia surrexit, dicentes . 
Sanctarum mulierum ad omnem clerum modulatio: 
Alleluia! Resurrexit Dominus hodie, 
Leo fortis, Christus filius Dei! Deo gratias dicite, eia. 





1. probably Boethius. 

XCVI. 1. An English dramatic trope of the tenth century, belonging to 
the Easter service.  T'ropeis a general term applied to a phrase, sentence, 
verse, or strophe interpolated in certain parts of the liturgy; this dramatic 
trope represents the germ from which the great medieval Easter cycle 
developed. The term prose was also used if the composition was rhythmical, 
and sequence if metrical; later all three terms were used synonymously. 
2. Sc. voz. r 


10 


15 


20 


o 


10 


20 


202 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Dicat angelus: 


Venite et videte locum ubi positus erat Dominus, alleluia! 
alleluia! 
Iterum dicat angelus: 
Cito euntes dicite discipulis quia surrexit Dominus, alleluia! 
alleluia! 
Mulieres una voce canant? iubilantes?: 
Surrexit Dominus de sepulchro, 
Qui pro nobis pependit in ligno, alleluia! 


XCVII!:| A LITURGICAL PLAY 


OrriciUM? STELLAE 


Primus dicat: Stella fulgore nimio rutilat. 

Alius dicat: Quae regem regum natum monstrat. 

Tertius: Quem venturum olim prophetiae? signaverunt. 

Primus: Venite. 

Alius: Venite. 

Tertius: Venite, adoremus eum, quia ipse est Dominus Deus 

noster. 

Tunc iungant se simul et dicant: Eamus ergo et inquiramus 
eum, offerentes ei munera, aurum, tus, et myrrham, quia 
scriptum dues "Adorabunt* eum omnes reges, omnes 
gentes servient e1.' 

Nuntius ad Herodem: Salve, rex Iudaeorum. En magi veniunt 
et regem regum stella duce natum requirunt. 

Herodes ad nunttwm: | Antevenire? iube, quo possim singula 

scire, 
Qui sint, cur veniant, quo nos rumore 
requirunt. 
3. sing joyfully. 
XCVII. d. Aliturgical play of a rather simple form, apparently intended 
for use in Sicily, from a MS of the twelfth century. 2. office, the pre- 


scribed form for a service of the church. 3. prophecies. 4. Psalms xxi, 11 
(Ixxii, 11). 5. come before (me). 


A LITURGICAL PLAY | 203 


Nuntius ad magos: Regia uos mandata 
Magi ad Herodem:  Israehtarum rex 


vocant; non segniter ite. 
fortis vivat in aevum. 


Herodes ad magos: Quem quaeritis, advenae? 
Magi: Regem Iudaeorum natum quaerimus. 
Herodes: Regem quem quaeritis natum esse quo signo didi- 5 


eistis? 


Magi: Illum natum esse didicimus in oriente stella monstrante. 
Herodes: & illum regnare creditis, dicite nobis. 
Magi: Hune regnare fatentes cum mysticis muneribus, 

De terra longinqua adorare venimus, 

'Trinum Deum venerantes tribus in? muneribus. 


Unus dicat: Auro regem. 

Alius: 'lTure sacerdotem. 

Tertius: Myrrha mortalem. 

Herodes ad nuntios: | Huc, symistae? 
scribas 


mel, disertos pagina 


Prophetica ad me vocate. 


Nuntius ad scribas: Vos legis periti, a 


rege vocati, 


Cum prophetarum libris properando 


venite. 


Scribae ad Herodem: Salve, rex Iudaeorum. 
Herodes: O vos scribae, interrogati dicite si quid de hoc puero 


seriptum videritis 1n libris. 


Scribae ad. Herodem: | Vidimus, domine, in prophetarum lineis 
nasci Christum in Bethleem, civitate David, Isaia sie vati- 
cinante: "Bethleem,? non eris minima in principibus Iuda; 
ex te enim exiet? dux qui regat populum meum Israel, ipse 


enim salvum faciet populum suum 
Herodes ad magos:  Ite'? et de puero di 
| Et inventum redeu 


a peccatis eorum." 
ligénter investigate, 
ntes mihi renuntiate, 


Ut et ego veniens adorem eum. 
Mag: ad pastores: Pastores, dicite quidnam vidistis, et annun- 


tiate Christi nativitatem. 





6. expresses means. ^7. Greek — collegae. 
genitive. 9-exibit. 10. Matthew ii, 8. 


8. Cf. Matthew ii, 6; /uda is 


10 


30 


204 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Pastores ad magos: Infantem vidimus pannis involutum et 
choros angelorum laudantes salvatorem.* 

Magi: Ecce stella in oriente praevisa" 

Iterum praecedit nos lucida, 
5 Quam Balaam? ex Iudaiea 
Orituram dixerat prosapia; 
Quae nostrorum oculos 
Fulguranti lumine perstrinxit pavidos. 
Obstetrices: Qui sunt hi qui stella duce nos adeuntes inaudita 
10 ferunt? 

Magi: Nos sumus, quos cernitis, reges Tharsis et Arabum et 
Saba, dona ferentes Christo regi nato Domino, quem stella 
deducente adorare venimus. 

Obstetrices: Ecce puer adest quem quaeritis. Jam properate 

15 et adorate, quia ipse est redemptio nostra. 

Primus dicat: Salve, Deus Deorum. 

Secundus: Salve, princeps saeculorum. 

Tertius: Salve, vita mortuorum. 

Primus: Suscipe, Rex, aurum. 

20 Secundus: "Tolle tus, tu vere Deus. 

Tertius: Myrrham, signum sepulturae. 

Angelus: Ympleta sunt omnia quae prophetice? dicta sunt; ita 
via remeantes alia, ne delatores tanti regis puniendi sitis. 
Nuntium vobis fero de supernis: Natus est Christus domi- 

o; nator orbis in Bethleem Iudae, sie enim propheta dixerat 
ante. 
Te Deum laudamus. 


OrriCcIUM SEPULCHRI 


Mulieres: Quis revolvet nobis lapidem ab ostio monumenti? 
Pueri: Venite. 


TOME AREE RS REALE ERES TN M unen lg uri Mou s VR 





1i-visa. 12. Numbers xxiv, 17. 18. by the prophets. 





A LITURGICAL PLAY 205 


Clerici: Quis revolvet? 
Pueri: Venite. 
Clerici: Quis revolvet? 
Pueri: Venite, nolite timere vos. 

Quem quaeritis in sepulchro, o christicolae? 5 
Clerici: lesum Nazarenum crucifixum, o caelicolae. 
Pueri: Non est hic, surrexit sic ut praedixerat; 

Ite, nuntiate quia surrexit. 
Clerici: Alleluia, resurrexit Dominus hodie, resurrexit leo 

fortis, Christus fihus Dei. 10 
Chorus: Deo gratias, dicite eia. 
Te Deum laudamus. 


OrriciIUM PEREGRINORUM 


De peregrino in die lunae paschae hoc dicat chorus: 

Iesu, nostra redemptio,4 

Quae te vicit clementia. 15 
Duo clerici induti cappis dicant: 

Tertia? dies est quod haec facta sunt. 

Peregrinus: Qui sunt hi sermones quos confertis ad invicem 
ambulantes, et estis tristes, alleluia, alleluia? 

Discipuli: 'Tu solus peregrinus es in Ierusalem, et non cognovisti 20 
quae facta sunt in 1lla his diebus, alleluia. 

Peregrinus: Quae? 

Discipuli: De Iesu Nazareno, qui fuit vir propheta potens in 
opere et sermone coram Deo et omni populo, alleluia, 
alleluia, et quomodo tradiderunt eum summi sacerdotes in 25 
damnatione mortis, alleluia. 

Peregrinus: O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus 
his quae loeuti sunt prophetae, alleluia; nonne sie. oportuit 
pati Christum et ita intrare in gloriam suam, alleluia? 





14. first verse of a popular hymn on the nativity. 15. From this point 
the text is taken largely from Luke xxiv, 17 ff. 


206 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Chorus: Cum autem adpropinquaret castello quo ibant, ipse 
se finxit longius ire et coegerunt illum ut remaneret cum eis. 
Discipuli: Mane nobiscum quoniam advesperascit et inclinata 
est iam dies, alleluia. 
5 Peregrinus: Mihi longum iter restat, alleluia. 

Discipuli: Sol vergens ad occasum suadet ut nostrum velis 
hospitium, placent enim nobis sermones tui quos refers de 
resurrectione magistri nostri, alleluia. 

Chorus: Et intravit cum illis, et factum est!/? dum recumberet 

10 eum eis aecepit panem, benedixit ae fregit et porrigebat 
illis, e& cognoverunt illum in fractione panis, et ipse evanuit 
ab oculis eorum, alleluia. 

Et ita tenendo in medio eorum Peregrinum veniant usque ad 

altare, ac ibi sit parata mensa. cum pane el vino; et discumbant, 

15 et frangat panem eisque det, ac postea ab oculis eorum evanes- 
cat. 

Tunc dicant discipuli: Nonne cor nostrum ardens erat in 
nobis de Iesu, dum loqueretur nobis in via et aperiret nobis 
scripturas? Heu miseri, ubi erat sensus noster, quo intel- 

20 lectus abierat, alleluia? 

Et iterum eis se ostendens dicat: Pax vobis, ego sum. Nolite 
timere; videte manus meas et pedes meos, quia ego ipse sum. 
Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habent 
sicut me videtis habere, alleluia, alleluia. 

25 Discipuli versus chorum dicant: Surrexit Dominus de sepulchro, 
qui pro nobis pependit in ligno, alleluia, alleluia, alleluia. 

Chorus: Deo gratias, alleluia, alleluia, alleluia. 





16. it came to pass, generally followed by quod or ut. 





A BURIAL SERVICE 207 


XCVIII.! A BURIAL SERVICE 


Post missam accedat sacerdos ad caput defuncti, alba? indutus, 
absque cappa serica; et duo clerici de secunda forma? ad caput 
defuncti stantes incipiant tribus vicibus* antiphonam* sequentem, 
quam chorus singulis vicibus totam prosequatur usque in finem. 

Ant. Circumdederunt me gemitus mortis, dolores inferni 
cireumdederunt me. 

Deinde post tertiam repetitionem sequatur: 

Kyrie? eleyson. Christe eleyson. Kyrie eleyson.? 

Non. dicatur Pater noster, nec Dominus vobiscum, meque 
Oremus, sed íantum Oratio, sacerdote dicente modesta voce, 
videlicet sine nota: 

Non intres in iudicium cum servo? tuo, Domine, quoniam 
nullus apud te iustificabitur? homo, nisi per te omnium pecca- 
torum suorum tribuatur remissio. Non ergo eum, quaesumus, 
tua iudielalis!? sententia premat, quem tibi vera supplicatio 
fidei christianae commendat, sed gratia tua illi suecurrente 
mereatur evadere iudicium ultionis, qui dum viveret insignitus 
est signaculo sanctae 'Trinitatis.* Per Christum Dominum 
nostrum. Amen. 

Eodem modo dicuntur ommes orationes sequentes. | Deinde 
incipiat cantor responsorium!; 

Qui Lazarum resuscitasti à monumento fetidum, tu eis, 
Domine, dona requiem. Et locum indulgentiae. Requiem 
aeternam dona eis, Domine. Et locum. 

Versus. Qui venturus es iudicare vivos et mortuos et saecu- 
lum per ignem. 

Et percantetur a, choro cum suo versu, et interim sacerdos cum 





XCVIII. 1. The beginning of the Burial Service according to the Sarum 
(Salisbury) Use, which dates from the beginning of the thirteenth cen- 
tury; it.was the most widespread of the English Uses. 2. alib; sc. veste. 
8—ordine. 4. times. — b. Lord have mercy, Christ have mercy, Lord have 
mercy. 6. i.e., it was not intoned. 7. See 85. 8. Alternative feminine forms 
are inserted at the proper places, serrula tua, ete. —9. will be justified. 
10. as a judge. — 11. responsory. 


S 


^ 


20 


10 


15 


20 


25 


30 


208 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


turibulo?? circumeundo corpus, illud incenset.^ | Similiter fiat. in 
responsorüis sequentibus. ^ Deinde dicitur: Kyrie /eleyson, 
Christe eleyson, Kyrie eleyson, sine Pater noster et sine 
Dominus vobiscum ; sed tantum cum Oremus. 

Oratio. Deus, cui omnia vivunt, et eui non pereunt moriendo 
corpora nostra, sed mutantur in melius, te supplices deprecamur 
ut quiequid famulus tuus vitiorum tuae voluntati contrarium, 
fallente diabolo, et propria iniquitate atque fragilitate con- 
traxit, tu pius et misericors abluas indulgendo, eiusque animam 
suscipi iubeas, per manus sanctorum angelorum deducendam 
in sinum patriarcharum? tuorum, Abraham scilicet amici tui, 
et Isaac electi tui, atque Iacob dilecti tui, quo'? aufugit dolor 
et tristitia atque suspirium, fidelium quoque animae felei 
iucunditate laetantur, et in novissimo magni iudicii die inter 
sanctos et electos tuos eam facias perpetuae gloriae tuae 
percipere portionem, quam oculus non vidit, nec auris audivit, 
et in cor hominis non ascendit quam praeparasti diligentibus 
te. Per Christum. 

Resp. Heu mihi, Domine, quia peccavi nimis in vita mea; 
quid faciam miser? Ubi fugiam nisi ad te, Deus meus?!é 
Miserere mei. Dum veneris in novissimo die. 

Versus. Anima mea turbata est valde; sed tu, Domine, 
suceurre ei. Dum veneris. 

Et percantetur a. choro cum suo versu, et interim ncensetur 
corpus ut supra. Deinde sequatur: Kyrie eleyson, Christe 
eleyson, Kyrie eleyson, sine Pater noster, ef sone Dominus 
vobiscum; sed tantum cum Oremus. 

Oratio. Fac," quaesumus, Domine, hane eum servulo tuo 
defuneto misericordiam, ut factorum suorum in poenis non 
recipiat vicem, qui tuam in votis tenuit voluntatem: ut sieut 
hie eum vera fides iunxit fidelium turmis, ita eum illie tua 
miseratio societ angelicis choris. Per Christum Dominum 
nostrum. 


19. censer. 18. incense. 14. Eng. 15. ie., sinu. 16. the regular 
form of the vocative in ML. 17. See 114. 





A BURIAL SERVICE 209 


Deinde incipiat cantor responsorium: Libera me, Domine, 
de morte aeterna in die illa tremenda. Quando caeli'^ movendi 
sunt et terra, dum veneris iudicare saeculum per ignem. 

Versus. Dies illa, dies irae, calamitatis et miseriae; dies 
magna et amara valde. 

Et percantetur a choro cum uno versu tantum, scilicet, Dies 
illa u£ supra, et interim. incensetur corpus a sacerdote semel 
circumeundo, et postea aspergatur aqua benedicta.? | Deinde 
sequatur: Kyrie eleyson, Christe eleyson, Kyrie eleyson. 

Hic rogel sacerdos circumstantes orare pro anima, defuncti 
dicens: Pro anima N. et pro animabus omnium fidelium 
defunetorum. Pater noster, qui es in caelis, sanctificetur? 
nomen tuum: adveniat regnum tuum; fiat voluntas tua, sicut 
in caelo et in terra. Panem nostrum cotidianum da nobis 
hodie; et dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus 
debitoribus nostris. Et ne nos indueas in temptationem. Sed 
libera nos a malo. 

Non intres in iudicium cum servo tuo, Domine: 

Quia non iustifieabitur in conspectu tuo omnis vivens. 

À porta inferi: 

Erue, Domine, animas eorum. 

Credo videre bona Domini: 

In terra viventium. 
Domine, exaudi orationem meam: 
Et clamor meus ad te veniat. 
Dominus vobiscum: | 
Et cum spiritu tuo. 
Oremus. 
Oratio. Inclina, Domine, aurem tuam ad preces nostras, 
quibus misericordiam tuam suppliees deprecamur, ut animam 
famuli tui, quam de hoe saeculo migrare iussisti, in pacis ac 
lueis regione constituas, et sanctorum tuorum iubeas esse 
consortem. Per Dominum nostrum Iesum Christum. 
Lo vela uw miorR S frc ir CIR UU EET EIL QC CE mE WIES TE NUDIFLE C REITRD US EAM 


18. See 17. 19. holy. 20. hallowed be. 


10 


15 


20 


25 


30 


210 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Hic deportetur corpus ad. sepulchrum, cantore incipiente: 

Ant. In paradisum deducant te angeli, in tuo adventu 
suscipiant te martyres, et perducant te in civitatem sanctam 
Hierusalem. 


PsALM.?! 


1. In exitu Israel de Aegypto, domus lacob de populo 
barbaro: 

2. Facta est Iudaea sanctificatio? eius, Israel potestas eius. 

3. Mare vidit, et fugit: Iordanis conversus est retrorsum. 

4. Montes exultaverunt ut arietes: et colles sicut agni ovium. 

5. Quid est tibi, mare, quod fugisti: et tu, Iordanis, quia 
conversus es retrorsum? 

6. Montes, exultastis sicut arietes, et colles sicut agni ovium. 

7. A facie Domini mota est terra, a facie Dei Iacob. 

8. Qui convertit petram in stagna aquarum, et rupem in 


15 fontes aquarum. 


1. Non nobis, Domine, non nobis: sed nomini tuo da gloriam. 

2. Super? misericordia tua, et veritate tua: ne quando dicant 
gentes: Ubi est Deus eorum? 

3. Deus autem noster in caelo: omnia quaecumque voluit, 


20 fecit. 
4. Simulacra? gentium argentum, et aurum, opera manuum 
hominum. 
5. Os habent, et non loquentur: oculos habent, et non 
videbunt. 
25 6. Aures habent, et non audient: nares habent, et non 
odorabunt. 
7. Manus habent, et non palpabunt: pedes habent, et non 
ambulabunt: non clamabunt in gutture suo. 
8. Similes illis fiant qui faciunt ea: et omnes qui confidunt 
30 In eis. 


21. Psalmexiiü (exiv,exv). 22. sanctuary. 23. for. 24. idols; sc. sunt. 





MIRACLES AND FRAUDS 211 


9. Domus Israel speravit in Domino: adiutor eorum et 
protector eorum est. 

10. Domus Aaron speravit in Domino: adiutor eorum et 
proteetor eorum est. 


11. Qui timent Dominum, speraverunt in Domino: adiutor : 


eorum et protector eorum est. 

12. Dominus memor fuit nostri: et benedixit nobis: Bene- 
dixit domui Israel: benedixit domui Aaron. 

13. Benedixit omnibus qui timent Dominum, pusillis cum 
maioribus. 

14. Adiciat? Dominus super? vos: super vos, et super 
filios vestros. 

15. Benedieti vos a Domino, qui fecit caelum et terram. 

16. Caelum, ceaeli* Domino: terram autem dedit filiis 
hominum. 

17. Non mortui laudabunt te, Domine: neque omnes, qui 
descendunt in infernum. 

18. Sed nos qui vivimus, benedicimus Domino, ex hoc nunc 
et usque in saeculum.? 


XCIX. MIRACLES AND FRAUDS 


De miraculis igitur quae per beati patris merita post dis- 
solutionem eius corporis in salutem credentium divina pietas 
clementer ostendit, melius pauca quam plura scribenda pu- 
tamus, ne aut studiosis fastidium aut desidiosis vel etiam 
infidelibus incredulitatis? periculum narrationis prolixitate 
contrahamus. Praecipue tamen propter quasdam vanae mentis 








25. increase. 26. masc. pl.; sc. sunt. 27. If the psalm was finished be- 
fore the procession reached the grave, a second psalm (xxiv) was recited. 

XCIX. 1. From Wolfherus's life of Godehardus, bishop of Hildesheim 
(11038). 2. wunbelief. 


10 


10 


15 


25 


212 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


personas, quae in nostra patria usitato more per sacra loca 
discurrentes se aut caecos aut debiles vel elingues vel certe 
obsessos temere simulant, et ante altaria vel sepulchra 
sanctorum se coram populo volutantes pugnisque tundentes 
sanatos se ilico proclamant, ea scilicet sola vesana voluptate 
ut sic tantum maiorem stipem vel quaestum a plebe percipiant 
sicque fit ut et beatum virum saepius de talibus dixisse praemisi- 
mus?; /Quia* mendaces," inquit, «faciunt ut veridicis vix 
credatur. Et eum in huiusmodi fallacia tales liquido de- 
prehenduntur, etiam sanctorum verae virtutes in periculosam 
desperationem? hae dubietate retrahuntur, vel certe et hi qui 
vere sanantur etiam non solum a perfidis? sed interdum a 
fdelibus fallere ereduntur." Sicut utique nobis de quadam 
muliereula palam evenit. Primo namque praedicti nostri 
antistitis Hezelini anno, in speciali* nostra festivitate, id est in 
assumptione" sanctae Mariae, anus quaedam nobis ignota, vela- 
to capite, nubilata? facie, ante sepulchrum beati viri se proiecit 
ibique praedicto amentium more diutius volutata, tandem 
prosiliens se per multos annos caecam ibidem tune illuminatam? 
proclamavit. Quo statim rumore diffamato,* clerus populusque 
concurrit, ipse etiam episcopus advenit; cumque iam ad agendas 
publiee Deo gratias properarent, eives illius, qui eam prius 
noverant eamque in huiusmodi falsitate saeplus notaverant, 
venerunt, qui illam et modo et saepe etiam antea talia mentitam 
veraciter dixerunt. In quam cum iam populus merito, ut male 
tractaretur, insurgeret a clero tamen pro beati pontificis vene- 
ratione defensa, confusa discessit, et nusquam postea comparuit. 


3— praediximus. 4. See 83. D. uncertainty. 0. wunbelievers. "7. Eng. 
8. veiled. 9. restored to sigh. 





HENRY ON THE WAY TO CANOSSA 218 


C. HENRY ON THE WAY TO CANOSSA 


(1077) Rex Henricus? in Italiam proficiscens intra Burgun- 
diam in loco qui dicitur Bisenzun? natalem Domini celebravit, 
satis magnifice pro sua tum calamitate* susceptus et habitus$ 
ab avunculo matris suae, Willihelmo comite, cuius in illis 
locis amplissimae et florentissimae opes erant. Ea porro causa 
erat ut? relicto recto itinere in Burgundiam diverteret quod 
certo compererat duces Ruodolfum, Welf et Bertholdum 
omnes vias omnesque aditus qui ad Italiam mittunt, quos 
vulgato nomine clusas? vocant, appositis custodibus anticipasse? 
ut nulla illie ei copia transeundi fieret. Exacta sollemnitate 
natalis Domini, profectus inde cum in locum qui Cinis? dicitur 
venisset, obviam!'? habuit! socrum suam filiumque eius 
Amadeum nomine, quorum in illis regionibus et auctoritas 
clarissima et possessiones amplissimae et nomen celeberrimum 
erat. Hi venientem honorifice susceperunt; transitum tamen 
per terminos": suos alias? ei concedere nolebant nisi? quinque 
Italiae episcopatus,? possessionibus suis contiguos, eis redi- 
mendi itineris pretium traderet. Durum hoe nimis atque 
intolerabile omnibus regis consiliariis visum est. Sed cum ei 
inevitabilis incumberet necessitas quoquo posset pacto redi- 
mendi itineris et illi nec iure propinquitatis nec tantae calami- 
tatis miseratione quiequam moverentur, multo labore et 
tempore in hae deliberatione insumpto, vix et aegre tandem 
impetratum est ut provinciam quandam Burgundiae, bonis 
omnibus locupletissimam, concedendi transitus mercedem 
dignarentur accipere. Ita indignatio Domini non solum 





C. 1. From the Annales of Lambert of Hersfeld, which cover the period 
from the creation to 1077. 'The latter part, where the annalistie method 
is abandoned, is written in a smooth, flowing style, showing the influence 
of Sallust and Livy. In this selection. Lambert has followed Livy's 
account of Hannibal's crossing the Alps. 2. Henry IV. 3. Besanqon. 4. 
his excommunieation by Gregory VII. 5. entertained. 6. why. 7. passes. 
8. seized in advance. 9. the pass of Mt. Cenis. 10. met. 11. terri- 
tories. 12. on any other terms except that. 13. bishoprics. |. 14. councilors. 


10 


20 


25 


10 


20 


30 


214 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


sacramentis et frequentibus beneficiis sibi obnoxios sed etiam 
amicos et genere propinquos ab eo averterat. Diffieulter 
assecuto transeundi licentiam protinus alia successit difficultas. 
Hiems erat asperrima et montes per quos transitus erat in 
immensum porrecti e£ paene nubibus cacumina ingerentes ita 
mole nivium et glaciali frigore obriguerant ut per lubricum 
praecipitemque decessum? nec equitis nec peditis gressum sine 
periculo admitterent. Sed dies" anniversarius quo rex in 
excommunicationem! devenerat e vicino imminens nullas 
accelerandi itineris moras patiebatur, quia nisi ante eam diem 
anathemate!s absolveretur decretum noverat communi princi- 
pum sententia ut et causa? in perpetuum cecidisset!? et regnum 
sine? ullo deinceps restitutionis remedio? amisisset. Igitur 
quosdam ex indigenis, locorum peritos et praeruptis Alpium 
iugis assuetos, mercede conduxit qui comitatum?! eius per 
abruptum montem et moles nivium praecederent et sub- 
sequentibus, quaqua possent arte, itineris asperitatem levi- 
garent.2 His ductoribus cum in verticem montis magna cum 
difficultate evasissent nulla ulterius progrediendi copia erat, eo 
quod praeceps montis latus et? ut dictum est, glaciali frigore 
lubricum, omnem penitus decessum negare videretur. Ibi viri, 
perieulum omne viribus evincere conantes, nunc manibus et 
pedibus reptando, nune ductorum suorum humeris innitendo, 
interdum quoque titubante per lubricum gressu cadendo et 
longius volutando, vix tandem aliquando eum gravi salutis 
suae periculo ad campestria pervenerunt. Reginam et alias 
quae in obsequio eius erant mulieres, boum coriis impositas, 
duees itineris, conductu?* praeeuntes, deorsum trahebant. 
Equorum alios per machinas quasdam submittebant, alios 
colligatis pedibus trahebant, ex quibus multi dum traherentur 
mortui, plures debilitati, pauci admodum integri incolumesque 
perieulum evadere potuerunt. 


ÉEBEDREEDENNEDESUNSDEUEUPEUE M MM 

15 descensum. 16. the anniversary of the day. 17. Eng. 18. Eng.; 
ablative. 19. would lose his case; causais ablative. 20. without any hope of re- 
covery. 91. irain. 22. smooth. 23. connects praeceps and lubricum. 24. train. 





THE CONVERSION OF LANFRANC 215 
CI! THE CONVERSION OF LANFRANC 


Fuit quidam vir magnus, Italia ortus, quem Latinitas, in 
antiquum scientiae statum ab eo restituta, tota supremum 
debito eum amore et honore agnoscit magistrum, nomine 
Lanfrancus; ipsa quoque in liberalibus studiis magistra gentium, 
Graecia, discipulos illius libenter audiebat et admirabatur. 
Hic Papia? civitate oriundus? fuit; parentes illius, eiusdem urbis 
cives, magni et honorabiles habebantur inter suos concives.* 
Nam, ut fertur, pater eius de ordine illorum qui iura et leges 
civitatis asservabant* fuit. 

Lanfraneus, in primaeva aetate patre orbatus, cum ei in 
honorem et dignitatem succedere deberet, relicta civitate 
amore discendi, ad? studia litterarum? perrexit. Ibi plurimo 
tempore demoratus, omni scientia saeculari perfecte imbutus 
redit. Deinde patria egressus et Alpes transgressus, in Gallias 
venit, tempore Henrici regis Francorum et gloriosi ducis 
Normannorum Guillelmi? qui Angliam sibi armis subegit. 
Et pertransiens Franciam, quam? plures? magni nominis 
scholares seeum habens, in -Normanniam pervenit et, in 
Abrineatensi? civitate? demoratus, per aliquod tempus docuit.!? 
Considerans vero scientissimus 'vir quod captare mortalium 
auram! vanitas est, et quia ad? non esse? tendunt omnia, 
praeter? eum qui fecit universa, qui semper est, et qui ei 
intendunt,? ad obtinendum eius amorem animum convertit 
et studium. Quod" igitur in litteris perfectius invenit salutis 
consilium et placendi Deo arripere statuit, ut relictis omnibus, 
abdieato etiam sui ipsius iure, illum sequeretur qui dixit: 





CI. 1. From the life of Lanfranc (11089) by Milo Crispin, a monk of 
Bec. Lanfrane was prior of Bec and later archbishop of Canterbury, the first 
after the Conquest. Under his rule Bec attained great fame and power. 
2. Pavia. S-ortus. 4. administered. 5. to the university. 6. Henry I. 
T. the Cónqueror. 8-quam plurimos. 9. Avranches. 10. lectured. 
li. favor. 12. to destruction, lit., to not being. 18. i.e., except God and 
those who serve (intendunt) him. 14. The perfection he had attained in 
worldly wisdom he decided to employ for his soul's welfare. 15. Matthew 
xvi, 24. 


5 


10 


15 


20 


25 


10 


15 


20 


25 


30 


216 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


«Si quis vult post me venire, abneget semetipsum et tollat 
crucem suam et sequatur me." Et quia quanto magnus" 
fuerat tanto optabat fieri humilior, locum adire nolebat ubi 
litterati!" eum honori ae reverentiae haberent. 

Interea cum ire vellet Rotomagum!? iter agebat, inclinata 
iam die, per silvam ultra fluvium Rislam et incidit in latrones; 
qui euneta quae habebat tollentes, ligatis a tergo manibus, et 
caputio? cappae ante oculos admoto, abduxerunt illum de via 
et inter condensa saltus fruteta?? dimiserunt. "Talibus angustiis 
comprehensus, nescius quid ageret, suum infortunium 
lamentabatur. Tandem nocturno silentio in? se reversus," 
voluit Domino laudes debitas persolvere et non potuit, quia ad 
hoe antea non vaeaverat. Et conversus ad Dominum: * Domine 
Deus," ait, *tantum tempus in discendo expendi et corpus et 
animum in studiis litterarum attrivi; et adhue quomodo te 
debeam orare atque laudis officia tibi persolvere non didici. 
Libera me de hae tribulatione et ego, te auxiliante, sic vitam 
meam corrigere et instituere curabo ut tibi servire valeam et 
sciam." Surgente aurora, in ipso erepusculo audivit viatores 
iter carpentes et coepit vociferando ab eis auxilium petere. 
Ili audientes primo expavere, dehine, vocem hominis ad- 
vertentes, ad sonum vocis perrexere et quis esset, quid haberet 
indieavit. Tune eum solventes reduxerunt ad viam. Rogavit 
cane ut vilius? et pauperius coenobium quod in regione nossent 
sibi demonstrarent. Responderunt: 'Vilius et abiectius?? 
monasterium nullum scimus quam istud quod in proximo 
aedificat, quidam homo Dei," et ostendentes viam discesserunt. 

At ille gressum illue vertens, Beccum adiit; quo nullum 
usquam tune pauperius aestimabatur vel abieetius coenobium. 
Forte tune abbas extruendae fornaci^ occupatus, ipsemet 
operabatur manibus suis. Et accedens ad eum dixit: ''Deus te 
salvum faciat." Et abbas: "Deus te benedicat," inquit. ''Es 


LL MÀ 

16-—maior. 1T. the learned. 18. Rouen. 19. hood. 20. thickets. 921. 
Biblieal, coming to himself. 22. superlative in meaning here, but compar- 
ative in l. 25, below. 23-pauperius. 24. ablative in CL. 





THE VISION OF ANSELM 217 


Lombardus?" At ille: "Sum." At abbas: ''Quid vis?" 
"Monachus," ait, "fieri volo." "Tune abbas praecepit cuidam 
monacho, nomine Rogerio, qui in? parte?» opus suum faciebat, 
ut illi ostenderet librum regulae; qua perlecta, respondit omnia, 
Deo se iuvante, libenter servaturum. Haec audiens abbas et 
sciens quis esset et unde, concessit ei quod petebat. At ille 
per os furni procidens in faciem, osculatus est pedes eius. 
Lanfrancus, humilitatem animi sermonisque gravitatem in 
abbate plurimum veneratus et amans, monachus ibi effici- 
tur. 

Quadam die dum ad mensam legeret, dixit quiddam inter 
legendum sieut dicere debuit, quod non placuit praesidenti?? 
et aliter dicere iussit: velut si ille dixisset "docere," media 
producta, ut est, et 1ste eadem media correpta emendasset 
"docére," quod non est—non enim prior illelitteratus erat. At 
vir sapiens, sciens magis oboedientiam Christo deberi quam 
. Donato;?' dimisit quod bene pronuntiaverat et dixit quod non 
recte dicere iubebatur. Nam producere brevem vel corripere 
longam syllabam non capitale noverat crimen; verum iubenti 
ex?3 parte?* Dei non parere, culpam non levem esse sciebat. 


CII THE VISION OF ANSELM 


At Anselmus filius horum eum puer parvulus esset maternis, 
prout aetas sua patiebatur, colloquiüs libenter animum 
intendebat. Et audito? unum Deum sursum in caelo esse 
omnia regentem, omnia continentem, suspicatus est, utpote 





25. i.e., he was assisting the abbot. 26 priori. 27. the grammarian 
most used in the Middle Ages. 28. in the name of. 

CII. 1. cu and cur are from the life of Anselm (11109) by Eadmer, his 
pupil, bishop of St. Andrews. — Anselm, like Lanfranc, was an Italian; he 
studied under Lanfrane at Bec, where he became prior, and later abbot. 
Under his rule Bec became the foremost seat of learning in Europe. He 
sueceeded Lanfrane as archbishop of Canterbury. 2. ablative absolute 
with an infinitive clause in place of a noun. 


10 


C 


10 


15 


20 


25 


218 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


puer inter montes nutritus, caelum montibus incumbere, in 
quo et aulam Dei esse eamque per montes adiri posse. Cumque 
hoe saepius animo volveret, contigit ut quadam nocte per 
visum videret se debere montis cacumen ascendere et ad aulam 
magni regis Dei properare. Verum priusquam montem 
coepisset ascendere, vidit in planitie qua pergebat ad pedem 
montis mulieres, quae regis erant ancillae, segetes metere, sed 
hoec nimis neglegenter faciebant et desidiose.? Quarum desidi- 
am puer doeens atque redarguens* proposuit animo se apud 
Dominum regem ipsas accusaturum. Dehinc monte transcenso, 
regiam aulam subiit, Deum cum solo suo dapifero* invenit. 
Nam familiam suam, ut sibi videbatur, quoniam autumnus 
erat, ad ecolligendas messes miserat. Ingrediens itaque puer 
à Domino vocatur. Accedit atque ad pedes eius sedet. In- 
terrogatur iucunda affabilitate quis sit vel unde, quidque 
velit. Respondet ille ad interrogata iuxta quod rem esse 
sciebat. "Tune ad imperium Dei panis ei nitidissimus per 
dapiferum affertur eoque coram ipso reficitur. Mane igitur 
cum quid viderit ante oculos mentis reduceret, sicut puer 
simplex et innocens, se veraciter? in caelo et ex pane Dei 
refectum fuisse credebat, hocque coram aliis ita esse publice 
asserebat. Crevit ergo puer et ab omnibus diligebatur. Mores 
etenim probi in eo erant qui magnopere illum diligi faciebant. 
"Traditur litteris, discit, et in brevi plurimum proficit. 


CIII. ANSELM ON DISCIPLINE 


Quodam igitur tempore cum quidam abbas, qui admodum 
religiosus habebatur, secum de iis quae monasticae religionis! 
erant loqueretur, aec inter alia de pueris in claustro nutritis 
verba? consereret,? adiecit: *''Quid, obsecro, fiet de istis? 


3. adverb from desidiosus. 4. disapproving. 5. steward, seneschal. 6. 
really. 
CIII. 1. Hjfe. 2. was conversing. 


ANSELM ON DISCIPLINE 219 


Perversi sunt et incorrigibiles,?? die et nocte non cessamus eos 
verberantes, et semper fiunt sibi* ipsis deteriores." Ad quae 
miratus Anselmus: *'Non cessatis," inquit, *eos verberare? 
Et eum adulti sunt, quales sunt?"  ''Hebetes," inquit, '/et 
bestiales."5 At ille: 'Quam bono omine* nutrimentum" 
vestrum  expenditis? De hominibus bestias nutrivistis." 
**Et nos," ait, quid possumus inde?* Modis omnibus constrin- 
gimus eos ut proficiant et nihil proficeimus."  **Constringitis? 
Die mihi, quaeso, domine abba, si plantam? arboris? in horto 
tuo plantares et mox illam omni ex parte ita concluderes ut 
ramos suos nullatenus!? extendere posset, cum eam post annos 
execluderes!* qualis arbor inde prodiret? | Profecto inutilis, 
incurvis ramis et perplexis.? Et hoc ex cuius culpa procederet 
nisi tua, qui eam immoderate conclusisti? Certe hoc facitis 
de pueris vestris; plantati sunt per? oblationem? in horto 
eeclesiae ut crescant et fructificent Deo. Vos autem in" 
tantum" terroribus, minis et verberibus undique illos coartatis 
ut nulla penitus sibi liceat libertate potiri. Itaque indiscrete'? 
oppressi pravas et spinarum more perplexas infra se cogitati- 
ones congerunt, fovent, nutriunt, tantaque eas vi nutriendo 
suffuleiunt!é ut omnia quae illarum correctioni possent admini- 
eulari'? obstinata mente subterfugiant. Unde fit ut quia nihil 
amoris, nihil pietatis, nihil benevolentiae, sive dulcedinis circa 
se in vobis sentiunt, nec!? illi alieuimus in. vobis boni postea 
fidem habeant, sed omnia vestra ex odio et invidia contra se 
procedere credant.  Contingitque modo miserabih ut, sicut 
deinceps corpore crescunt, sie in eis odium et suspicio omnis 
mali erescat, semper proni et incurvi ad vitia. Cumque ad"? 
nullum?? in vera fuerint caritate nutriti, nullum nisi depress:s?? 
superciliis oculove obliquo valent intueri." 


3. Eng: 4. dative with a comparative. 5b. brutish. 6. with what profit? 
7. substance. 8-deillis. 9. sapling. 10. by no means. 11. liberate. 12. 
tangled. 13. as an offering. 14 —ita; cf. tantum, p. 31,1. 9. 15. unwisely. 
16. foster. 1T". be applied. 18-mon. 19. io no one, with caritate. 20. 
scowling. 


10 


15 


25 


30 


10 


15 


20 


25 


220 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CIV 
DE HUMILITATE 


Principium autem disciplinae humilitas est, cuius cum multa 
sint documenta, haec tria praecipue ad lectorem pertinent. 
Primum ut nullam scientiam, nullam scripturam vilem teneat; 
secundum ut a nemine discere erubescat; tertium üt cuni 
scientiam adeptus fuerit, ceteros non contemnat. Multos hoe 
decepit, quod ante tempus sapientes videri volunt. Hine 
namque in quendam elationis? tumorem prorumpunt, ut iam et 
simulare incipiant quod non sunt et quod sunt erubescere, 
eoque longius a sapientia recedunt quod non esse sapientes sed 
putari volunt. Cuiusmodi multos novi qui, cum primis adhue 
elementis indigeant, non nis! summis interesse dignantur, et ex 
hoe solummodo se magnos fieri putant si magnorum et 
sapientium vel scripta legerint vel audierint verba. ''Nos," 
inquiunt, *vidimus illos, nos ab illis legimus. Saepe nobis 
loqui solebant. Illi summi, illi famosi, cognoverunt nos." 
Sed utinam me nemo cognoscat et ego cuncta noverim. Plato- 
nem vidisse, non intellexisse gloriamini; puto indignum vobis 
est deinceps ut me audiatis. Non ego sum Plato, nee Platonem 
videre merui; sufficei& vobis quod ipsum philosophiae fontem 
potastis, sed utinam adhue sitiretis. Rex post aurea pocula de 
vase bibit testeo.? Quid erubescitis? Platonem audistis, 
audietis et Chrysippum. In proverbio dicitur: 'Quod tu non 
nosti fortassis novit asellus." Nemo est cui omnia scire datum 
sit, nee quisquam rursum cui aliquid spirituale* à natura 
accepisse non contigerit. Prudens igitur lector omnes libenter 
audit,omnia legit; non scripturam, non personam, non doctrinam 
spernit. Indifferenter? ab omnibus quod sibi deesse videt 





CIV. 1. From the Didascalicon de studio legendi of the mystic phi- 
losopher Hugh of St. Victor (11141). Hugh was an intimate friend of 
Bernard of Clairvaux and stood with him in his opposition to Abelard. 
With him the arts, while essential, are subservient to the study of the 
scriptures and theology, but are far superior to the authors. 2. of pride. 
3. earthen. 4. Eng. 95. without distinction. 


DE HUMILITATE 221 


quaerit; nee quantum sciat sed quantum ignoret considerat. 
Hine illud Platonicum aiunt: Malo aliena verecunde discere 
quam mea impudenter ingerere." ^ Cur discere erubescis et 
nescire non vereeundaris? Pudor iste maior est illo. Aut 
quid summa affectas cum tu 1aceas in imo? . Considera potius 
quid vires tuae ferre valeant. Aptissime incedit qui incedit 
ordinate | Quidam dum magnum saltum facere volunt 
praecipitium? incidunt. Noli ergo nimis festinare; hoc modo 
citius ad sapientiam pertinges. Ab omnibus libenter disce quod 
tu nescis, quia humilitas commune tibi facere potest quod 
natura euique proprium fecit; sapientior omnibus eris si ab 
omnibus discere volueris. Qui ab omnibus accipiunt omnibus 
ditiores sunt. Nullam denique scientiam vilem teneas quia 
omnis scientia bona est. $1 omnia legere non potes, ea quae 
sunt utilioralege. Etiam si omnia legere potueris, non omnibus 
tamen idem labor impendendus est, sed quaedam ita legenda 
sunt ne sint incognita, quaedam vero ne sint inaudita, quia 
aliquando pluris esse credimus quod non audivimus et facilius 
existimatur res cuius fructus agnoscitur. Videre nune potes 
quam necessaria tibi sit haec humilitas ut nullam scientiam vili 
pendas$ et ab omnibus libenter discas. Similiter tibi quoque 
expedit ut, eum tu aliquid sapere coeperis, ceteros non con- 
temnas. Hoc autem tumoris vitium hine quibusdam accidit, 
quod suam scientiam nimis diligenter inspiciunt, et cum sibi 
aliquid esse visi fuerint alios quos non noverunt tales nec esse 
nee potuisse fieri putant. Hine etiam ebullit? quod nugigeruli'? 
nune quidam nescio unde gloriantes priores patres simplicitatis 
arguunt, et secum natam, secum morituram credunt sa- 
pientiam. In divinis eloquiis ita simplicem modum loquen- 
di esse aiunt ut in eis magistros audire non oporteat; posse satis 
quemque proprio ingenio veritatis arcana penetrare. Corrugant 
nasum, et valgium! torquent!! in lectores divinitatis, et non in- 





6. methodically. ^". precipice. 8-vilem teneas of 1.13, above. 9. comes 
about; the quod clause is the subject. 10. Cf. p. 88, 1. 12. 11. twist the 
lips, as a sign of derision. 


10 


15 


20 


25 


[2 


10 


20 


222 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


tellegunt quod Deo iniuriam faciunt, euius verba pulchro qui- 
dem vocabulo simplicia sed sensu pravo insipida"? praedicant. 
Bonus lector humilis debet esse et mansuetus, a curis inanibus et 
voluptatum inlecebris prorsus alienus, diligens et sedulus, ut ab 
omnibus libenter discat, numquam de scientia sua praesumat, 
perversi dogmatis auctores quasi venena fugiat, diu rem per- 
trectare antequam iudicet discat, non videri doctus sed esse 
discat vel quaerat, dicta sapientium intellecta diligat, et ea sem- 
per eoram oculis quasi speculum vultus sui tenere studeat. Et 
si qua forte obscuriora intellectum eius non admiserint, non 
statim in vituperium? prorumpat ut nihil bonum esse credat 
nisi quod ipse intellegere potuit. ^ Haec est humilitas 
disciplinae legentium. 


CV. THE CHANGING WORLD 


Considerare Dei iudicia mundique volubilitatem etiam nolen- 
tes compellimur. Ecce enim, ut supra dixi, in modum caeli, 
quod ab oriente ad occidentem vertitur, simul cum tempore 
res mundanas rerumque potestates volvi cernimus. Et ne 
putaremus mortales res in aliqua mundi parte statum? invenisse, 
ibi etiam defectum eas pati ac more febricitantis,? sicut in Iob! 
habes: *'Noectem verterunt in diem et rursum post tenebras 
spero lucem," quocumque se verterint nihil stabilitatis habentes 
dolores ac labores repperisse conspicimus. Nonne videtur tibi 
more, ut dixi, febricitantis mundialis? dignitas volvi ac revolvi? 
Febrieitantes enim spem quietis in alternatione situs ponunt 

12. E^g. 13-vwituperationem. ' 

CV. 1. From the Chronica sive historia de duabus civitatibus of Otto, 
bishop of Freising (11158). Otto contrasts the heavenly and earthly 
kingdoms and lays stress on the recurrence of events in cycles; there is 
much theological discussion and philosophical reflection, but the latter 
part of the work contains valuable information. His Life of the Emperor 
Frederick I has been called a model of historical composition. As his mother 
was the daughter of Henry IV and grandmother of the Emperor Frederick, 


he had special advantages in acquiring first-hand information. 2 - stabili- 
latis; cf.1.2', below. 3 —febriculosi. 4. Cf. Job vii, 3, 4. 5. of the world. 


THE CHANGING WORLD 223 


ideoque erebris revolutionibus$ quando torquentur se iactant 
hue et illue. Ita nimirum potestas temporalis a Babylone 
devoluta ad Medos, inde ad Persas, post ad Graecos, ad ultimum 
ad Romanos et sub Romano nomine ad Franeos translata est. 
Ubi dum, tamquam firmam sedem fixisset, mansura videretur, 
tot malis (ut in superioribus patet) subiacere coepit ut merito 
cum Iob dicere possit: *Cum ad diem venero, nocturnis cru- 
ciatibus fatigatus, noctem praestolor, quam dum tenuero, 
maioribus doloribus affeetus, rursum diem venire exopto." 
Denique armis experientissimi Franci, cum regni terminos 
plurimum dilatassent mundique caput Romam in suam dicionem 
transfudissent, cum iam omnibus gentibus horribiles facti 
essent et inexpugnabiles viderentur, in? se ipsos non solum 
civiliter sed et intestine fratribus auctoribus divisi, regnum, 
quod ab oriente ad occidentem tamquam fugiens statum et 
requiem invenisse putabatur, desolandum? fore? iuxta evan- 
gelium? praesagiebant. Ex his ergo liquet nullam caducis rebus 
fidem habendam nec in se labentem alium!? quemlibet!? sibi 
inniti volentem sustentare posse. Unde apte propheta ait": 
"Maledietus qui spem suam ponit in homine et qui ponit 
carnem bracchium suum. Quomodo enim te sustentabit qui 
stare non potest? Vel qualiter te confirmabit qui in se infirmus 
est?" Cum? ergo mundus transeat et concupiscentia!? eius, 
ab ipsa migrandum ad Deum vivum qui est immobilis et 
incommutabilis manet, ad eiusque beatam et aeternam 
civitatem quis dubitaverit? Igitur omnibus regnis mundi 
imminutis, cum et Francorum, qui ultimi Romam habere 
meruerunt, minoratum" apparet regnum, nos qui ad osten- 
dendas mutationes rerum res gestas scribimus hac regni 
mutatione tamquam sufficienti argumento ad!? regni caelestis 
immutabilitatem missi'^ huie quinto operi finem imponamus. 





6. Eng. 7. divided among themselves, not only citizen against citizen, but 
brother against brother. 8. substitute for future passive inf. 9. Cf. Mat- 
thew xii, 25 and Luke xi, 17. — 10. object and subject of the infinitives. 
11. Jeremiah xvii, 5. 12. I John ii, 17. 13. lust. 14. diminished. 15. 
turning to, thrown back on, as our only hope. 


10 


30 


10 


15 


20 


224 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Beatus propheta mundi instabiles ac miserabiliter fluctuantes 
cireuitus contemplans marique eos potissimum comparandos 
aestimans: '/Hoc," inquit,5 *mare magnum et spatiosum 
manibus, illie reptilia, quorum non est numerus." Nonne tibi 
videtur mundus in modum maris inhaerentibus sibi procellosis 
temporibus tamquam tempestatum fluctibus interitum minari? 
Et quid aliud homines pro caducis honoribus decertantes quam 
reptilia maris dixerim? Ubi minores a maioribus, inferiores a 
potentioribus sorberi ac ad ultimum se ipsos, cum materiam 
non invenerint, discerpere conspicimus. Unde illud": *'In se 
magna ruunt." Haec omnia prudens lector in huius historiae 
serie invenire poterit. Cives ergo Christi non more reptilium 
salo mergi vel infidis eius procellis improvide se credere, sed navi, 
id est ligno crucis, fide!'? navigare manusque per dilectionem 
operando exercere in praesenti oportet ut per huius vitae viam 
ad portam patriae!? securi valeant pervenire. Qualiter vero 
regnum Francorum tam miserabiliter divisum non solum 
Romanum imperium sed et partem Franciae ac Galliae cum 
palatio Aquis?? perdiderit in hoe opere dicendum restat. 


CVI' THE CAPTURE OF JERUSALEM 


Ponte? igitur sie ordinato, primus omnium vir inclitus et 
inlustris dux Godefridus,* reliquos ut subsequantur exhortans, 
cum fratre suo Eustachio urbem ingressus est; quem continuo 
subsecuti sunt Ludolfus et Gislebertus, uterini? fratres, viri 
nobiles et perpete$ digni memoria, ortum" habentes? de civitate 





16. Psalms ciii, 25 (civ, 25). 17. Lucan, Pharsalia, I, 81. 18. in the 
faith. 19. ie., heaven. 20-—4Aquisgrani. 

CVI. 1. From the Belli sacri historia (1095-1184) of William, arch- 
bishop of Tyre (11190) the greatest historian of the Crusades and one of 
the greatest of medieval historians. 2. A bridge had been thrown from 
a movable tower to the top of the city wall. 3. placed. ^ 4. Godfrey of 
Bouillon. 5. born of the same mother. 6 —perpetua. "I —orti. 


THE CAPTURE OF JERUSALEM 220 


Tornaeo5; consequenter? vero infinità tam equitum quam 
peditum manus, ita ut nec machina'? nec pons praedictus plures 
posset sustinere. Videntes ergo hostes quod nostri murum iam 
occupaverant et dux suum 1am introduxerat vexillum, turres 
deserunt et moenia, ad vicorum! angustias! se conferentes. 
Porro nostri videntes quod dux et maxima pars nobilium turres 
sibi? vindieaverant,? iam non exspectato per machinam 
ascensu, sealas certatim ad murum applieant, quarum illis 
maxima erat copia. 

Ingressi sane statim post ducem sunt Flandrensium comes et 
dux Normannorum, vir strenuus et per? omnia? commendabilis, 
dominus Taneredus, Hugo senior, comes de Sancto Paulo, 
Balduinus de Burgo, Gasto de Beart, Gastus de Bedert, 
Girardus de Rosseillon, Thomas de Feria, Conanus Brito, comes 
Raimboldus de civitate Oringis, Ludovicus de Monson, Conon 
de Monte Acuto et Lambertus, filius eius, et alii plures, quorum 
numerum et nomina non tenemus. Quos omnes postquam dux 
cognovit sel infra'^ urbem recepisse^ incolumes, quosdam ex 
els ad portam septentrionalem, quae hodie dicitur Saneti 
Stephani, cum honesto!* dirigit comitatu, ut portam aperiant 
et populum!" introducant deforis exspectantem; qua sub!$ 
omni celeritati reserata, ingressus est passim!? et sine delectu!? 
universus exercitus. Erat autem feria?? sexta?" et hora nona; 
videturque procuratum divinitus, ut qua die et qua hora pro 
mundi salute in eadem urbe passus est Dominus, eadem et pro 
Salvatoris gloria fidelis decertans populus desiderii sui felicem 
impetraret consummationem.?! 

Porro dux? et qui cum eo erant per vicos civitatis et plateas, 
strietis gladiis, clipeis tecti et galeis, iuncto? agmine discur- 
rentes, quotquot de hostibus reperire poterant, aetati non 





8. Tournai. 9. following them. | 10. i.e., the movable tower. 11— 
angustos vicos (streets). 12. had gained possession of. 13. in all respects. 
14 -—ingressos esse. 15 inlra. 16. respectable, sufficient. 1 —exercitum. 
18. with. 19. i.e., indiscriminately. 20. See p. 139, 1. 27. 21. Eng. 22. 
Godfrey. 23 —conferto. 


10 


15 


25 


30 


10 


20 


226 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


pareentes aut condicioni, in? ore gladir^4 indifferenter? pro- 
sternebant. 'lTantaque erat ubique interemptorum strages et 
praecisorum acervus capitum ut iam nemini via pateret aut 
transitus, nisi per funera?» defunctorum. lamque paene ad ur- 
bis medium diversis itineribus, stragem operantes?" innumeram, 
nostri principes pervenerant et subsequentis populi infinita 
multitudo, infidelium?? eruorem sitiens et ad caedem omnino 
proclivis, eum comes adhuc?? 'Tolosanus?? et principes alii qui 
eum eo erant, cirea montem Sion decertantes, urbem captam 
et nostrorum vietoriam ignorabant. Sed excito de?! nostrorum 
introitu et strage civium ingenti clamore et horrendo sonitu, 
admirantibus? qui in ea parte resistebant civibus? quidnam 
sibi vellet elamor insolitus et vociferantis populi tumultus, 
eognoverunt urbem violenter? effractam?! et nostrorum in- 
tromissas legiones; unde, relictis turribus et muro, ad diversa 
fugientes loca saluti propriae consulere satagebant. Hi 
quoniam praesidium?* civitatis in vicino constitutum erat, ex 
parte plurima?? se in arcem contulerunt. At vero exercitus,?? 
pontem libere et sine difficultate super murum aptantes et 
sealas applieantes moenibus, certatim in urbem, nemine? 
obstante, sunt ingressi. Intromissi autem portam australem, 
quae illis erat contermina, statim aperuerunt, ut reliquus 
sine diffieultate populus?? admitteretur. Ingressus est igitur vir 
insignis et strenuus, Tolosanus comes, et Ysoardus, comes 
Diensis, Raimundus Pelez, Willelmus de Sabran, episcopus 
Albariensis et alii multi nobiles, quorum numerum vel nomina 
nulla nobis tradit historia. Hi omnes unanimiter,? iunctis 
agminibus, ad^ unguem^' armati, per mediam urbem dis- 
eurrentes, stragem operati sunt horrendam; nam qui ducem"! 


24. Biblical, ^with the edge of the sword." . 25. without distinction. 
26—corpora.  2'I. Biblical —facientes. 28. infidels. 29. still (with igno- 
rabant). 30. Raymond, count of Toulouse. 31. as a result of. 32—ad- 
miranies . . . cives (townspeople). | 38. carried by storm. 34. citadel. 35-— 
magna. 96. plural, different divisions of the army. — 37. avoided in CL. 
88. Cf. p. 225, 1. 21. 39 —unanimi. 40. to the teeth. 41. Cf. p. 225, 1. 28. 





INCIDENTS OF THE FIRST CRUSADE 221 


et suos effugerant, putantes se mortem quocumque? modo* 
declinasse si ad alias se conferrent fugiendo partes, hos sibi 
habentes obviam, occumbebant perieulosius,? et Scyllam 
evitantes incurrebant Charybdim. "Tanta autem per urbem 
erat strages hostium tantaque sanguinis effusio ut etiam 
victoribus posset taedium et horrorem ingerere. 


CVII.! INCIDENTS OF THE FIRST CRUSADE 


(1099) Explicita? itaque, Deo auctore, victoriaj Baby- 
lonieae princeps militiae, quem patria lingua admiravisum? 
vocitant, confusus, et infortunium quod sibi acciderat satis 
admirar non praevalens, multa conqueritur.  Considerabat 
nimirum infinitas quas adduxerat copias, lectissimam iuventu- 
tem fortitudine ac specie, arma nobilia, commilitonum opes 
et, ut sic dixerim, cuncta equestria et, quod? animis maximam 
quorumque inertium parere securitatem solet, pro foribus 
urbis suae, ad quam certa refugia, in propria pugnavisse 
provincia. At Francos intuebatur modis omnibus inferiore 
militia, profligatam diutina fame iuventam, rubiginosis? 
ensibus, lanceis nigrantibus, exilem destitutis militum viribus 
armaturam, cunctis qui prae ceteris videbantur insignes acri 
egestate torpentibus, equis omnimodos squalore? fatiscentibus; 
et, ut brevi clausula solvam, pauperrimos omnium, exulem 
globum, innumerabiles superasse indigenas mirabatur; quin 
potius, per abiectissimos hominum totius Orientis gloriam 
concidisse. Iuvit quoque nostrorum victoriam plurimum quod, 





42. somehow or other. — 43. more wretchedly. 

CVII. 1. From the Gesta Dei per Francos of Guibert, abbot of Nogent, 
(1124) one of the best authorities for the first crusade. cvirr is from his 
autobiography, which is modeled on Augustine. 2. won. 8. before Ascalon 
in 1099. 4-exercitus. b. Cf. Eng. *admiral." 6. explained by the follow- 
ing infinitive clause, which depends on considerabat. "v. rusty. 8. of every 
kind. 9. hardship. 


10 


10 


b 
Ct 


30 


228 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


conclamata in hostili exercitu fuga, admiravisus ille qui praeerat 
Ascaloni, ubi conspexit Babylonicum vertere terga ducem, 
fugitivos omnes à propriae urbis ingressu mandat arceri. 
Mirabantur plane etiam idem plus' nimio'? hostes, quod 
minime Franci pro moenibus Iherosolimae;" quasi? contigui 
causa praesidii," pugnare delegerant, sed sibi obviam duorum 
itinere dierum paene processerant. 

(1104) Miles quidam protervius quam debuerat contra 
regem? sese habuerat," quem rex ipse Tiberiadi civitati 
praefecerat. Rex ergo, citatus? ob insolentiam hominis ira,? 
iussit eum à suae dicionis terra recedere. Qui cum duobus 
equitibus dum abire properaret, armigeris totidem comitatus, 
maximas subito copias gentilitatis'* offendit. Qui, suo numero 
diffidens, ad Deum vero uteumque respectans, concisa camisia,!" 
quam subuculam dieunt, hastae pro vexilo apposuit, itidem 
socios facere iussit. Fecerunt et, clamore sublato, sonipedes 
calearibus urgent obviosque feruntur in hostes. Qui, territi 
repentinis ausibus,^ dum aestimant quod quasi praevios 
sequerentur multae cohortes, fugam ineunt, seque tribus illis 
caedendos exponunt. Plurimi perimuntur; plus quam ferre 
sufficiant spolia rapiuntur. Quo eventu ille secundo com- 
pungitur,? Deoque gratulabundus?? rediens, regi prosternitur; 
ei se oboediturum deinceps fideliter pollicetur. 

(1104) Aliquando idem rex pecuniae grandi angustabatur 
inopia, ut etiam deessent menstrua quae militibus debebantur 
stipendia; eum ecce, se el munificeam mirabiliter praebuit 
divina clementia. In tantum namque iam vexabatur ut eum 
satellites ac milites deserere meditarentur, cum ecce Ioppitae?! 
iuvenes eum lavandi, immo ludendi gratia haud procul a maris 
litore mergerentur, reperiunt quadam die in ipso harenarum 


Sete seu eiu d. Lg iis ur t ru rS 

10. exceedingly. 11. Jerusalem. 12. i.e., as a support and, in case of 
defeat, a refuge. 13. Baldwin, king of Jerusalem, brother of Godfrey. 
14. had behaved. — 15. filled with wrath. — 16. Cf. p. 147, ]1; 222 * Tren 
shirl. 18. daring deed. 19. is filled with remorse. 20. giving thanks. 
21. of Joppa. 


A MEDIEVAL ORBILIUS 229 


salique confligio,? manticas magnis auri ponderibus plenas, 
quas amiserant Venetii, quos ibi constiterat fregisse? carinas.?? 
Quae regi delatae, cunctis miraculum ineffabile, regi paene 
desperato et novae christianitati* praebuere solacium. 


CVIII. A MEDIEVAL ORBILIUS 


Semel in schola vapulaveram; schola autem non alia erat 
quam quoddam domus nostrae triclinium. Aliorum enim quos 
aliquando docens! acceperat mei solius causa euras omiserat. 
Sic enim aucto quaestu et delatione? honoris? prudens ab eo 
mater exegerat.  Soluto igitur vespertinis quibusdam horis 
qualieumque illo studio, ad materna genua graviter etiam 
praeter meritum caesus accesseram. Quae cum an eo vapulas- 
sem die, ut erat solita, rogitare coepisset et ego, ne magistrum 
detulisse viderer, factum omnino negarem, ipsa, vellem? 
nollem,* reiecta interula,? quam subuculam, immo camisiam? 
vocant, hiventes attendit ulnulas' dorsieuli ex viminum 
illisione? et cutem ubique prominulam.? Cumque poenam 
meae teneritudin?!' ad? nimium saeve? illatam visceraliter? 
doluisset, turbulenta et aestuans et oculos maerore suffusa: 
"Numquam," ait, '(deinceps* clericus fies nee, ut litteras 
discas, ulterius poenas lues." Ad haee ego eam cum" qua 
poteram animadversione". respiciens: * $1," inquam, '"'proinde 
mori contingeret, non desistam quin litteras discam et elerieus 
fiam."  Promiserat enim si eques? vellem fieri, cum!6 ad id 
temporis emersissem," apparatum se mihi militiae et arma 
daturam. 


22. dashing together. 23. had suffered shipwreck. 

CVII. 1-magister. 2. by conferring the honor of her patronage. 3. 
betray. 4. Bee p. 91, 1l. 7. 5. undergarment. 6. shirt. "T. (little) ribs. 8. di- 
minutive of dorsum. 9. blows. 10. covered with welts. | 1À-—teneritat. 
12. with excessive cruelty. 13. from the depths of her heart. 14. as reproach- 
fully as I could. 15. knight. 16. when I had reached the proper age. 


10 


15 


20 


25 


10 


15 


20 


230 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CIX. THE WRECK OF THE WHITE SHIP 


Thomas, filius Stephani, regem adit eique marcum auri 
offerens ait: "Stephanus, Airardi filius, genitor meus fuit et 
ipse in omni vita sua patri? tuo in mari servivit. Nam illum in 
sua puppe veetum in Angliam conduxit? quando contra Haral- 
dum pugnaturus in Angliam perrexit. Huiusmodi* autem officio! 
usque ad mortem famulando ei placuit et ab eo multis honoratus 
exeniis? inter contribules? suos? magnifice floruit. Hoc feudum, 
domine rex, a te requiro et vas quod Candida Navis appellatur 
merito ad regalem famulatum? optime instructum habeo." 
Cui rex ait: Gratum habeo quod petis. Mihi quidem aptam 
navim elegi, quam non mutabo; sed filios meos, Guillelmum et 
Richardum, quos sicut me diligo, cum multa regni mei nobilitate, 
nune tibi commendo." 

His auditis nautae gavisi sunt filioque? regis adulantes, vinum 
ab eo ad bibendum postulaverunt. At ille tres vini modios"? 
ipsis dari praecepit. Quibus aeceptis biberunt sociisque 
abundanter propinaverunt nimiumque potantes inebriati sunt. 
Iussu regis multi barones! cum filiis suis puppim ascenderunt et 
fere trecenti, ut opinor, in infausta nave fuerunt. Duo siquidem 
monachi Tironis et Stephanus comes cum duobus militibus? 
et alii plures inde exierunt quia nimiam multitudinem lascivae 
et pompaticae? iuventutis inesse conspicati sunt. Periti enim 
remiges quinquaginta ibi erant et feroces epibatae,^ qui iam in 
navi sedes nacti turgebant!? et suimet prae ebrietate immemores 
vix aliquem reverenter agnoscebant. Heu, quam plures! 
illorum mentes pia devotione erga Deum habebant vacuas 


ce HEP OUR D oca Ree MU MONROE sani M teca MEER Raeguii true de Re 00 

CIX. 1. From the Historia ecclesiastica of Ordericus Vitalis (1e. 1142), a 
history from the creation to 1142, which grew out of his history of St. 
Evroul, his own monastery. "The latter part is of great value for our 
knowledge of the times. 2. William the Conqueror; this king was Henry 
IL. 8. took. 4. in this manner of service. b. rewards. 6. his people. 
"7. privilege. — 8. service. 9. dative. — 10. hogsheads. 11. vassals. 12. 
knights. 13. insolent. 14. marines. — 1b. were swollen with insolence. 
16. many. 


: 


THE WRECK OF THE WHITE SHIP 231 


"qui maris immodicas moderatur et aeris iras." ^ Unde sa- 
cerdotes, qui ad benedicendos illos illue accesserant, aliosque 
ministros, qui aquam benedictam"? deferebant, eum dedecore et 
caehinnis subsannantes!? abegerunt; sed paulo post derisionis!? 
suae ultionem receperunt. 

Soli homines,? cum thesauro regis et vasis merum ferenti- 
bus? Thomae carinam implebant ipsumque ut regiam classem, 
quae jam aequora suleabat, summopere prosequeretur com- 
monebant. Ipse vero, quia ebrietate desipiebat, in virtute sua 
satellitumque suorum confidebat et audacter quia omnes qui 
lam praecesserant praeiret spondebat. ^ Tandem navigandi 
signum dedit. Porro schippae? remos haud segniter arripuerunt 
et alia? laeti, quia quid eis ante oculos penderet nesciebant, 
armamenta coaptaverunt"? navemque cum impetu magno per 
pontum currere fecerunt. Cumque remiges ebrii totis navi- 
garent conatibus et infelix gubernio? male intenderet cursui diri- 
gendo per pelagus, ingenti saxo, quod cotidie fluctu recedente 


10 


detegitur et rursus accessu maris cooperitur, sinistrum latus 


Candidae Navis vehementer illisum est confractisque* duabus 


tabulis ex insperato navis, pro dolor! subversa est. Omnes: 


igitur in tanto discrimine simul exclamaverunt, sed aqua mox 
implente ora pariter perierunt. Duo soli virgae? qua velum 
pendebat manus iniecerunt et magna noctis parte pendentes 
auxilium quodlibet praestolati sunt. Unus erat Rothoma- 
gensis carnifex, nomine Beroldus, et alter generosus puer, 
nomine Goisfredus, Gisliberti de Aquila filius. 

Tune luna in signo Tauri nona decima?? fuit et fere novem 
horis radiis suis mundum illustravit et navigantibus mare 
lucidum reddidit. "Thomas nauclerus? post primam submer- 
sionem?! vires resumpsit suique memor super undas caput 
extulit et videns capita eorum qui ligno utcumque inhaerebant 








1T. holy. 18. mocking. 19. Eng. 20. ie., there was no cargo. 21. 
containing. 22. sailors. 23. with armamenta. 294. adjusted. 25. pilot. 
26. having been shattered.  29'5. boom. 28. of Rouen. 99. was at its 
nineteenth; in reality the twenty-first. 30. skipper. 9391. plunge. 


30 


10 


15 


20 


25 


232 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


interrogavit: Filius regis quid? devenit?"? Cumque naufragi 
respondissent illum eum omnibus collegis suis deperisse: 
*Miserum," inquit, est amodo meum?? vivere"? Hoc dicto, 
male desperans, maluit illic occumbere quam furorem irati 
regis pro pernicie prolis oppetere seu longas in vinculis poenas 
luere. 


CX. ABELARD IN RETIREMENT 


Ego itaque ad solitudinem quandam 1n 'Trecensi? pago, mihi 
antea cognitam, me contuli, ibique à quibusdam terra mihi 
donata, assensu episcopi terrae oratorium quoddam in nomine 
sanctae Trinitatis ex calamis et culmo? primum construxi. 
Ubi eum quodam clerico nostro latitans, illud vere Domino 
poteram decantare: *'Ecce* elongavi? fugiens? et mansi in 
solitudine." 

Quod cum  eognovissent scholares, coeperunt undique 
concurrere et, relictis civitatibus et castellis," solitudinem 
inhabitare, et pro amplis domibus parva tabernacula? sibi 
construere, et pro deliecatis cibis herbis agrestibus et pane? 
cibario? vietitare, et pro mollibus stratis culmum sibi et stramen 
comparare, et pro mensis glebas erigere. Et vere eos priores 
philosophos imitari crederes, de quibus et Hieronymus in libro 
secundo contra lovinianum his commemorat verbis: ''Per 
sensus quasi per quasdam fenestras vitiorum ad animam 
introitus est. Non potest metropolis? et arx mentis capi, nisi 
per portas inruerit hostilis exercitus." His igitur rationibus 
invitati? multi philosophorum reliquerunt frequentias urbium 
et hortulos suburbanos, ubi!! ager irriguus et arborum comae 





32. What has become of? 33 —mea vita. 

CX. 1. From the Historia Calamitatum of Abelard (11142), an autobiog- 
raphy and apology, dealing with events in his life up to 1130. Abelard 
speaks with great frankness of his Joys and sorrows, his persecution, his 
activity as a teacher, and his relations with Eloise. 2. of Troyes. 3. straw. 
4. Psalms liv, 8 (Iv, 7). 5. wandered far off. 6 —habitare. T.ahuls L8 
coarse bread. 9. chief city. |. 10. impelled. .. 11. Sc. erat. 


ABELARD IN RETIREMENT 233 


et susurrus avium, fontis speculum, rivus murmurans, et multae 
oculorum auriumque illecebrae, ne per luxum et abundantiam 
copiarum animae fortitudo mollesceret, et eius pudicitia 
stupraretur. Inutile quippe est crebro videre per quae ali- 
quando captus sis, et eorum te experimento committere quibus 
diffieulter careas. Nam et Pythagoraei huiusmodi frequentiam 
declinantes, in solitudine et desertis locis habitare consueverant. 
Sed et ipse Plato cum dives esset et torum eius Diogenes 
lutatis? pedibus conculearet, ut posset vacare philosophiae, 
elegit Academiam villam ab urbe procul non solum desertam 
sed et pestilentem ut cura et assiduitate morborum libidinis 
impetus frangerentur, discipulique sui nullam aliam sentirent 
voluptatem nisi earum rerum quas discerent. "Talem et filii 
prophetarum Eliseo? adhaerentes vitam referuntur duxisse. 
De quibus ipse quoque Hieronymus, quasi de monachis illius 
temporis," ad Rustieum monachum inter cetera ita scribit: 
"Fili prophetarum, quos monachos in veteri legimus testa- 
mento, aedifieabant sibi casulas prope fluenta Iordanis, et 
turbis et urbibus derelictis, polenta!? et herbis nux 
vietitabant." "Tales itsunil nostri ibi super Arduzonem 
fluvium ceasulas suas aedificantes, heremitae magis quam 
scholares videbantur. Quanto autem illue maior scholarium 
erat confluentia," et quanto duriorem in doctrina nostra vitam 
sustinebant, tanto amplius mihi aemuli aestimabant gloriosum 
et sibi ignominiosum. Qui cum cuncta quae poterant in me 
egissent, omnia!3 cooperari!? mihi in bonum? dolebant, atque 
ita iuxta illud Hieronymi, me procul ab urbibus, foro, litibus, 
turbis remotum, sic?" quoque? (ut Quintilianus ait) Tutor 
invenit invidia. Quia apud semetipsos tacite conquerentes et 
ingemiscentes dicebant: * Ecce mundus totus post eum abiit, 
nihil persequendo profecimus sed magis eum gloriosum EN 


EE SRL o Kr uci e n EE ue 


12. covered with mud. | 18. Elisha;seeiv Kings vi (ii Kings vi). 14. "They 
were the monks of those days. 15. Ep. 125, 7. 16. coarse meal, the 
*parched corn" of the Bible. 17. Jlocking together. 18. Romans viii, 28. 
19. work together. 20. even so; i.e., though far removed. 


10 


20 


30 


15 


20 


234 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


mus.  Exstinguere nomen eius studuimus, sed magis ac- 
cendimus. Ecce in civitatibus omnia necessaria scholares ad 
manum habent et, civiles?! delicias contemnentes, ad solitudi- 
nis inopiam confluunt et sponte miseri fiunt. "Tunc autem 
praecipue ad scholarum regimen intolerabilis me compulit 
paupertas, cum fodere? non valerem et mendicare erubescerem. 
Ad artem itaque quam noveram recurrens, pro labore manuum 
ad? officium linguae? compulsus sum. | Scholares autem ultro 
mihi quaelibet necessaria praeparabant, tam in victu scilicet 
quam in vestitu vel cultura agrorum,seu in expensis aedificiorum 
ut nulla me scilicet a studio cura domestica retardaret. Cum 
autem oratorium nostrum modicam eorum portionem capere 
non posset, necessario ipsum dilataverunt, et de lapidibus et 
lignis construentes melioraverunt.^ . Quod cum?* in nomine 
sanctae "Trinitatis esset fundatum ac postea dedicatum, quia 
tamen ibi profugus aec tam desperatus divinae gratia con- 
solationis aliquantulum respirassem, in memoriam huius 
benefieii ipsum Paracletum* nominavi. 


CXL 
EORUNDEM (I. E. CLUNIACENSIUM) INTEMPERANTIAM 


COMPARAT CUM ANTIQUORUM MONACHORUM 
PARCIMONIA 


Quis in principio, cum Ordo coepit monasticus,* ad 
tantam crederet monachos inertiam devenire? O quantum 
distamus ab his qui in diebus Antoni? existere monachi! 


21. of the city. — 22. Luke xvi, 3. 323. to employ my tongue, in lectur- 
ing. 24. improved. 25. although. 

CXI. 1. cxr and cxrr are from the writings of Bernard of Clairvaux, the 
apostle of the second crusade, one of the most illustrious churchmen of 
the Middle Ages and the most influential personage of his time. "The 
first selection is a characteristic specimen of his denunciation of the 
abuses and corruption of the church. 2. St. Anthony, the founder of 
monasticism. 


CLUNIACENSIUM INTEMPERANTIA 239 


Siquidem illi cum se invicem per? tempus? ex caritate reviserent,^ 
tanta ab invicem aviditate panem animarum percipiebant ut, 
corporis eibum penitus obliti, diem plerumque totum ieiunis 
ventribus sed non mentibus transigerent. Et hic erat rectus 
ordo, quando digniori parti prius inserviebatur; haec summa 
discretio? eum amplius sumebat quae maior erat; haec denique 
vera earitas, ubi animae, quarum caritate Christus mortuus 
est, tanta sollicitudine refocillabantur.5 Nobis? autem con- 
venientibus in unum,"7 ut verbis apostoli utar, iam non? est? 
dominicam cenam manducare. Panem quippe caelestem 
nemo est qui requirat, nemo qui tribuat. Nihil de scripturis, 
nihil de salute agitur animarum; sed nugae et risus et verba 
proferuntur in ventum. Inter prandendum quantum fauces 
dapibus, tantum aures pascuntur rumoribus; quibus totus 
intentus modum nescias in edendo. 

Interim àutem fereula ferculis apponuntur; et pro solis 
carnibus, a quibus abstinetur, grandia piscium corpora dupli- 
cantur. Cumque prioribus!? fueris satiatus, si secundos 
attigeris, videberis tibi necdum gustasse priores. Tanta quippe 
aecuratione et arte eoquorum cuncta apparantur quatenus, 
quattuor aut quinque fereulis devoratis, prima non impediant 
novissima, nec satietas minuat appetitum.  Palatum quippe, 
dum novellis seducitur* condimentis, paulatim dissuescere! 
cognita, et ad sucos'? extraneos, veluti adhuc leiunum, avide 
renovatur in desideria. Venter quidem dum? nescit? oneratur, 
sed varietas tollit fastidium. Quia enim puras,4 ut eas natura 
creavit, epulas fastidimus, dum aliae aliis multifarie!? permis- 
centur et,^ spretis naturalibus" quos Deus indidit rebus, 
quibusdam adulterinis gula provocatur saporlbus, transitur 


UE e e ar de ecce d tal NL lle JY c a ie cod c AR 

3. as opportunity offered. 4 —viserent. 5. discrimination. 6. wererevived. 
7. 1 Corinthians xi, 20. — 8. this às not. — 9. are served in double portions. 
10. Sc. piscibus; the first portion. 11. historical infinitive, becomes un- 
accustomed to, l.e., is dissatisfied with. 19. flavors, sauces. 13. without 
knowing it. 14. plain. 15. in many ways. 16. introduces a second 
causal clause. 17. with saporibus. 


10 


20 


25 


10 


20 


25 


236 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


nimirum meta necessitatis sed necdum? delectatio superatur. 
Quis enim dicere sufficit quot modis, ut cetera taceam, sola ova 
versantur et vexantur, quanto studio evertuntur, subvertuntur, 
liquantur, durantur, diminuuntur; et nune quidem frixa,? 
nunc assa, nune farsa? nune mistim,?" nune singillatim ap- 
ponuntur? Utquid autem haec omnia, nisi ut soli fastidio 
consulatur? Ipsa deinde qualitas rerum talis deforis apparere 
curatur ut non minus aspectus quam gustus? delectetur; et cum 
iam stomachus crebris ructibus repletum se indicet needum'? 
tamen curiositas satiatur. Sed dum oculi coloribus, palatum 
saporibus inliciuntur, infelix stomachus, cui nee colores lucent 
nee sapores demulcent,? dum omnia suscipere cogitur, oppres- 
sus magis obruitur quam reficitur. 

Iam vero de aquae potu quid dicam, quando ne ullo 
quidem pacto vinum aquatum?* admittitur? Omnes nimirum, 
ex quo monachi sumus, infirmos stomachos habemus et tam 
necessarium apostoli de utendo vino consilium merito? non 
neglegimus, "modico" tamen quod ille praemisit, nescio cur, 
praetermisso. Et utinam vel soloj5 cum etiam purum est, 
contenti essemus! Pudet dicere, sed magis pudeat actitari; 
et si pudet audiri, non pudeat emendari. Videas uno in prandio 
ter vel quater semiplenum?? calicem reportari; quatenus 
diversis vinis magis odoratis?? quam potatis, nee tam haustis 
quam attactis? sagaci probatione et celeri cognitione, unum 
tandem e pluribus quod fortius sit eligatur. Quale est autem 
illud?? quod nonnulla monasteria ex more observare dicuntur, 
in magnis videlicet festis, vina delibuta?' melle, pigmentorum 
respersum pulveribus, in conventu bibere? Nummquid et hoc 
fieri dicemus propter infirmitatem stomachi? Ego vero ad 


18-—nondum. 19. fried. 20. stuffed. 21. with other ingredients. 22. 
sense of taste. 283. soothe. 24. mixed with water. 25. 1. e., the condition 
of our stomachs justifies us in taking Paul's advice (1 Timothy v, 23), **use 
à little wine for our stomach's sake," but we have overlooked the word 
"little" (modico), which Paul places first in the sentence (praemisit). 206. 
Sec. vino. |. 2'T. half full. 28. snuffed at. | 29. tasted. 30. the following 
practice. 31. mixed. 





adii am o 


TO A BACKSLIDER 231 


nihil aliud valere video nisi ut vel amplius bibatur, vel delecta- 
bilius.? Sed eum venae fuerint vino ingurgitatae, toto in 
capite palpitantes, sie surgenti à mensa quid aliud libet nisi 
dormire? $&i autem ad vigilias surgere indigestum? cogis, non 
eantum sed planctum potius extorquebis. 


CXII. TO A BACKSLIDER 


Doleo super te, fili mi Gaufride, doleo super te. Et merito. 
Quis enim non doleat florem iuventutis tuae, quem laetantibus 
angelis Deo illibatum! obtuleras in odorem suavitatis, nune a 
daemonibus conculeari, vitiorum spurcitiis? et saeculi sordibus 
inquinari? Quomodo qui vocatus eras a Deo revocantem 
diabolum sequeris, et quem Christus trahere coeperat post se, 
repente pedem ab ipso introitu gloriae retraxisti? In te experior 
nunc veritatem sermonis Domini quem dixit:  *Inimie?? 
hominis, domestici? eius." Amici tui et proximi tui adversum? 
te? appropinquaverunté et steterunt.  Revocaverunt te in 
fauces leonis et in portis mortis iterum collocaverunt? te. 
Collocaverunt te in obscuris, sicut mortuos saeculi; et iam$ 
parum est? ut descendas 1n ventrem? inferi?; iam te deglutire'? 
festinat ac rugientibus praeparatis ad escam tradere devo- 
randum. 

Revertere, quaeso, revertere, priusquam te  absorbeat 
profundum,? et urgeat? super te puteus os suum; priusquam 
demergaris unde ulterius non emergas; priusquam ligatis 
manibus et pedibus proiciaris in^ tenebras exteriores, ubi est 


32. with more pleasure. | 383. with food undigested. 

CXII. 1. unsullied. 2. filth. 3. Matthew x, 36. 4. those of his own house- 
hold, explained by amici tué et proxim$. 5. with both verbs. 6. in a hostile 
sense; cf. Goliath *drew near unto David." 7. Psalms cxlii, 3 (exliii, 3). 
8. it lacks but little that; 1.e., you are about to. 9. hell. 10. devour. 11. 
roaring beasts; Ecclesiasticus li, 4. — 12. the deep; Psalms lxviii, 16 (lxix, 
15). 13. before the pit shuts her mouth upon you. 14. Matthew xxii, 13. 


e 


20 


10 


15 


20 


238 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


fletus et stridor dentium; priusquam detrudaris in^ locum 
tenebrosum et opertum mortis caligine.  Erubescis forte 
redire quia ad? horam cessisti.5 Irubesce fugam et non post 
fugam reverti in proelium et rursum pugnare. Necdum finis 
pugnae, necdum ab invicem dimicantes acies discesserunt; 
adhue vietoria prae manibus est. Si vis, nolumus vincere sine 
te nec tuam tibi invidemus gloriae portionem. Laeti occurremus 
tibi, laetis te recipiemus amplexibus dicemusque: "'Epulari" 
et gaudere oportet, quia hie filius noster mortuus fuerat, et 
revixit!?; perierat, et inventus est." 


CXIII.! THE DEVIL IN A MONASTERY 


In archiepiscopatu? Treverensi? coenobium nobile situm est, 
quod Prumia dieitur, in honore sanetorum apostolorum Petri 
et Pauli dedicatum, ab antiquis temporibus à Pippino, rege 
Francorum, patre Karoli Magni, fundatum, in qua talis rei! 
novitas ab omnibus ibidem conversantibus accidisse refertur: 
Quodam mane, cum cellarius? eiusdem monasterii cellam 
vinariam ut vinum ad altaris sacrificium more solito daret cum 
famulo suo intrasset, repperit unam de cupis,* quam hesterna 
die plenam reliquerat, usque ad foramen obicis," qui usitato 
nomine spina? seu pessulum? dicitur, evacuatum!? et vinum 
per totum pavimentum diffusum. Qui graviter de damno quod 
acciderat ingemiscens, famulum qui adstabat  asperrime 
increpavit, dicens eum praeterito vespere minus diligenter 
obicem firmasse ideoque damnum huiusmodi contigisse. Et 
his dictis sub interminatione! praecepit ei ne alicui diceret 
quod acciderat; veritus ne, si abbas hoc animo? perciperet," 





15. Job x, 21. 16. Biblical, you gave way for a season. 17. Luke xv, 32. 
18. is alive again; Luke xv, 24. 

CXIII. 1. From the Chronicon ex chronicis of Florence of Worcester 
(11118). 2. archbishopric. 8. of Treves. 4. strange event. 5 —cellerarius of 
p.114,1. 6. 6. casks. "V. peg. 8. bung. 9. spwgot. 10. emptied. Lil 
threat. 12. should learn of. 


THE DEVIL IN A MONASTERY 239 


contumeliose eum officio suo privaret. Facto autem vespere, 
priusquam fratres irent cubitum,? cellarium! intravit, obices 
vasorum in quibus vinum habebatur diligentissime firmavit, 
clausoque ostio, lectum petiit. Mane autem facto, cum 
cellarium sieut consueverat intrasset, vidit.aliam eupam usque 
ad meatum? obicis, sicut pridie, vino defluente, vacuatam.! 
Quo viso, cuius neglegentiae damnum hoc imputaret ignorans, 
graviter non sine magna admiratione indoluit famuloque suo 
ne cuique proderet quod acciderat denuo praecipiens, priusquam 
vespere lectum peteret, omnes obices cuparum diligentia qua 
potuit muniens, tristis et anxius stratum adiit. Surgensque 
diluculo, aperto cellario, vidit die tertia cupa pessulum extractum 
et vinum usque ad foramen effusum. Unde non immerito super 
his quae acciderant perterritus et diutius commune damnum 
silere metuens, ad abbatem festinavit, eiusque pedibus pro- 
volutus, quae viderat per ordinem intimavit; qui, habito cum 
fratribus consilio, iussit ut obices vasorum quae vinum habebant, 
advesperascente die, chrismate" cireumlinirentur'; quod et 
faetum est. Illucescente autem die, praedictus frater ex more 
cellarium | ingressus, repperit: puerulum nigrum  mirandae 
parvitatis in uno de pessulis manibus haerentem ; quem festine!? 
comprehendens et ad abbatem deferens: *'En," ait, domine, 
puerulus iste quem vides omne damnum quod in promptuario 
pertulimus nobis intulit." His dictis, retulit ei qualiter eundem 
puerulum in obice pendentem invenit. Abbas autem, eiusdem 
pueruli qualitatem?? ultra quam eredi potest admiratus, 
accepto consilio, monachilem?' habitum ei parari iussit et cum 
scholaribus? puerulis? in claustro conversari. Quo facto, 
puerulus idem, sicut abbas iusserat, scholares puerulos nocte 
dieque comitatur, numquam tamen cibum aut potum sumebat, 
nulli publice aut privatim loquebatur; aliis nocturnis aut 
meridianis horis quiescentibus, ipse in lecto residebat, sine 





13. supine. 14 — cellam of p. 238,1. 16. 15. hole. 16 —evacuatam. 17. holy 
oil. 18. be smeared. 19 —festinanter. 920, i.e., his size and color. 21— 
monasticum. | 22. school boys. 


10 


20 


15 


240 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


intermissione plorans et singultus ereberrimos emittens. Inter 
haec abbas quidam alterius ecclesiae, orationis gratia ad 
eundem loeum veniens, aliquantis? diebus ibidem detentus 
est; eumque scholares pueri ante eum saepius transirent, ubi 
cum abbate et maioribus? ecclesiae eiusdem residebat, puerulus 
ile parvulus, protensis? ad eum manibus, cum lacrimis 
respiciebat, quasi aliquid petens ab eo. Quod dum saepius 
ageret, abbas idem parvitatem eius admirans seliscitatus est 
assidentes sibi ut. quid tam parvulum puerulum in conventu* 
vellent habere. Qui subridentes: (Non est," inquiunt, 
"domine, talis iste puerulus ut existimas." | Et narraverunt ei 
damnum quod eis intulerat et qualiter in pessulo eupae haerens 
manibus inventus sit, seu qualiter se?? continuer1t,?5 intrans et 
exiens inter eos. Quibus auditis, abbas expavit, et altius 
ingemiscens: '*Quantocius,"?? ait, *eum de monasterio expellite 
ne maius damnum vel gravissimum incurratis periculum. 
Manifeste enim diabolus est in humana latens effigie; sed Dei 
misericordia vos protegente, per merita sanctorum quorum hie 
habentur reliquiae, non potuit vos amplius nocere." Protinus 
ad imperium abbatis eiusdem ecclesiae puerulus adductus est 
et eum eum monachili habitu spoliarent, inter manus eorum ut 
fumus evanuit. 


CXIV! 


DE MULIERE MALEFICA A DAEMONIBUS AB 
ECCLESIA EXTRACTA 


Hisdem diebus simile huie in Anglia contigit, non superno 
miraculo sed inferno praestigio; quod cum retulero, non 
vacillabit fides historiae, etsi mentes auditorum sint ineredulae. 


23 —aliquot. 24. older monks. 25 - protentis. 26. conducted himself; 
strictly, repressed himself. 2'T. as quickly as possible. 

CXIV. 1. From the Gesta regum Anglorum of William of Malmesbury 
(11143), a popular history of England on the model of Bede, one of the 
best of the period. The style is clear and vivid. 2. Cf. p. 147, l. 18. 


DE MULIERE MALEFICA 241 


Ego illud a tali viro audivi qui se vidisse iuraret, cui erubescerem 
non credere. Mulier in Berkeleia mansitabat, maleficns, ut 
post patuit, insueta, auguriorum veterum non inscia, gulae 
patrona, petulantiae arbitra? flagitiis non ponens modum, 
quae esset adhue citra senium, vicino licet pede pulsans 
senectutis aditum. . Haec cum quadam die convivaretur, 
cornieula,* quam in? deliciis? habebat, vocalius solito nescio quid 
cornicata est?; quo audito, dominae cultellus de manu excidit, 
simul et vultus expalluit; et, producto gemitu, '/Hodie," ait, 
"ad ultimum suleum meum pervenit aratrum; hodie audiam et 
accipiam grande incommodum." Cum dicto nuntius miseri- 
arum intravit; pereunctatus quid ita vultuosus adventaret, 
"Affero," inquit, "tibi ex villa illa" (et nominavit locum) 
*^flii obitum et totius familiae ex subita ruina interitum." 
Hoc dolore femina pectus? saucia continuo decubuit; sentiensque 
morbum perrepere? ad vitalia, superstites liberos, monachum 
et monacham, pernicibus invitavit epistolis.  Advenientes 
voce singultiente'? alloquitur: Ego, filii, quodam meo miserabili 
fato daemonicis!! semper artibus inservii; ego vitiorum omnium 
sentina, ego illecebrarum magistra fui. Erat tamen, inter 
haec mala, spes vestrae religionis quae miseram palparet 
animam ; de me desperata, in vobis reclinabar?; vos proponebam 
propugnatores adversus daemones, tutores contra saevissimos 
hostes. Nune igitur, quia ad finem vitae accessi, et illos 
habebo exactores in poena quos habui suasores in culpa, rogo 
vos per materna ubera, si qua fides, si qua pietas, ut mea 
saltem temptetis alleviare? tormenta; et de anima quidem 
sententiam" prolatam'^ non revocabitis, corpus vero forsitan 
hoe modo servabitis. Insuite me corio cervino, deinde in sar- 
cophago lapideo supinate,?^ operculum plumbo et ferro con- 
stringite; super haec lapidem tribus catenis ferreis, magni 


3. mistress. 4. crow. b. as a pet. 6. more loudly. ^". uttered. a. cry. 
8. accusative of respect. 9. creep. 10. sobbing. 11. pertaining io evil 
spirits, devilish. 12. was depending. 13. Eng. 14. the sentence that has 
been passed. 15. place me on my back. 


5 


10 


30 


C 


10 


15 


20 


30 


242 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


scilicet ponderis, cireumdate; psalmicines!$ quinquaginta sint!ó 
noctibus eiusdemque numeri missae diebus, qui adversariorum 
excursus feroces levigent." Ita si tribus noctibus secure* 
iacuero, quarta die infodite matrem vestram humo; quamquam 
vereor ne fugiat terra sinibus me recipere et fovere suis, quae 
totiens gravata est malitiis meis." Factum est ut praeceperat, 
illis magno studio incumbentibus. Sed, pro nefas! nil lacrimae 
valuere piae, nil vota, nil preces; tanta erat mulierculae malitia, 
tanta diaboli violentia. Primis enim duabus noctibus, cum 
chori!? elericorum psalmos circa corpus concreparent,!? singuli 
daemones ostium ecclesiae, immani obice clausum, levi negotio 
defringentes, extremas catenas diruperunt; media, quae 
operosius elaborata erat, illibata duravit. "Tertia nocte circa 
gallieinium?? strepitu advenientium hostium omne monasterium 
a fundamentis moveri visum; unus, ceteris et vultu terribilior 
et statura eminentior, ianuas maiori v1 concussas in fragmenta 
deiecit. Diriguere?! clerici metu, *steteruntque? comae et vox 
faucibus haesit." Ille arroganti, ut videbatur, gestu ad 
sarcophagum accessit, inclamatoque nomine ut surgeret 
imperavit; qua respondente quod nequiret pro vinculis, 
"Solveris," inquit, *et malo tuo"; statimque catenam, quae 
ceterorum ferociam eluserat, nullo conamine ut stuppeum 
vinculum dirupit. Operculum etiam tumbae? pede depulit; 
apprehensamque manu palam omnibus ab ecclesia extraxit; 
ubi prae foribus equus, niger et superbus, hinniens* videbatur, 
uncis ferreis per totum tergum protuberantibus?; super quos 
misera imposita, mox ab oculis intuentium cum toto sodalicio 
disparuit.  Audiebantur tamen clamores per quattuor fere 
miliarià miserabiles suppetias? orantis. Ista incredibilia non 
iudicabit qui legerit beati Gregorü DZalogum, qui refert in 
quarto libro nequam hominem, in ecclesia sepultum, a daemoni- 


16. let fifty psalms be sung. 1". check. 18. choirs. 19 —canerent. 20. 
Cf. p. 139,1. 1. 21-—rguere. 22. Aeneid ll, 774. 23. tomb. 24. neighing. 
2b. projecting. 26. help. 


THE CORONATION OF ARTHUR 243 


bus foras eiectum. Apud Francos quoque non semel auditum 
es& quod dieam: Karolum Martellum, insignis fortitudinis 
virum, qui Saracenos, Gallias ingressos, Hispaniam redire 
compulit, exactis diebus suis in ecclesia saneti Dionysii? 
sepultum; sed quia patrimonia omnium paene monasteriorum 
Galliae pro mercede commilitonum mutilaverat, visibiliter? 
a malignis spiritibus e sepulchro abreptum, ad hane diem 


nusquam visum. Denique illud revelatum — Aurelianensi 


episeopo et per eum in vulgus seminatum.?? 


CXV. THE CORONATION OF ARTHUR 


Omnibus denique in urbe congregatis, sollemnitate instante, 
archipraesules? ad palatium ducuntur ut regem diademate 
regali eoronarent. Dubricius ergo, quoniam in sua dioecesi* 
curia tenebatur, paratus ad celebrandum obsequium,? huius rei 
curam suscepit. Rege tandem insignito,^ ad templum metro- 
politanae* sedis$ ornate conducitur'; a dextro enim et a laevo 
latere duo archipontifices? ipsum tenebant.? Quattuor autem 
reges, Albaniae videlicet atque Cornubiae, Demetiae et 
Venedociae, quorum illud ius fuerat, quattuor aureos gladios 
ante ipsum ferentes, praeibant. Conventus quoque multo- 


modorum? ordinatorum!! miris modulationibus? praecinebat. : 


Ex alia autem parte reginam suis? insignibus laureatam? 





21. St. Denis, near Paris, famous as the burial place of the kings of 
France. 28. Zn plain sight. 29 —disseminatum. 
CXV. 1. cxv and cxvr are from the Historia Britonum of Geoffrey of 


Monmouth (11154), which professes to be a translation from a Celtie source. . 


It has slight historical value but is a rich storehouse for later chroniclers; 
especially popular were his King Arthur and Merlin, the latter a figure 
which he may be said to have created. 2. archbishops, bishops. 3 —sollem- 
nitatem. 4. dressed in his royal robes. 5. Eng. 6. Cf. p. 143,1. 21. 7. 
is conducted. 8-—archipraesules. 9. supported. 10. of many kinds. 11. 
those who had taken holy orders. 12. singing and playing. 18 —insignitam; 
cf. l. 14, above. 


10 


10 


h2 
Ct 


30 


244 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


archipraesules atque pontifices ad templum Deo dicatarum 
puellarum  eonducebant. | Quattuor quoque praedictorum 
regum reginae quattuor albas columbas de more praeferebant. 
Mulieres autem quae aderant ilam cum maximo gaudio 
sequebantur. Postremo peracta processione tot organa? tot 
cantus in utrisque fiunt templis ita ut prae nimia dulcedine 
milites qui aderant nescirent quod' templorum prius peterent. 
Catervatim ergo nune ad hoc, nunc ad illud ruebant; nec si 


'totus dies celebrationi deditus esset, taedium aliquod ipsis 


generaret. Divinis tandem obsequiis in utroque celebratis, 
rex et regina diademata sua deponunt assumptisque levioribus 
ornamentis, ille ad suum palatium cum viris, haee ad aliud 
eum mulieribus epulatum incedunt.  Antiquam namque 
consuetudinem Troiae" servantes, Britones consueverunt 
mares!? cum maribus, mulieres'5 cum mulieribus festivos!? dies 
separatim celebrare. ^ Colloeatis postmodum  eunctis, | ut 
singulorum dignitas expetebat, Caius dapifer,?? herminio"! 
ornatus, mille vero nobilissimis iuvenibus comitatus est; qui 
omnes, herminio induti, fercula cum ipso ministrabant. Ex 
alia vero parte Beduerum pincernam* totidem vario? amicti? 
sequuntur; qui in scyphis diversorum generum multimoda 
pocula eum ipso distribuebant. In palatio quoque reginae 
innumerabiles ministri diversis ornamentis induti obsequium 
suum praestabant, morem suum exercentes; quem si omnino 
describere pergerem, nimiam?* historiae prolixitatem  gene- 
rarem.4^ Ad tantum etenim statum dignitatis Britannia tune 
proveeta erat quod copia divitiarum, luxu ornamentorum, 
facetia? incolarum cetera regna excellebat. Quicumque ergo 
famosus probitate miles in eadem erat, unius coloris vestibus 
atque armis utebatur.  Facetae etiam mulieres consimilia 





14. procession, ceremony. 15. ie., kinds of music. 16-uírum; so 
aliud —alterum, 1. 12, below. |. 17. For the Trojans in England see p. 284. 
18. in partitive apposition with Britones. 19. festal. 20. Cf. p. 218, l. 11. 
21. ermine. 22 —varie. 923. clad. 24. I should prolong my story too much. 
25. plural in CL. 





| 
| 
j 
| 


ARTHUR SLAYS A GIANT 245 


indumenta? habentes, nullius amorem habere dignabantur, 
nisi tertio in militia approbatus esset.  Efficiebantur ergo 
castae mulieres et milites amore illarum meliores. 


CXVI. ARTHUR SLAYS A GIANT 


Interea nuntiatur Arturo quendam mirae magnitudinis 
gigantem ex partibus Hispaniarum advenisse et Helenam, 
neptem ducis Hoeli, custodibus eiusdem eripuisse et 1n cacumen 
montis qui nune Michaelis dicitur cum illa diffugisse!; milites 
vero patriae insecutos nihil adversus eum profecisse; nam sive 
mari sive terra illum invadebant aut eorum naves ingentibus 
saxis obruebat aut diversorum generum telis interimebat; 
sed et plures capiebat quos semivivos devorabat. Nocte ergo 
sequenti in secunda hora, assumpto Caio dapifero et Beduero 
pincerna, clam ceteris tentoria egressus, viam montem versus 
arripuit. "Tanta namque virtute praevalendo neglegebat contra 
talia monstra exercitum ducere, cum et ipsos hoec modo animaret 
et solus ad illa destruenda sufficeret. Ut igitur prope montem 
venerunt, aspexerunt quendam rogum super eum ardentem, 
alium vero super minorem qui non longe ab altero distabat. 
Dubitantes ergo super quem eorum habitaret gigas, Beduerum 
dirigunt ut rei certitudinem exploret. Et ille inventa quadam 
navieula prius ad minorem navigavit, quem aliter nequibat 
adire quoniam intra mare situs erat. Cuius cum cacumen 
incepisset ascendere, audito desuper femineo ululatu, primo 
inhorruit quia dubitabat? monstrum illud adesse. Revocata 
ocius audacia, gladium evaginavit et ascenso culmine nihil 
aliud repperit praeter rogum quem prospexerat.  Inspexit 
quoque tumulum recenter? factum et luxta eum quandam anum 
flentem, et eiulantem. Quae ut eum aspexit, confestim fletu 
impediente in hune modum est profata: '*O infelix homo, quod 





26. garments. 
CXVI. 1—fugisse. 2. imagined. 3. newly. 


10 


20 


10 


15 


20 


25 


30 


246 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


infortunium te in hune locum subvectat? O inenarrabiles mortis 
poenas passure! Miseret me tui, miseret quia tam detestabile 
monstrum florem iuventutis tuae in hac nocte consumet. 
Aderit namque sceleratissimus ille invisi nominis gigas qui 
neptem ducis, quam modo hic intumulavi,* et me altricem illius 
in hune montem advexit. Qui inaudito mortis genere te absque 
cunctamine? afficiet. Pro tristia fata! serenissima alumna, 
recepto intra tenerrimum pectus timore, dum eam nefandus 
ille amplecteretur, vitam diuturniori luce dignam finivit. Ut 
igitur illam, quae erat mihi alter spiritus, altera vita, altera 
duleedo iucunditatis, foedo coitu suo deturpare$ nequivit, 
detestanda venere succensus, mihi invitae (Deum et senectutem 
meam testor) vim et violentiam ingessit. Fuge, dilecte mi, 
fuge, ne si more suo mecum coiturus advenerit, te hoc modo 
repertum miserabili caede dilaniet." At ille quantum humanae 
naturae possibile est commotus, eam amicis sedavit verbis et 
promisso festinantis auxilii solamine, ad Arturum reversus est 
et omnia quae invenerat indicavit. Arturus autem casum 
ingemiseens puellae praecepit eis ut sibi soli illum invadere 
permitterent; sed si necessitas accideret, in auxilium pro- 
cedentes, viriliter adgrederentur.  Direxerunt inde iter ad 
maiorem montem et equos suos armigeris commiserunt et cum 
Arturo praecedente ascenderunt. Aderat autem inhumanus 
ille ad ignem illitus ora tabo semesorum porcorum, quos partim 
devoraverat, partim vero verubus infixos suppositis prunis 
torrebat. Mox, ut illos nihil tale praemeditatus aspexit, 
festinavit clavam suam sumere, quam duo iuvenes vix a ter- 
raerigerent. Evaginavit ergo rex gladium suum et praetenso' 
clipeo quantum velocitas sinebat properabat eum praepedire 
antequam clavam cepisset. At ille, non ignarus meditationis* 
jam ceperat eam regemque interposito clipeo tanto percussit 
conamine quod sonitu ictus et tota litora replevit et aures 





4. buried. 5b -—cunctatione. 6. defile. '1 —praetento. 8. plan. 


ARTHUR SLAYS A GIANT 247 


eiusdem ultra modum hebetavit. Arturus vero acri ignescens 
ira, erecto in frontem ipsius ense, vulnus intulit tametsi non 
mortale, unde tamen sanguis in faciem et oculos eius profluens 
eiusdem excaecavit aciem.  Interposuerat namque clavam 
ictul et frontem suam a letali vulnere muniverat. Exeaecatus 
autem profluente sanguine, acrior insurgit et velut aper per 
venabulum in venatorem ita inruit per gladium in regem et 
complectendo eum per medium coegit eum genua humi flectere. 
Arturus itaque revocata virtute ocius elabitur et celeriter nune 
hine nunc illinc nefandum gladio diverberat nec requievit donec 
letali vulnere illato totum mucronem capiti impressit,? qua cere- 
brum testa!? protegebatur. Excelamavit vero invisus ille et 
velut quereus ventorum viribus eradicata cum maximo sonitu 
corruit. Rex ilico in risum solutus praecepit Beduero amputare 
ei caput et dare uni armigerorum ad deferendum ad castra ut 
spectaculum intuentibus fieret.  Praecepit intuentibus fieri 
silentium ; dicebat autem se non invenisse alium tantae virtutis 
postquam Rithonem gigantem in Aravio monte interfecit, qui 
eum ad proelium invitaverat. Hie namque ex barbis regum 
quos peremerat fecerat sibi pelles" et mandaverat Arturo ut 
barbam suam diligenter excoriaret atque excoriatam sibi 
dirigeret ut, quemadmodum ipse ceteris praeerat regibus, ita 
quoque in honorem eius ceteris barbis 1psam superponeret.'? 
Sin autem, provocabat eum ad proelium, ut qui fortior super- 
venisset? pelles et barbam devicti tulisset.  Inito. itaque 
certamine triumphavit Arturus et barbam alterius cepit ut 
spolium" et postea nulli fortiori isto obviaverat, ut superius 
asserebat. Victoria igitur, ut praedictum est, potitus in se- 
cundo noctis diluculo ad tentoria sua remeaverunt cum capite, 
ad quod admirandum catervatim concurrebant, ei ascribentes 
laudes qui patriam a tanta ingluvie liberaverat. At Hoelus, 





9. buried. 10. skull; Fr. "téte." 11. furs. 12. might place above. 13— 
superfuisset. 14 -—spolia. 


[o] 


10 


20 


30 


15 


20 


248 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ob casum suae neptis tristis, praecepit aedificare basilicam super 
corpus ipsius in monte quo iacebat, qui, nomen ex tumulo 
puellae nactus, Tumbae!? Helenae usque in hodiernum diem 
vocatur. 


CXVII.! THE GLORIES OF LEARNING 


TIucundissimus cum in multis tum in eo maxime est litterarum 
fructus quod, omnium? interstitiorum? loci et temporis exclusa 
molestia,? amicorum sibi invicem praesentiam exhibent, et res 
scitu dignas situ aboleri non patiuntur. Nam et artes perierant, 
evanuerant iura, fidei et totius religionis officia quaeque* cor- 
ruerant ipseque recti? defecerat usus eloquii, nisi in remedium in- 
firmitatis humanae litterarum usum mortalibus divina misera- 
tio? proeurasset. Exempla maiorum, quae sunt incitamenta et 
fomenta? virtutis, nullum omnino erigerent aut servarent, nisi 
pia sollicitudo scriptorum et triumphatrix? inertiae diligentia 
eadem ad posteros transmisisset. Siquidem vita brevis, sensus 
hebes, neglegentiae torpor, inutilis occupatio nos paucula scire 
permittunt, et eadem iugiter excutit et avellit ab animo 
fraudatrix? scientiae, inimica et infida semper memoriae 
noverea, oblivio. Quis enim Alexandros sciret aut Caesares, 
quis stolcos aut peripateticos miraretur, nisi eos insignirent 
monumenta seriptorum? . Quis apostolorum et prophetarum 
amplexanda imitaretur vestigia, nisi eos posteritati divinae 
litterae consecrassent? | Areus triumphales tunc!? proficiunt 
illustribus viris ad gloriam eum ex quibus causis et quorum 


15. Tomb. 

CXVII. 1. This and the following selection are from the Polycraticus of 
John of Salisbury (11180), pupil of Abelard, secretary to 'Thomas à Becket 
and later bishop of Chartres; 1t 1s important for the light it throws on the 
literary and scientific tendencies of the times. John was an ardent human- 
ist, with a wide acquaintance with the classics. His style, which is unusual- 
ly good, is modeled on Cicero. 2. all the disadvantages of intervening time 
and space being removed. 3. intervals. &-—omnia. b. correct. 6. mercy. 
7. encouragement. 8. conqueror. 9. defrauder. 10. only then. 





| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|j 





THE GLORIES OF LEARNING 249 


sint impressa docet inscriptio. Liberatorem patriae, funda- 
torem quietis, tunc demum inspector! agnoscit cum titulus 
triumphatorem, quem noster Britannia genuit, indicat Con- 
stantinum. Nullus enim umquam constanti gloria claruit nisi 
ex suo vel seripto alieno. Eadem est asini et cuiusvis imperatoris 
post modieum tempus gloria, nisi quatenus memoria alterutrius 
seriptorum beneficio prorogatur. Quot et quantos arbitraris 
fuisse reges de quibus nusquam sermo est aut cogitatio? 
Nihil ergo consiliosius? est captatoribus gloriae quam litte- 
ratorum et sceribentium maxime gratiam promereri. Inutiliter 
enim eis? geruntur egregia, perpetuis tenebris obducenda, nisi 
litterarum luce clarescant. Quicquid favoris aut praeconiorum 
aliunde contrahitur perinde est ac si Echo, quam audis in 
fabulis, plausus excipiat theatrales. Desinit enim cum coeperit. 
Ad haec in dolore solacium, recreatio in labore, in paupertate 
iucunditas, modestia in divitiis et deliciis fidelissime a litteris 
mutuatur. Nam a vitiis redimitur animus, et suavi et mira 
quadam, etiam in adversis, iucunditate reficitur, cum ad 
legendum vel scribendum utilia4^ mentis intendit acumen. 
Nullam in rebus humanis iucundiorem aut utiliorem occupa- 
tionem invenies, nisi forte divinitus compuneta devotio orando? 
divinis insistat colloquiis? aut, corde per caritatem dilatato, 
Deum mente concipiat et magnalia" eius apud se quasi" 
quadam meditationis manu pertractet. ^ Experto!? crede? 
quia omnia mundi dulcia his collata exercitiis amarescunt!?; eo 
quidem magis quo cuique sensus integrior, et ratio incorrupta 
iudicii purioris viget acumine. 





11. spectator. 12. moreadvisable. 138. by them. 14. object of the gerunds. 
15. holds intercourse with God in prayer. 10. great deeds. 1". handles 
(studies) within itself, as with the hand of meditation. 18. proverbial. 
19. become bitter. 


EJ 


10 


20 


C 


10 


20 


25 


250 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CXVIII. ALEXANDER AND THE PIRATE 


Totius philosophiae robur patientia est; eum et Socrates non 
modo verbo neget! sapientem posse offendi sed adversus omnem 
fortunam robore virtutis suae manere immobilem. Et ne 
philosophis solis patientiam sic placuisse credas ipsorum 
imperatorum ad? eam publicandam? exempla concurrunt. In 
Graecia quis maior aut clarior Alexandro? Ei Antigonus 
pedagogus citharam fregit abiecitque dicens: '*'Aetati tuae 
iam regnare convenit, pudeatque in corpore? regni? voluptatem 
luxuriae dominari. Quod et ille patientissime tulit, licet 
plerumque impatientissimus fuerit, et patrem sicut virtute ita 
vitiis superaret. Eidem quoque eleganter et vere comprehensus 
pirata scribitur respondisse. Cum enim Alexander interrogaret 
quid*^ ei videretur quod mare haberet infestum,^ ille libera 
contumacia: "Quod tibi," inquit, *ut tu orbem terrarum. 
Sed quia id ego uno navigio facio, latro vocor; quia tu magna 
classe, diceris imperator. Si solus et captus sit Alexander, 
latro erit; si ad nutum Dionidi populi famulentur, erit Dionides 
imperator Nam quod? ad causam? non differunt, nisi quia 
deterior est qui rapit improbius, qui iustitiam abiectius deserit, 
qui manifestius impugnat leges. Quas enim ego fugio, tu 
persequeris*; ego utcumque veneror, tu contemnis. Me fortunae 
iniquitas et rei familiaris angustia, te fastus intolerabilis et 
inexplebilis avaritia furem facit. Si fortuna mansuesceret, 
fierem forte melior; at tu quo fortunatior, nequior eris." 
Miratus Alexander constantiam hominis eum merito arguentis: 
"Experiar," inquit, "an futurus sis melior, fortunamque 
mutabo, ut non ei à modo quod deliqueris sed tuis moribus 
adseribatur." Eum itaque iussit conscribi militiae ut posset 
exinde salvis legibus militare. 





CXVIII. 1. the negative idea only with the first infinitive. 2. £o show her 
excellence. 9. i.e., rege. 4. i.e., What is your object in keeping the sea in 
a turmoil?" "The answer is: "The same as yours in keeping the world in 
a turmoil." 5B. as to the merits of the case. 6 —impugnas. 





PETRUS ARCHIDIACONO NANNETENSI 201 
CXIX! 


CARISSIMO DOMINO ET AMICO SUO R. ARCHIDIACONO* 
NANNETENSI,? P. BLESENS.? SALUTEM ET SI QUID 
MELIUS EST SALUTE 


Duos e nepotibus tuis mihi erudiendos nudiustertius com- 
misisti; alterum pueritiae annos agentem, alterum plena 
integrum pubertate. Nune autem per litteras tuas vehementer 
evehis* et commendas maioris ingenium et asseris te numquam 
venae subtilioris hominem invenisse; ideo supplieas et hortaris 
ut cirea eum tempestivius* vigilantia magistralis? appareat; 
leve namque aestimas illi aedificio manum" supremae con- 
summationis? apponi, cui? aliena sollicitudo contulit incremen- 
tum.5 Verumtamen res in contrarium versa est. Melius enim 
spero de illius eruditione qui ad me rudis et informis accessit 
quam de alterius, cuius iam ex parte induruit? vena, sibique 
quasi effigiem alieni doctoris impressit. Argilla et cera atque 
huiusmodi alia quae susceptioni'" formae et impressioni!^ se 
offerunt, facilius et fidelius effigiantur! ad imprimentis? 
arbitrium si nulla prius in se susceperint liniamenta formarum. 
Refert equidem Quintilianus? in libro De Znstitutione oratoris 
Timotheum quendam celebrem in arte tibiarum solitum duplas 
ab his mercedes exigere quos alius docuisset. Duplex enim in 
talibus labor est: alter in eluenda doctrina minus commendabili 
qua imbuti fuerant, alter in exhibenda scientia quae lucrum 
pariter generaret et famam; aegre namque dediscitur quod 
didicit aetas tenerior, quia Quo semel est imbuta recens 
servabit odorem Testa diu."''5 

CXIX. 1. Aletter of Peter of Blois (1c. 1200), a pupil of John of Salisbury. 
His letters are notable for the extraordinary number of classical quotations 
they contain. 'They are of value for the light they throw on the history 
and the cultural tendencies of the times. Some doubt, however, has been 
expressed as to their authenticity. 2. of Nantes. 3. of Blois. 4. praise. 
b. earlier. 6. of the teacher. "T. the finishing touches. 8. the construction 
of which is due to amother's effort. 9. hardened. 10. for shaping and stamp- 


man dL CE p3158, 1331.12. 1:65 "of the; artist. (19, II; 3/8... 14. £n- 
structed. 15. Horace, Ep. I, 2, 69. 





- 


o 


10 


20 


5 


10 


15 


20 


25 


202 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Willelmum praedicas subtilioris venae et acutioris ingenii eo 
quod, grammaticae et auctorum studio praetermisso, volavit ad 
versutias logicorum; ubi non in libris, sicut fieri solet, dialecti- 
cam didicit sed in schedulis et quaternis. Non est in talibus 
fundamentum scientiae litteralis," multisque perniciosa est ista 
subtilitas! quam extollis. Ait enim Seneca: *'Odibilius?? nihil 
est subtilitate ubi est sola subtilitas." Quid enim prodest 1llis 
expendere dies suos in his quae nec domi nec militiae nec in 
foro nec in claustro nec in curia nec in ecclesia nec alicui 
prosint alicubi, nisi dumtaxat in scholis? Seneca scribens ad 
Lucilhiuum,? *Quid est," inquit, *acutius arista et in quo est 
utilis? "Tale est," inquit, 'ingenium quod sola subtilitate 
lasciviens nulla in se residet gravitate." Icarus dum elevatus 
iuvenili levitate fertur in caelum, fluctibus marinis immergitur. 
Tales etiam dum se in artibus temere elevant alliduntur.?! 
Quidam antequam disciplinis elementaribus? imbuantur, docen- 
tur inquirere de puncto, de linea, de superficie, de quantitate? 
animae, de fato, de pronitate? naturae, de casu et libero 
arbitrio, de materia et motu, de principiis corporum, de 
progressu multitudinis, et magnitudinis sectione,? quid sit 
tempus, quid inane, quid loeus, de eodem et de diverso, de 
diviso, et de dividuo et individuo, de substantia? et forma 
voeis, de essentia? universalium; de ortu, usuque et fine 
virtutum, de causis rerum, de refluxione?é oceani, de ortu Nili, 
de variis latentis naturae secretis, de variis figuris causarum, 
quae in contractibus?! vel quasi? contractibus, maleficiis?? vel 
quasi maleficiis oriuntur, de primis rerum initiis et aliis quam 
pluribus, quae plenioris scientiae fundamentum et eminentiores 
exigunt intellectus. Primitiva? erat aetas tenera?? m regulis 


16. in abstracts and notebooks. 1T. of letters. 18. This "slogan" of the 
scholastics became à byword with the humanists. 19. ore offensive. 
20. Ep. Ixxxii, 24. 21. dashed to destruction. 22. Eng. 239. proneness. 
24. being, essence. 25. term used in logie denoting that which can be 
predicated of many individuals or single cases, wniversals. 6. flow of 
the tide. 2'I. contracts. 28. torts. 29. The ancient practice was to train 
the youthful mind. 


PETRUS ARCHIDIACONO NANNETENSI 253 


artis grammaticae, in analogis,? in barbarismis, in soloecis- 
mis,? in tropis?! et schematibus; in quorum omnium doctrina 
Donatus, Servius, Priscianus, Isidorus, Beda, Cassiodorus 
plurimam diligentiam impenderunt ; quod equidem non fecissent 
si sine his posset haberi scientiae fundamentum. Nam et 
Quintilianus,? qui hane doctrinam tradit et tradendam asserit, 
tantis eam attollit praeconis ut publice protestetur sine illa 
scientiae nomen non posse subsistere. C. Caesar de analogia 
libros edidit, sciens sine hae scientia nec prudentiam, in qua 
perfectissimus erat, nec eloquentiam, in qua erat potentissimus, 
posse à quoquam facile obtineri. — M. Tullius, sieut ex eius 
epistolis frequentibus patet, ad artem grammaticam filium, 
quem tenerrime diligebat, diligenter invitat. Et quae utilitas 
est schedulas evolvere, firmare? verbo tenus summas?3 et 
sophismatum?*^ versutias inversare,? damnare scripta veterum 
et reprobare?? omnia quae non inveniuntur in suorum schedulis 
magistrorum? Scriptum est?? quia *in antiquis est scientia." 
Nec Ieremias?? de lacu?? educitur donec in funibus ei submittan- 
tur vestes veteres et attritae. Nam de tenebris ignorantiae 
ad lumen scientiae non ascenditur nisi antiquorum scripta 
propensiore?? studio relegantur,  Gloriatur Hieronymus se 
seriptis Originis operosius institisse. Horatius quoque iactabat 
se relegisse Homerum, *'Qui quid sit pulchrum, quid turpe, 
quid utile, quid non, Plenius ac melius Chrysippo et Crantore 
dicit." 4 Scio mihi plurimum profuisse quod cum in arte 
versificatoria? parvulus erudirer, praecipiente magistro, mihl 
materiam non de fabulis sed de historiarum veritate sumebam. 
Profuit mihi quod epistolas Hildeberti Cenomanensis? episcopi, 
stili elegantia et suavi urbanitate praecipuas, firmare et cordef? 
tenus? reddere adulescentulus compellebar. Praeter ceteros 

30. similarities in form, inflection, etc. 31. See p. 152,1. 17. 32. See 
p. 251,4. 16. 33. learn epitomes word. for word. 34. fallacies. 35. juggle 
with. S36. condemn. 37. Job xii, 12. 38. Jeremiah xxxvin, 11. 39. 


dungeon. 40. willing. 41. Ep.1,2,3. 42. of writing verses. 43. of Le 
Mans. 44. distinguished. | 4b. by heart. 


C 


10 


20 


25 


30 


10 


Á 
[o] 


254 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


etiam libros, qui celebres sunt in scholis, profuit mihi frequenter 
inspicere Trogum Pompeium, Iosephum, Suetonium, Hegesip- 
pum, Q. Curtium, Corn. Tacitum, Titum Livium, qui omnes 
in historiis quas referunt, multa ad morum aedificationem et 
ad profectum scientiae liberalis interserunt. Legi et alios qui 
de historiis nihil agunt, quorum?é non est numerus. In quibus 
omnibus quasi in hortis aromatum flores decerpere et urbana 
suavitate loquendi mellificare?' sibi potest diligentia moder- 
norum./5* Nolite ergo ulterius allegare subtile Willelmi vestri 
nepotis ingenium; nec mihi imputetur ad culpam si modico 
tempore non proficit ad perfectum. Purgatur enim aegrotus 
antequam sanetur; et iuxta sententiam Timothei, qui de aliorum 
discipulis retributionem? laboris sui duplicem exigebat, inutilia 
prius evellenda sunt ut utilia inserantur. Nam in Mercurialibus 
nuptis? philologia inutilis scientiae libros evomit antequam 
in eminentiam? dignitatis optatae mereatur assumi. Vereor 
siquidem ne nimis vera sit assertio Timothei. Iohannes 
quidem Willelmum quodam discendi compendio?! iam praecedit, 
caput in caudam vertitur et si Iohannes in proposito perseverat, 
minor primogenitum, et Iacob Esau supplantabit.? 


CXX! 
ITEM DE APPARITIONIBUS&? 


Simile huie est quod Edricus Wilde, quod est silvestris, sic? 
dietus? a eorporis agilitate et iucunditate verborum et operum, 
homo multae probitatis, et dominus Ledeburiae borealis*; qui 





46. without mumber. 4T. make honey. 48. Eng. 49-— mercedes. 0. 
a work by Martianus Capella, much read in the Middle Ages. 51. short 
cut. 52. Eng. 

CXX. 1. From the De nugis curialium (**On the trifles of the court") of 
Walter Map, an entertaining, though somewhat confused, collection of 
historical anecdotes, legend, and folk lore, compiled at the end of the twelfth 
century. Edrie Wilde was à prominent figure in the history and legend of 
the time. 2. spirits. 3. i.e, Wilde. 4. northern, north. 





DE APPARITIONIBUS 295 


cum venatu sero rediens per devia mediam usque noctem 
viarum? dubius erravit, uno tantum comitatus puero, ad 
domum in ora nemoris magnam delatus est, quales Anglici in 
singulis singulas habebant dioecesibus bibitorias,9 ghildhus 
Anglice* dictas, cumque prope esset vidissetque lumen in ea, 
introspiclens multarum nobilium feminarum maximam cho- 
ream? vidit. Erant autem pulcherrimae aspectu, venustoque 
habitu eleganter cultae lineo tantum, maioresque nostris et 
proceriores. Unam tamen inter alias notavit miles praedictus 
ceteris forma facieque praestantem, super omnes regum 
delicias desiderabilem. | Circuibant levi motu gestuque iucundo, 
et castigata voce, reverendo concentu sonus audiebatur exilis, 
at non erat sermo earum intellegibilis.5 Hac visa, miles accipit 
vulnus in cor, arcuque Cupidinis impressos vix sustinet ignes, 
totus aecenditur, totus abit in flammas, et a fervore pulcher- 
rimae pestis aureique discriminis animosus efficitur. Gentium 
errores audierat, nocturnasque phalanges daemonum et morti- 
feras eorum visiones, Dictinnam,? et coetus Driadum et alares,!? 
edoctus! offensorum vindietam numinum quomodo subitis 
eorum visoribus? subitas inferant poenas, quam se illibata 
conservent, et incognita secrete seorsum habitent, quam 
invisos habeant qui consilia eorum deprehendere conantur ut 
detegant, rimantur* ut revelent, quanta se sollicitudine claudant 
ne visa vilescant; ultiones audierat et punitorum exempla; 
sed quod recte caecus Cupido pingitur, immemor omnium 
fantasma!5 non pensat, ultorem non videt, et, quod lumen non 
habet, offendit improvidus. Domum circuit, adituque reperto 
irruit, ipsam rapit a qua rapitur, et statim ab aliis arripitur, et 
dimicatione fortissima detentus aliquamdiu suis puerique sui 
magnis conatibus eripitur, nec omnino indemnis," sed, quantum 


b. genitive with dubius. 6. drinking-houses. "T. circle; strictly, dance 
in a circle. 8. Eng. 9. anymph. 10. *"spectralsquadrons." 11. governs 
vindictam and five indirect questions. 12. spectators. 138 secreto. 14. 
Sc. qui as subject. 15. become objects of contempt. | 16 —apparitionem. 
17. unhurt. 


10 


20 


30 


30 


2506 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


possint feminarum ungues et dentes, pedibus laesus et tibiis; 
hane secum tulit, et ea pro voto tribus diebus et noctibus usus, 
verbum ab ea extorquere non potuit, passa tamen est consensu 
plaeido venerem voluptatis eius. Quarta vero die locuta est 
ei verba haee: "Salve, dulcissime mi, et salvus eris, et prospero 
statu personae rerumque gaudebis donec improperaveris mihi 
aut sorores a quibus rapta sum, aut locum aut lucum unde,!5 
aut aliquod circiter!? illud?^; a die vero illa decides a felicitate, 
meque sublata detrimento frequenti deficies, diemque?! tuum 
importunitate tua prevenies.? Ille se stabilem fore fidumque 
semper in suis amoribus quacumque potest securitate? promit- 
tit. Convocat ergo vicinos et remotos nobiles, et multitudine 
congregata sollemni eam sibi matrimonio iunxit. Regnabat in 
illa tempestate Willelmus* Bastardus, tune novus Angliae rex, 
qui portentum? hoc audiens, probare cupiens et scire palam an 
verum esset, utrumque vocavit ut simul venirent Londonias, 
veneruntque multi cum eis testes, et multorum testimonia qui 
adesse non poterant, et maximum erat fatalitatis?9 argumentum 
invisa prius et inaudita species mulieris, et cum stupore omnium 
remissi sunt ad propria. Contigit postmodum, plurimis 
revolutis annis, quod Edrieus venatu reversus circa tertiam 
noctis horam cum quaesitam eam non invenisset, vocavit 
eam et vocari iussit, tardeque venientem iratus intuens ait: 
"Numquid a sororibus tuis tam diu detenta es?" et cetera 
iurgia fecit in aerem, nam illa sororibus auditis disparuit. 
Paenituit ergo iuvenem excessus? tam enormis et damnosi, 
locumque petit unde raptum fecerat, sed nullis eam fletibus, 
nullis eiulatibus revocare potuit.  Clamabat per diem et 
noctem, sed ad?? insipientiam sibi?? nam vita eius ibi defecit 
in dolore continuo. 


E Er EI e e ed Midi sets MULA Lc RM UL Tere I. Lu. M SER Ee Re i. 


18. Sc. rapta sum. | 19—de. 20. The word is used loosely. 21-diem 
suprenvum. 22. anticipate, i.e., meet sooner. 23. pledge. 924. the Con- 
queror. 25. marvel. 26. of her supernatural character. 97. intemperate 
outbreak. 28. i.e., in vain; a reminiscence of Psalms xxi, 3 (xxil, 2) et non 
ad insipientiam mihi. 





THE ABBOT SAMSON 201 


Reliquit autem heredem filium suum et illius pro qua decessit, 
Alnodum, virum magnae sanctitatis et sapientiae, qui cum 
esset aliquantulum provectus? decidit in paralisim?? et tre- 
morem capitis et membrorum, qui cum omnibus medicis 
incurabilis?? videretur, a viris discretis accepit?! quatenus?! ad 
apostolos Petrum et Paulum, quomodocumque posset, pro- 
perare satageret, sanitatem pro certo accepturus ubi corpora 
eorum, Romae scilicet, sepulta sunt. Quibus 1lle respondit se 
nusquam iturum in iniuriam sancti Ethelberti regis et martyris, 
cuius ipse parochianus* erat, antequam ipsi praesentaretur, 
et se deferri fecit Herefordiam, ubi nocte prima coram altari 
praedicti martyris pristinae datus est sanitati, et cum gratiarum 
actione donavit in perpetuam elemosinam Deo et beatae Virgini 
et sancto regi Ethelberto Ledebiriam suam, quae in terris 
Uuallie? gita est, cum omnibus pertinentiis? suis, quae adhuc 
nunc in dominio? episcopi Herefordensis est, diciturque tri- 
ginta libras annuas facere dominis suis. 


CXXI| THE ABBOT SAMSON 


Vacante? abbatia* prior super omnia studuit ad pacem con- 
servandam in conventu et ad honorem ecclesiae conservandum 


in hospitibus suscipiendis, neminem volens turbare, neminem 


ad iracundiam provocare, ut omnes et omnia in pace posset 
conservare; dissimulans tamen quaedam corrigenda de obedi- 
entiariis? nostris, et maxime de sacrista,* tamquam non curaret 
quid ipse ageret de sacristia, qui tempore quo abbatia vacavit, 


nee debitum aliquod adquietavit? nec aliquid aedificavit; sed . 


29. Sc.aetate. 30. Eng. 31. was advised that. 32. Wales. 33. appur- 
lenances,. 34. domain. 

CXXI. 1. From the chronicle (1173-1190) of Jocelin, a monk of 5t. 
Edmundsbury. 'This medieval Boswell has given us a striking portrait.of 
the abbot Samson and an unusually intimate picture of life in a monastery. 
2. i.e., the abbey was without an abbot. 3. officials. 4. sacristy. 5. paid. 


[m 
e 


RII 


cn 


10 


15 


30 


258 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


oblationes? et obventiones? stulte distrahebantur.5 Unde prior, 
qui caput conventus erat, pluribus videbatur vituperandus et 
remissus dicebatur. Et hoe memorabant fratres nostri inter 
se quando perventum fuit ad faciendam electionem abbatis. 

Cellerarius noster omnes hospites cuiuseumque condicionis 
essent suscepit ad expensas? conventus. 

Willelmus sacrista ex sua parte dabat et expendebat; homo 
benignus, dans danda et non danda, oculos omnium excaecans 
muneribus. 

Samson subsacrista,' magister super operarios," nihil frae- 
tum, nihil rimatum, nihil fissum, nihil inemendatum? reliquit 
pro posse suo; unde conventum et maxime claustrales? sibi 
conciliavit in gratiam. In diebus illis chorus noster fuit erectus, 
Samsone procurante, historias picturae ordinante et versus 
elegiacos^ dictante. Attractum? fecit magnum de lapidibus et 
sabulo'* ad magnam turrim ecclesiae construendam. Et inter- 
rogatus unde denarios haberet ad hoe faciendum respondit 
quosdam burgenses dedisse ei occulte pecuniam ad turrim 
aedificandam et perficiendam. Dicebant tamen quidam fratres 
nostri quod Warinus, monachus noster, custos feretri," et 
Samson subsacrista communi consilio surripuerunt quasi 
furtive portionem aliquam de oblationibus feretri' ut eam in 
usus necessarios ecclesiae et nominatim ad aedificationem 
turris expenderet, hac ratione ducti quia videbant quod obla- 
tiones in usus extraordinarios expendebantur ab aliis, qui, ut 
verius dicam, eas furabantur. Et ut tam felicis furti sui sus- 
picionem tollerent, praenominati!3 duo viri truncum!? quendam 
fecerunt, concavum et perforatum in medio vel in summo et 
obseratum sera ferrea; et erigi fecerunt in magna ecclesia 
iuxta ostium extra chorum in eommuni transitu vulgi, ut 


ZzuUERUIUINEPUTE EE KE n S ER c rrr LeditE NI Du UR CUT GU TS.— beet tiu ER D ni n 


6. offerings. "f. revenues. 8. were wasted. 9. expenses. 10. wundersacris- 
tan. 11. workmen. 12. unrepaired. 13. cloistered monks. 14. elegiac; 
the popular form of verse for inscriptions. "The inscriptions explained 
the stories of the paintings. 15. store, supply. 16. sand. 17. shrine. 
18. above-mentioned. 19. chest. 





————————— 








THE ABBOT SAMSON 259 


ibi ponerent homines elemosinam suam ad aedificationem 
turris. 

Willelmus vero sacrista socium suum Samsonem suspectum 
habuit et multi alii qui partem eiusdem Willelmi fovebant, tam 
christiani quam Iudaei. Iudaei, inquam, quibus sacrista pater 
et patronus dicebatur; de cuius protectione? gaudebant et 
liberum ingressum et egressum habebant et passim ibant per 
monasterium, vagantes per altaria et circa feretrum dum missa- 
rum celebrarentur sollemnia; et denarii eorum in thesauro 
nostro sub custodia sacristae reponebantur et, quod absurdius 
est, uxores eorum cum parvis suis in pitanceria?! nostra tem- 
pore werrae? hospitabantur. 

Accepto itaque consilio qualiter irruerent in Samsonem 
inimici vel adversarii eius, convenerunt Robertum de Cokefeld 
et socium eius, qui custodes erant abbatiae, et induxerunt eos 
ad hoe quod illi prohibuerant ex parte regis ne aliquis aliquod 
opus vel aliquod aedificium faceret quamdiu abbatia vacaret; 
sed potius denarii ex oblationibus colligerentur et conservaren- 
tur ad faciendam solutionem? alicuius debiti. Et sic illusus 
est Samson et recessit ab eo fortitudo eius; nec de cetero 
aliquid operari potuit sicut voluit.  Potuerunt quidem ad- 
versari eius rem differre sed non auferre; quia resumptis 
viribus suis et subversis duobus columnis, id est, remotis 
duobus custodibus abbatiae quibus aliorum malitia innitebatur, 
dedit ei Dominus processu temporis potestatem PORTA 
votum suum ut praedictam turrim aedificaret et pro desiderio 
suo consummaret. Et factum est ac si ei divinitus diceretur: 
"Euge,? serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, 
super multa," etc. 

Post mortem Hugonis abbatis, peracto anno cum tribus 
mensibus, praecepit dominus rex per litteras suas ut prior 


noster et' duodecim de conventu, in quorum ore universitatis 
comen i CI LAPUSIUAT TIN EIE VS T ER TUSCE RE DEP RS EASPETR a e RN d M A 

20. Eng. 21. the quarters assigned to the monk who distributed the 
pitantia (an. allowance of food, dole). 22. war. 98. payment. 24. Judges 
xvi, 19. 25. Matthew xxv, 21. 


10 


30 


10 


15 


30 


260 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


concordaret sententia, apparerent die statuto coram eo ad 
eligendum abbatem. In crastino post susceptionem? litterarum 
convenimus in capitulo de tanto tractaturi negotio. In primis 
lectae sunt litterae domini regis in conventu; postea rogavimus 
et oneravimus?? priorem in periculo animae suae ut xii secundum 
conscientiam suam nominaret secum ducendos, de quorum 
vita et moribus constaret eos a recto nolle deviare?5 Qui 
petitis annuens, dictante spiritu sancto, sex ex una parte chori 
et sex ex altera nominavit et sine contradictione? nobis 
satisfecit. Unus autem dixit: 'Quid fiet si isti tredecim non 
possunt coram rege concordare in abbate eligendo?" Respondit 
quidam quia: *^«Hoe erit nobis et ecclesiae nostrae in oppro- 
brium sempiternum."  Voluerunt ideo plures ut electio fieret 
domi antequam ceteri recederent ut per hane providentiam 
non fieret dissensio coram rege; sed illud nobis videbatur 
stultum et dissonum?? facere sine regis assensu, quia nondum 
constabat nobis posse impetrare a domino rege ut liberam 
electionem haberemus. Samson subsacerista in spiritu loquens? : 
Fiat," inquit, media via, ut hine et inde periculum evitetur. . 
Eligantur quattuor confessores de conventu et duo ex senioribus 
prioribus de conventu bonae opinionis, qui, visis sacrosanctis,?? 
tactis evangeliis, inter se eligant tres viros de conventu, ad hoc 
magis idoneos iuxta regulam sancti Benedicti, et eorum nomina 
in scriptum redigant et scriptum sub sigillo includant et sie 
inclusum committatur nobis ituris ad curiam; et cum venerimus 
coram rege et constiterit nobis de libera electione habenda tunc 
demum frangatur sigillum et sic certi erimus qui tres nominandi 
erunt coram rege. Et constiterit? nobis, si dominus rex noluerit 
concedere nobis unum de nostris, reportetur sigillum integrum 
et sex luratoribus^ tradatur ita quod secretum illorum in 
perpetuum celatur in perieulum animarum suarum." Huic 
consilio omnes adquievimus et nominati sunt quattuor con- 





26 —acceptionem. 2'I. bound. 28. deviate. 29. objection. 30. inappro- 
priate. 31. 1 Corinthians xii, 3. 32. holy relics, gospels. 33. let it be 
resolved. 34. sworn men. ] 


THE ABBOT SAMSON 261 


fessores et ali duo senes. Quo facto exivimus cantantes 
"Verba mea" et remanserunt praedicti sex habentes regulam 
sancti Benedicti prae manibus et negotium sicut praefinitum 
fuerat impleverunt. Dum illi sex hoc tractabant, nos de diversis 
eligendis diversa putabamus, habentes tamen omnes quasi 
pro certo Samsonem esse unum ex tribus, attendentes labores 
elus et pericula mortis versus? Romam/** pro bonis ecclesiae 
nostrae et qualiter tractus et compeditus?" et incarceratus 
erat ab Hugone abbate, loquens pro communi utilitate; qui 
nec sic flecti potuit ad adulandum, licet cogi potuit ad tacendum. 
Facta autem mora, vocatus conventus rediit in capitulum. 
Et dixerunt senes se fecisse seeundum quod praeceptum eis 
fuerat. 

In crastino igitur iter arripuerunt illi tredecim versus curiam. 
Postremus omnium fuit Samson, provisor expensarum, quia 
subsaerista erat, cirea collum scrinium portans quo litterae 
conventus continebantur, quasi omnium minister solus et 
sine armigero froggum?? suum in ulnis baiulans, curiam exivit, 
socios sequens a longe. Eodem die quo tredecim recesserunt, 
sedentibus nobis in claustro, dixit Willelmus de Hastinga, unus 
ex fratribus nostris: *Scio quod habebimus abbatem unum 
de nostris," et interrogatus quomodo hoc sciret respondit se 
vidisse in somnis prophetam albis indutum stantem prae 
foribus monasterii et se quaesisse in nomine Domini utrum 
haberemus abbatem de nostris. Et respondit propheta: 
"Habebitis unum de vestris sed saeviet inter vos ut lupus." 
Cuius somnii significatio secuta est in parte quia futurus abbas 
studuit magis timeri quam amari, sicut plures dicebant. 
Assedit et alius frater, Aedmundus nomine, asserens quod 
Samson futurus esset abbas et narrans visionem quam proxima 
nocte viderat. Dixit se vidisse in somnis Rogerum cellerarium 
et Hugonem tertium priorem stantes ante altare et Samsonem 
in medio, eminentem ab humeris supra, pallio cireumdatum 





35. Psalm v. 36. on his journey to Rome. 8T. put in chains. 38. 
frock. 


Ir 


10 


20 


30 


10 


t2 
Q 


30 


202 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


longo et talari, ligato in umeris eius, et stantem quasi pugilem*?? 
ad duellum?? faciendum. Et surrexit sanctus Eadmundus de 
feretro (sieut ei somnianti visum fuerat) et quasi languidus 
pedes et tibias nudas exposuit, et accedente quodam et volente 
operire pedes sancti, dixit sanctus: ''Noli aecedere. Ecce ille 
velabit mihi pedes," praetendens digitum versus Samsonem. 
Haec est interpretatio somnii: Per hoc quod pugil videbatur, 
significatur quod futurus abbas semper in labore existeret, 
quandoque movens controversiam contra archiepiscopum 
Cantuariensem de placitis coronae, quandoque contra milites 
saneti Eadmundi pro scutagiis* integre reddendis, quandoque 
eum burgensibus pro purpresturis? in foro, quandoque cum 
sochemannis? pro sectis^ hundredorum?; quasi pugil volens 
pugnando superare adversarios ut iura et libertates ecclesiae 
suae posset revocare.  Velavit autem pedes saneti martyris 
quando turres ecclesiae à centum annis inceptas perfecte 
consummavit. Huiusmodi somnia somniabant fratres nostri, 
quae statim divulgabantur primo per claustrum, postea per 
curiam, ita quod ante vesperam publice dicebatur in plebe, ille . 
et ille et ille electi sunt, et unus eorum erit abbas. 

Prior autem et duodecim cum eo post labores et dilationes 
multas tandem steterunt coram rege apud Waltham, manerium:!$ 
Wintoniensis episcopi, secunda dominica quadragesimae. Quos 
dominus rex benigne suscepit et asserens se velle secundum 
Deum agere et ad honorem ecclesiae nostrae praecepit fratribus 
per internuntios, scilicet Richardum episcopum Wintoniensem 
et Galfridum cancellarium," postea archiepiscopum  Ebora- 
censem, ut nominarent tres de conventu nostro. Prior vero et 
fratres se divertentes, quasi inde collocuturi, extraxerunt 
sigillum et fregerunt et invenerunt haec nomina sub tali ordine 
scripta: Samson subsacrista, Rogerus cellerarius, Hugo tertius 
prior. Erubuerunt inde fratres qui maioris dignitatis erant. 
Mirabantur etiam omnes eundem Hugonem esse electorem et 


39. champion. 40. duel. 41. scutages. 42. encroachments. | 43. sokemen. 
44. suits. 4b. hundreds. 46. manor. 4T. chancellor. 





THE ABBOT SAMSON 263 


electum. |. Quia tamen rem mutare non poterant, ordinem 
nominum de communi consilio mutaverunt, pronuntiando 
primum Hugonem, quia tertius prior erat, secundo Rogerum 
cellerarium, tertio Samsonem, facientes verbo!? tenus novis- 
simum primum et primum novissimum. Rex vero, primo 
quaerens an nati essent in sua terra et in cuius dominio, dixit 
se non nosse eos, mandans ut cum illis tribus alios tres nomina- 
rent de conventu. Quo concesso, dixit Willelmus sacrista: 
"Prior noster debet nominari quia caput nostrum est"; quod 
cito eoneessum est. Dixit prior: *Willelmus sacrista bonus 
vir est." Similiter dictum est de Dionisio, et concessum est. 
Quibus nominatis coram rege sine omni mora, mirabatur rex, 
dieens: ''Cito fecerunt isti; Deus est cum eis." Postea 
mandavit rex ut propter honorem regni sui nominarent tres 
personas de alüs domibus. Quo audito, timebant fratres, 
suspicantes dolum. "Tandem consilium inierunt ut nominarent 
tres sed sub condicione, scilicet, ut nullum reciperent nisi per 
consilium conventus qui domi fuit. Et nominaverunt tres. 
Quo facto mandavit rex, gratias agens, ut tres removerentur de 
novem et statim remoti sunt alieni tres. Willelmus sacrista 
sponte cessit; remoti sunt duo ex quinque per praeceptum 
regis et postea unus ex tribus et remanserunt tum duo, scilicet, 
prior et Samson. "Tune tandem vocati sunt ad consilium 
fratrum praenominati internuntii domini regis. Et loquens 
Dionisius, unus pro omnibus, coepit commendare personas 
prioris et Samsonis, dicens utrumque eorum  literatum, 
utrumque bonum, utrumque laudabilem vitae et integrae 
opinionis, sed semper in?? angulo sui sermonis? Samsonem 
protulit, multipliceans verba in laudem eius, dicens eum esse 
virum rigidum in conversatione, severum in corrigendis excessi- 
bus, et aptum ad labores et in saecularibus curis prudentem et 
in divérsis officiis probatum. Respondit Wintoniensis: *Bene 


intellegimus quod vultis dicere; ex verbis vestris conicimus quod 


48. Matthew xix, 30; Mark x, 31. 49. i.e., incidentally. 


10 


15 


20 


30 


10 


20 


264 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


prior vester vobis videtur aliquantulum remissus et illum qui 
Samsonem dicitur vultis habere." Respondit Dionisius: 
"Uterque bonus est, sed meliorem vellemus habere si Deus 
vellet." Cui episcopus: '"Duorum bonorum magis bonum 
eligendum est; dicite aperte, vultis habere Samsonem?" Ft 
responsum est praecise a pluribus et a maiori parte: "Volumus 
Samsonem," nullo reclamante, quibusdam tamen tacentibus 
ex industria, nec hunc nec illum offendere volentibus. ^ Nomi- 
nato Samsone coram domino rege et habito brevi consilio cum 
suis, vocati sunt omnes et dixit rex: "Vos praesentastis mihi 
Samsonem; non novi eum; si praesentaretis mihi priorem 
vestrum, illum reciperem quem vidi et agnovi; sed modo faciam 
quod vultis. Cavete vobis; per veros oculos Dei, si male 
feceritis ego me? capiam ad vos.'** Et interrogavit priorem si 
assentiret et hoc vellet; qui respondit se hoc velle et Samsonem 
multo maiore dignum honore. Electus igitur ad pedes regis 
procidens et deosculans* festinanter surrexit et festinanter ad 
altare tetendit, cantando: **Miserere mei Deus, ? eum fratribus, 
erecto capite, vultu non mutato. Quod cum rex vidisset dixit 
astantibus: ''Per oculos Dei, iste electus videtur sibi dignus 
abbatiae custodiendae." 


CXXIT! 


QUOD PHILIPPUS? REX PRAECEPIT UT OMNES VICI 
VEL VIAE PARISIUS PAVIMENTARENTUR? 


Factum est autem post aliquot dies quod Philippus, rex 
semper Augustus, Parisius aliquantulam moram faciens, dum 


sollicitus pro negotiis regni agendis in aulam? regiam deambula- 
Een LOIR e RET TIT SEIASUURRUS Jor ESCAS dU CU TUNE 


50. exact recompense from you. bi-osculans. 52. Psalm Lu ORTI 

CXXII. 1. From Rigord's Gesta Philippi Augusti, which covers the period 
1179-1206. Rigord was abbot of St. Denis (1c. 1209) and wrote from a 
close acquaintance with the events which he narrates. 2. Philip Augustus, 
the second founder of Paris. 3. be paved. 4. anacoluthon ; & new subject 
in l. 2, p. 265, redae. b -aula. 


VICI PARISIUS PAVIMENTANTUR 205 


ret, veniens ad palatii fenestras, unde fluvium Sequanae pro 
recreatione animi quandoque inspicere consueverat, redae equis 
trahentibus per civitatem transeuntes fetores intolerabiles 
lutum revolvendo procreaverunt, quos rex in aula deambulans 
ferre non sustinens, arduum opus sed valde necessarium 
excogitavit, quod omnes praedecessores* sui ex nimia gravitate 
et operis impensa adgredi non praesumpserant.  Convoceatis 
autem burgensibus eum praeposito ipsius civitatis, regia 
auctoritate praecepit quod omnes vici et viae totius eilvitatis 
Parisn duris et fortibus lapidibus sternerentur. Ad hoc enim 
christianissimus rex conabatur quod? nomen antiquum auferret? 
civitati: lutea? enim a luti fetore prius dicta fuerat; sed gentiles 
quondam, huiusmodi nomen propter fetorem abhorrentes, a 
Paride Alexandro, filio Priami regis Troiae, Parisius vocaverunt. 
Legimus enim in Gestis Francorum quod primus omnium 
regum Francorum qui apud illos more regio regnavit fuit 
Faramundus filius Marcomiri, fili Priami regis Austriae. Iste 
Priamus rex Austriae non fuit ille magnus Priamus rex Troiae, 
sed ab Hectore filio suo per Francionem, filium Hectoris 
descendit, sicut subiecta docet figura!?: 


Priamus rex Troiae 


Hector fratres 'Troilus 
l l 
Franeio, filius Hectoris Turchus 


Priamus, rex Austriae 
Marcomirus, filius eius 
Faramundus, filius, primus rex in Gallia, regnavit annis XI 


Clodius, filius ipsius annis XX 
Meroveus, de genere ipsius annis XVII 
Childericus, filius eius annis XX 


Et quoniam multi solent dubitare de origine regni Francorum, 
quomodo et qualiter reges Francorum ab ipsis Troianis 


6. difficulty. "I. be paved. 8-auferre. 9. 'The old name was Lutetia 
Parisiorum; see 10. 10. genealogical table. 


ct 


10 


20 


bh2 
c 


20 


25 


30 


266 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


descendisse dicantur, ideo sollicitius," prout potuimus colligere 
ex historia Gregorii Turonensis, ex chronicis Eusebii et Hidacii?? 
et ex aliorum multorum scriptis, in hae nostra historia satis 
lucide determinavimus.? 

Post eversionem Troiae, multitudo magna inde fugiens ac 
deinde in duos populos se dividens, alia Francionem, quendam 
Priami regis nepotem, videlicet Hectoris filium, super se regem 
levavit; alia Turchum nomine, filium Troili, filii Priami secuta 
est; atque ex eo, ut quidam tradunt, duos^ populos sumpto 
nomine Francos et 'TTurchos^ usque hodie vocantur. Inde 
digressi, iuxta Thraciam super ripas Danubii fluvii consederunt; 
sed post paululum temporis Turchus cum suis à Francione 
consanguineo suo recedens, in Scythia inferiore se transtulit et 
ibi regnavit; a quo descenderunt Ostrogoti, Ypogoti, Wandali 
et Normanni. Francio autem cirea Danubium fluvium cum 
suis remansit et aedificans ibi civitatem, Sicambriam vocavit. 
Regnavit autem ibi ipse et qui ab eo descenderunt annis wpvrt, 
usque ad tempora Valentiniani imperatoris, qui imperavit 
anno ab incarnatione Domini cccrxxvi, a quo fuerunt inde 
expulsi pro eo quod tributa Romanis iuxta morem ceterarum 
gentium solvere reeusarent. Egressi inde, Marcomiro, Sonnone 
et Genebaudo ducibus, venerunt et habitaverunt circa ripam 
Rheni in confinio Germaniae et Alemanniae, quae terra Austria 
vocatur; quos eum multis postmodum idem Valentinianus 
proelus attentasset nec vincere potuisset, proprio eos nomine 
Franeos, id est feroces, appellavit. Ab illo enim tempore in 
tantum virtus Francorum excrevit ut totam tandem Germaniam 
et Galliam usque ad iuga Pyrenei et ultra subiugarent.5 Sed 
postea, Sonnone et Genebaudo ducibus in Austria remanentibus, 
Marcomirus, filius Priami regis Austriae, qui a Francione, 
nepote Priami regis Troiae, per multas successorum genera- 
tiones, quas hie longum esset enumerare, descenderat, in 





ll. carefully. 12—Idatii. 13. I have given am account. 14. accusatives 
instead of nominatives. 15. Eng. 








KING JOHN AND THE CHURCH 267 


Galliam venit cum suis. Evaserunt autem et alii de excidio 
Troiano, ut Helenus vates, fius Priami, qui cum mille et 
ducentis viris in regno Pandrasi regis Graecorum se transtulit; 
sed postea Brutus cum suis in Angliam transduxit.? Antenor 
vero circa Tyrrheni aequoris litora eum duobus milibus virorum 
et quingentis manere disposuit." Aeneas cum tribus milibus 
virorum et cccc per mare navigans, eum summo labore 
traiectus est in Italiam. Isti et multi alii de consanguinitate 
Priami, post excidium "Troiae, disseminati sunt per diversas 
regiones. Aeneas eum Ascanio filio suo navigio Italiam venit, 
ubi Ascanius Laviniam filiam Latini regis in uxorem duxit, de 
qua fiium nomine Silvium suscepit. Hie, furtivae veneri 
indulgens, de nepte matris suae Brutum suscepit, qui post, 
adiuncta sibi progenie Heleni filii Priami et Corinneo, qui ab 
Antenore descenderat, Albion insulam applicuit, quam de 
nomine suo Britanniam vocavit. Et videns insulae amoenita- 
tem, civitatem Londoniarum ad similitudinem Troiae fundavit, 
et Trinovantum vocavit, id est novam "Troiam. Ab isto 
descendisse dicuntur omnes reges Angliae, quae ab ipso Bruto 
primo dicta fuit Britannia. 

Nota. Et nota quod reges fuerunt in Austria usque ad 
Childerieum, fiium Clodovei, fili Dagoberti. Sed tunc 
deficientibus regibus, duces dominari coeperunt, qui Maiores!5 
domus vocabantur, ut Pipinus, Karolus Martellus et ceteri. 


CXXIIIL!. KING JOHN AND THE CHURCH 


Annus McCCVY. Hubertus Cantuariensis, archiepiscopus? 
obiit, vir magnae industriae et mirabilis astutiae, sed parum 
litteratus, totius tamen Angliae quandoque? iusticiarius.? Quo 





16. crossed. 1". decided. 18. See p. 154, I. 2. 
CXXIII. 1. From the Annales Cambriae (to 1288), possibly a translation 
from the Welsh. 2. archbishop. 3. formerly lord chief justice. 


10 


20 


10 


15 


20 


25 


30 


268 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


humato, statim monachi Cantuarienses subpriorem* suum 
elegerunt et cum litteris prioris et conventus magna onustum 
pecunia ad curiam Romanam transmiserunt. Quod cum regi 
Iohanni innotuisset ilico omnia victualia? e£ omnia necessaria 
et etiam exitum vel introitum extra cymiterium$ praefatis 
monachis inhibuit. Illi autem videntes destructionem suae 
domus imminere regem adierunt et consiliis ipsius adquiescere 
promiserunt. Veniens itaque rex Cantuariam episcopum 
Norwicensem sibi valde familiarem secum adduxit, monachos 
corrupit promittendo priori et xir maioribus conventus cuilibet 
eorum episcopatum vel abbatiam ut memoratum episcopum 
postularent; et sic eum postularunt et tamquam postulatum 
ad osculum pacis receperunt in conventu et in refectorio* et 
litteras suas transmiserunt subpriori in curia Romana existenti 
et munus consecrationis expectanti ut domum rediret et ne de 
negotio electionis de se factae quicquam intromitteret. Quod 
cum à domino papa compertum esset nuntios cum litteris suis 
domino regi destinavit ut rex litteras? suas patentes? de ratihabi- 
tione? cum priore et xir de discretioribus Cantuariensis ecclesiae : 
Romam mitteret ut quem illi in praesentia papae eligerent domi- 
nus papa eonsecraret; consecratumque cum pallio in Angliam 
transmitteret. Venientes autem monachi ad curiam Romanam 
quod regi firmiter et cum iuramento promiserant neglexerunt 
et dissensione inter eos habita, immo mortuo quinque ex ipsis, 
in proposito sicut promiserant permanserunt. Dominus autem 
papa, audiens episcopum valde esse saecularem et a pluribus 
diffamatum, priorem cum reliquis modis omnibus induxit ut 
magistrum Stephanum Anglicum quendam theologum? valde 
litteratum eligerent. Eo autem electo, dominus papa eum 
honorifice consecravit et cum privilegüs et pallio in Angliam 
ad sedem suam transmisit. Quod cum regi innotuisset, omnes 
monachos Cantuariensis ecclesiae de regno suo expulit nec 
unus eorum in toto regno Angliae remansit. Et introitum 





4. subprior. D. provisions. 6. Eng. "T. do. 8. letters patent. 9. con- 
firmation. 10. theologian. 











IGNORANCE OF THE CLERGY 269 


archiepiscopo et suis in regnum inhibuit. Dominus autem papa, 
faetis pluribus monitionibus domino regi ut archiepiscopum 
reciperet, rege semper in malitia perseverante, totam Angliam 
sub generali interdicto conclusit ne aliqua divina in ecclesiis 
celebrarentur excepto solo baptismate; et ne aliqua corpora 
episcoporum, abbatum, monachorum, clericorum, laicorum, in 
cymeteriis aut locis consecratis sepelirentur, sed extra civitates 
et villas in triviis et quadriviis et in viarum exitibus sepelirentur. 


CXXIV. IGNORANCE OF THE CLERGY 


Qualiter autem evangelia saeramque seripturam hodie 
presbyteri parochianis suis exponant per exempla quaedam 
ostendemus. Exemplum de presbytero qui sermonem faciens 
de evangelio ubi legitur?: ''De pisce asso et favo mellis"; 
dicebat enim quod comedit Dominus de pisce asinino? et fabis* 
mellitis; et cum quaereretur ab eo quisnam piscis erat ille, 
respondit quod sicut est piscis marinus qui a cane, et alius qui à 
lepore denominatur, quia fere singulis terrarum bestiis pisces 
in mari assimulantur, sic et ab asino quoddam piscis genus 
denominatur, sed in partibus istis non reperitur. Item 
exemplum de illo qui, clerico suo quaerenti quid esset "altera," 
respondit quia ''piseis erat regius in partibus illis," quod et 
probavit per illud: ''Mittite in dexteram navigii rete et in- 
venietis altera." 5 [tem exemplum de presbytero, qui sermonem 
faciens de hoc evangelio: **Occidit Herodes omnes pueros a 


CXXIV. 1. From the Gemma ecclesiastica of Giraldus of. Barri (Cambren- 
sis), which deals with matters of ritual, doctrine, ete. cxxv is from his De 
rebus a se gestis and cxxvi from the Expugnatio Hibernica, written in 
Ireland, whither he had accompanied Prince John (1189). Giraldus writes 
in an essy, pleasing style, but his narrative is marred by his extreme 
partisanship and extraordinary conceit. 2. Luke xxiv, 42. 3. of an 
ass. 4. from faba; the similarity of the sound of b and v was partly re- 
sponsible for the eonfusion. 5. 'This word is not in the Vulgate text 
(John xxi, 6). 6. Matthew ii, 16. 


1 


20 


10 


15 


20 


30 


210 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


bimatu? et infra," sic exposuit: -'ab una provincia in aliam 
provinciam," *''bimatum" unam provinciam construens? et 
"infra" aliam. Item exemplum de presbytero qui locum illum 
evangelu?: ''81 quis vobis aliquid dixerit, dicite quia. Dominus 
his opus habet"; de pectoris herba exposuit in hune modum: 
"Dicite quia Dominus habet herbam illam quae vocatur 
hisopus."!^ Item exemplum de illo qui quaesivit a magistro 
Iohanne Cornubiensi! quis esset ''busillis"; putabat enim 
proprium nomen regis vel alicuius magni virl fuisse. Inter- 
roganti autem magistro Iohanni ubinam hoc et in qua scriptura 
inveniretur, respondit quoniam "in missali"?: et currens 
propter? librum suum ostendit ei in fine columnae paginae 
unius seriptum *'in die," in principio vero alterius columnae 
"bus illis," quod recte distinctum facit *&in diebus illis." 

Non solum autem in minoribus sacerdotibus, sed etiam in 
maioribus, abbatibus scilicet, prioribus, magnis ecclesiarum 
decanis,* episcopis et archiepiscopis tales interdum defectus" 
invenles.. Audivi auribus meis quendam abbatem verba 
Domini ad mulierem Samaritanam sie recitantem:. Quinque? 
viros habuisti et qui nune habes non est tuum vir.". Et iterum 
cuidam clerico pauperi Hibernico!5 eleemosynam petenti sie 
respondentem audivi: Ubi sunt vaceas tuas?" | Item exem- 
plum de archiepiscopo sermonem suum sie inchoante: «Audite 
et intellegite, vos omnes qui estis in isto sacro synodo"; 
sed quodam suorum submurmurante! */a, a," non impatiens 
correctionis subiunxit: in ista sacra synoda," et murmurante 
adhue quodam *'o et a," tertio repetiit: *'in Isto saero synoda." 
Item exemplum de eodem sedente apud Oxoniam?? pro tribunali, 
praesentibus scholaribus multis et iurisperitis, ae dicente 
quibusdam: ''Vultis stare isto compromisso?" qui etiam, 


T. from two years old. 8. construing. 9. Matthew xxi, 3. 10. hyssop, 
once regarded as à remedy for pulmonary affections. 11. of Cornwall. 
12. missal. 13. See 41. 14. deficiencies. 15b. John iv, 18. 16. Irish. 
17. Greek word is feminine, synod. 18. whispering. 19. Oxford. 


LIBROS NON LIBRAS 271 


quodam submurmurante ''1sti," reiteravit?*: *Vultis stare isti 
compromissi?" et murmure quodam subsecuto, quidam con- 
sidentium, cui nomen Martinus, in haec verba prorupit: 
"Quid murmuratis inter vos? Antiqua grammatica est," 


omnium risu, quem?' antea conceperant? sed ob personae : 


reverentiam  suppresserant, tamquam? verbi ilius ludieri 
oecasione, subiecto. Item exemplum de archiepiscopo, qui 
stans coram summo pontifice Alexandro rir, 1n magna multorum 
et magnorum audientia,? dixit: Domine, dignetis me audire, 
Si placet." Cui archidiaconus quidam assistens submur- 
muravit '-nemini, -nemini." Sed quoniam incassum, archi- 
diacono eidem miserabilem antistem illum 1uvare volenti nec 
valenti, quidam astantium satis facete subintulit?: *Noli dicere 
*nemin?! sed *nemo,;! quia non est in mundo nemior? aut nullior? 
illo." 


CXXV 


QUALITER AD PAPAM VENIENS LIBROS! EI NON LIBRAS! 
PRAESENTAVIT 


Alpes itaque transcendens et Italiam ac Tuscaniam trans- 
eurrens, cirea festum sancti Andreae Romam pervenit; et 
accedens ad pedes papae, scilicet Innocentii IH, qui tunc 
praesidebat, et papatus? eius anno seeundo, sex libros suos, 


quos ipse studio magno compegerat,? ei praesentavit, dicens : 


etiam inter cetera: 'Praesentant vobis ali libras, sed nos 
libros." Libros autem illos papa, quia copiose litteratus erat 
et litteraturam^ dilexit, circa lectum suum  indivisos? per 


20. repeated. 21. to which they had. been disposed. 22. Martin's remark 
gave them the opportunity to give vent to the laughter which they 
had suppressed. 23. Eng. 24. interjected. | 25. forms invented for the 
occasion. 

CXXV. 1. à common word-play; the subject of the verb is Giraldus. 
2. papacy. 39. had bound. 4. Eng. 95. all together. 


[2n 


10 


10 


ho 
[^r] 


272 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


mensem fere secum tenuit, et elegantia ac sententiosa verba 
eardinalibus* advenientibus ostentabat; deinde vero singulis 
eardinalibus singulos precario concessit. Gemmam autem 
Sacerdotalem? prae ceteris dilectam a se separari non permisit. 


CXXVI. HOW THE ENGLISH CAME INTO 
IRELAND 


Dermitius! itaque Murchardi filius, Lageniensium princeps! 
et quintae iliius portionis Hiberniae rector, orientalia? insulae 
maritima, maiori Britanniae mari tantum interfluente con- 
termina, nostris temporibus possidebat. Qui ab? ineunte* aetate* 
regnique sui novitate, nobilitatis oppressor? existens, in terrae 
suae magnates gravi et intolerabili tyrannide desaeviebat. 

Accessit et aliud incommodum. Ororicio" namque, Medensium? 
rege, remotas in partes expeditionis cuiusdam causa profecto, 
uxor ipsius, Omachlachelini? filia, quam in insula quadam 
Mediae reliquerat, à praedicto Dermitio, eiusdem igne!? dudum 
accenso, captata viri absentia, rapta nimirum fuit, quia et 
rapi voluit, et quoniam *"Varium" et mutabile semper femina," 
ut praedoni praeda fieret ipsa procuravit. Sed quoniam mala 
fere cuneta maiora, tam Marco Antonio quam Troia testante, 
mundo per mulierem constat exorta, rex Ororicius, graviter 
utroque permotus, longe tamen gravius dedecoris quam damni 
dolore percussus, totum in vindietam virus evomuit.  Con- 
vocans igitur et conflans tam proprias quam vicinarum gentium 
vires, Connactensium" quoque principem et totius Hiberniae 
tune monarcham,* ad idem animavit et Rothericum.?? 

Considerantes autem Lagenienses principem suum in arto 





6. belonging to a priest, priestly. 

CXXVI. 1. Dermot MacMurrough, King of Leinster. 2. eastern coast. 
3. suggests time as well as cause. 4. youth. 5. Eng. €. chiefs. 7. 
(Tiernan) O' Rourke. 8. of Meath. 9. (Murrough) O' McLaghlin. 10 —amore. 
11. Vergil, Aeneid IV, 569. 12. of Connaught. 13. Roderick (O'Connor); 
et 1s superfluous. 


HOW THE ENGLISH CAME INTO IRELAND 213 


iam positum et hostium cuneis omni ex latere cireumsaeptum, 
dissimulatas diu iniurias altaque!^ mente repostas vindicem? 
ad animum revocantes, cum hostibus unanimes!$ effecti, 
Murchardi filium maiores" in hae gente!" simul cum fortuna 


reliquerunt. Videns itaque Dermitius viribus se undique : 


destitui et, aversa penitus fatorum facie fortunaeque favore, 
iam desperanter affligi, post multos et graves impari certamine 
cum hoste conflictus, tamquam ad ultimum confugiens salutis 
remedium, tandem fugae praesidium navigio destinavit. 
Multis itaque patet rerum eventibus tutius esse volentibus 
quam invitis imperare. Sensit hoe Nero, sensit Domitianus, 
sensit et nostris temporibus tam Saxonum quam Bavariorum 
dux Henricus. Expedit à subditis principi cuilibet potius 
amari quam timeri. Expedit siquidem?? et timeri, dum tamen 
ex dilectione!? potius timor ille proveniat quam coercione.?? 
Quicquid enim terrenis? affectibus adamatur consequens est 
ut et timeatur; quod autem timetur non statim et amatur. 
Sic itaque timor cum dilectione temperetur, ut nee remissa 
liberalitas lentescat in teporem, nec insolenti rigore violenter 


extortus timor in tyrannidem convertatur. Amor Augusto : 


regnum ampliavit, imperanti Iulio vitam et imperium timor 
invidit. 

Fortunam igitur fugitivam sequens et rotae? volubilitati 
multum confidens, Murchardi filius, velis suleantibus aequor 
ventoque ad vota spirante, ad Anglorum regem Henricum 
secundum auxilium abnixe postulaturus accessit. Qui, licet in 
remotis et transmarinis Aquitannicae Galliae partibus princi- 
pali? more negotiosus existens, ipsum tamen innatae liberalitatis 
et humanitatis officio pie satis et benigne suscepit. Audita 
ergo seriatim? tam exilii quam adventus causa susceptisque ab 
ipso tam subiectionis? vinculo quam fidelitatis sacramento, 
litteras ei sub hoe tenore patentes? indulsit: *Henrieus rex 





14. Vergil, Aeneid I, 26. 15. avenging. 16 —unanimi. 1". repetition 
of Lagenienses, p. 272, 1. 25. 18-—autem. 19. goodwill. 20. compulsion. 
21. worldly. 22. wheel of fortune. 23. of a prince. 24. in order. 


10 


15 


30 


15 


244 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Angliae, dux Normanniae et Aquitanniae et comes Andegaviae,?5 
universis fidelibus süis Anglis, Normannis, Walensibus et 
Seottis cunetisque nationibus suae dicioni subditis, salutem. 
Cum praesentes ad vos litterae pervenerint noveritis nos 
Dermitium, Lageniensium principem, in gratiae nostrae et 
benevolentiae sinum suscepisse. Unde et quisquis ei de ampli- 
tudinis nostrae finibus tamquam homini et fideli nostro 
restitutionis auxilium impendere voluerit, se nostram ad hoc 
tam gratiam noverit quam licentiam obtinere." 


CXXVII! ST. FRANCIS AND THE BIRDS 


Cum igitur appropinquaret Bevanio, ad quendam loeum 
devenit in quo diversi generis avium maxima multitudo con- 
venerat; quas cum sanctus Dei vidisset, alacriter? cucurrit ad 
locum et eas velut rationis? participes? salutavit. Omnibus 
vera expectantibus et convertentibus se ad eum, ita ut quae 
in arbustis erant, inclinantibus capitibus, eum appropinquaret 
ad eas, insolito modo in ipsum intenderent, usque ad eas 
accessit et omnes ut verbum Dei audirent sollicite* admonuit, 
dicens: "Fratres mei volucres, multum debetis laudare creato- 
rem vestrum, qui plumis vos induit, et pennas tribuit ad 
volandum, puritatem? concessit aeris,? et sine vestra sollicitudine 
vos gubernat." Cum autem eis haec et his similia loqueretur, 
aviculae? modo mirabili gestientes coeperunt extendere colla, 
protendere alas, aperire rostra, et illum attente respicere. 
Ipse vero cum spiritus fervore mirando per medium ipsarum 
transiens, tunica contingebat easdem; nec tamen de loco aliqua? 
mota est donec, signo crucis facto et licentia data, cum benedic- 





25. of Anjou. 

CXXVIIL 1. From the life of St. Francis (11226), by Bonaventura, 
general of the Franciscans and archbishop of Albano (11274). 2. eagerly. 
3 — intellectus capaces of 1. 13, p. 275. 4. earnestly. 5 -— purum aerem. 6. 
(little) birds. "I — ulla. 








THE TOMB OF VERGIL 219 


tione viri Dei omnes simul avolarunt. Haec omnia contueban- 
tur socii, expectantes in via. Ad quos reversus vir simplex et 
purus, pro eo quod hactenus avibus non praedicaverat coepit 
se de neglegentia inculpare.? 

Exinde praedicando per loca vicina procedens, venit ad 
castrum quoddam, nomine Alvianum, ubi congregato populo 
et indieto silentio, propter hirundines nidificantes? in eodem 
loco magnisque garritibus perstrepentes, audiri vix poterat. 
Quas vir Dei, omnibus audientibus, allocutus est, dicens: 
"Sorores meae hirundines, iam tempus est ut loquar et ego, 
quia vos usque modo satis dixistis; audite verbum Dei, tenentes 
silentium, donee sermo Dei compleatur." At illae, tamquam 
intellectus capaces, subito tacuerunt nec fuerunt motae de loco 
donec fuit omnis praedieatio consummata. Omnes igitur qui 
viderunt, stupore repleti glorificaverunt Deum. Istius miraculi 
fama cireumquaque diffusa multos ad sancti reverentiam et 
fidei devotionem accendit. 


CXXVIILIL! THE TOMB OF VERGIL 


Tempore regis Siculi Rogeri quidam magister, natione 
Anglus, ad regem accessit postulans aliquid a rege munifico 
dar. Cumque rex, illustris genere et moribus, arbitraretur 
aliquod a se beneficium peti respondit: (Pete quod vis be- 
neficium, et dabo tibi." Erat enim petitor summe litteratus, 
in trivio et quadrivio potens et acutissimus, in physica? operosus, 
in astronomia summus. Ait ergo regi se non temporalia solacia 
petere sed potius quod apud homines vile putatur, ossa videlicet 
Virgili, ubicumque possent inveniri infra metas regni sui. 
Annuit rex, et magister acceptis litteris regiis Neapolim venit 

8 —culpare. 9. building their ness. 

CXXVIII. 1. From the Otia Imperialia of Gervais of Tilbury, written (c. 


1211) for the entertainment of the Emperor Otto IV. It is a miscellany of 
history, geography, folklore, ete. 2. neuter pl. in CL. 


10 


Qt 


10 


15 


20 


25 


2106 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ubi Virgilius studium ingeni sui in multis exereuerat.  Por- 
rectis litteris populus oboedientiam parat et, ignarus sepulturae? 
libenter annuit quod pro impossibili? credebat existimandum. 
"Tandem magister, arte sua ad? manum ducta; repperit ossa infra 
tumulum in medio montis cuiusdam, ad quem nec? signum 
scissurae? dinoscebatur. Foditur locus et effoditur post longos 
labores tumulus, in quo invenitur continuum? corpus Virgilii 
et ad eaput liber, in quo ars? notoria? erat inscripta cum aliis 
studii eius characteribus. Levatur pulvis eum ossibus et liber 
a magistro extrahitur. Ad haee populus Neapolitanus, at- 
tendens specialem affectionem quam habuerat Virgilius erga 
civitatem, timens ne ex ossium subtractione! enorme damnum 
civitas tota pateretur, elegit susceptum regis mandatum 
eludere quam oboediendo tantae urbis excidio occasionem 
praebere.  Arbitrabatur enim eo consilio Virgilium sibi in 
montis arcano tumulum posuisse ne ossa eius evecta arti- 
fieiorum suorum importarent interitum. Magister ergo militum 
cum turba civium ossa coniuncta copulant et in eulleo reposita 
in Castello? Maris? ad urbis ipsius confinium deferunt, ubi 
per medias crates? ferreas intueri volentibus ostenduntur. 
Requisitus autem magister quid de ossibus facturus erat 
respondit se per coniurationes^ effecturum quod ad eius 
interrogationem ossa omnem Virgili artem ipsi panderent; 
quin immo satisfactum sibi proposuit si per quadraginta dies 
ei ossium copla daretur. Asportato ergo libro solo magister 
abiit et nos quaedam ex 1pso libro per venerabilem Iohannem 
Neapolitanum, cardinalem tempore papae Alexandri, per 
excerpta vidimus et probari verissima rerum experientia 
fecimus. 


3. of his burial (place). 4. Eng. 5. having been applied. 6 non. 7. 
cleft, fissure. 8-—integrum. 9. book of magic. 10-notis magicis. 11. 
removal. 12. 'The famous Castello dell' Ovo at Naples is meant; aecord- 
ing to an old tradition the sorcerer Vergil constructed this island and 
anchored it to an egg in the sea. 13. bars. 14. enchantment. 





DE ABBATE 271 
CXXIX! 


ITEM DE ABBATE QUI CUM MONACHIS SUIS IN VASE? EX 
INDUSTRIA CARNES COMEDENS, EOSDEM AD CONKES- 
SIONEM SUO PROVOCAVIT EXEMPLO 


Abbas quidam nigri? ordinis? vir bonus et disciplinatus,! 
monachos habebat satis mirabiles? ac dissolutos. Die quadam 
quidam ex eis praeparaverunt sibi diversi generis carnes et 
vina delicata. Quibus cum uti non auderent in aliqua officina$ 
timore abbatis, congregati sunt in vas vinarium maximum 
et vacuum, quod vulgo dicitur tunna,' illuc. deferentes prae- 
parata. Dictum est abbati quod tales? monachi in vase tali? 
convivium celebrarent. Qui statim eum magno maerore animi 
accurrens et introspiclens, convivantium laetitiam sua prae- 
sentia convertit in tristitiam. Quos eum territos aspiceret 
iueunditatem simulans intravit ad illos et ait: «Eia fratres, 
voluistis sie sine me comedere et bibere? Non hoc arbitror 
iustum. Credite mihi, ego vobiseum prandebo." Lavitque 
manus, cum illis ecomedens et bibens, exemplo tali territos 
confortans. Die sequenti, priore? tamen praemonito et quid 
facere deberet instructo, abbas monachis illis praesentibus in 
capitulo coram illo? surgens et veniam petens cum multa 
humilitate, tremorem et timorem simulans, in haec verba 
prorupit: "Confiteor vobis, domine prior, fratribusque meis 
universis, quod vitio gulae vietus, ego peccator heri in 
abseonso!'? loco et quasi furtive in vase vinario, contra prae- 
ceptum et regulam patris mei sancti Benedicti, carnes man- 
dueavi." Statim residens, cum se inciperet praeparare ad 
disciplhnam,! priore ne hoc fieret prohibente, respondit: 


Cftween ees HEROUM EQUIS 

CXXIX. 1. cxxix-cxxxi are from the Dialogus Miraculorum | of 
Caesarius of Heisterbach (11240), a collection of about seven hundred 
miracle&; most of which are not found in other collections. 'lhese collec- 
tions served the same purpose as the Golden Legend, p. 79. 2. explained 
inl. 6. 3. the Benedictines. 4. a disciplinarian. b. remarkable, in a bad 
sense. $6. room of a monastery. "7. tun. 8. such and such; ef. p:59, 1: 31. 
9. the prior. 10-—abscondilo. 11. punishment. 


10 


c1 


10 


15 


20 


25 


218 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


«Sinite ut vapulem, quia melius est ut luam? hie quam in 
futuro." Qui eum, accepta disciplina nec non et paenitentia, 
reversus fuisset in locum suum, praedicti monachi timentes ab 
eo proclamari,? si dissimularent, ultro surgentes eundem con- 
fessi sunt excessum.!^ Quibus abbas, a monacho ad hoc prae- 
ordinato, dari iussit bonas ac fortes disciplinas, durius illos 
corriplens et ne umquam de cetero talia praesumerent sub 
interminatione!? magnae vindictae praecipiens. Sieque prudens 
medicus, quos verbo minus emendare potuit, exemplo correxit. 


CXXX 


DE LARGITATE PAUPERIBUS FAMIS TEMPORE A 
DOMO VALLIS! SANCTI PETRI! EXHIBITA 


Eo tempore quo fames illa validissima, quae anno Domini 
incarnationis millesimo centesimo nonagesimo septimo fuit, 
incubuit? et plurimos extinxit, domus nostra, licet tune tem- 
poris pauper fuerit ac novella, multis subvenit. Sicut dixerunt 
hi qui numerum inopum ante portam consideraverunt, ali- 
quando una die mille quingentis eleemosinae datae sunt. 
Dominus Gervardus, tunc abbas, singulis diebus ante messem, 
in quibus carnibus uti licebat, bovem unum in tribus caldariis? 
cum holeribus eireumquaque collectis coqui 1ussit, et cum pane 
per singulos pauperes divisit. Simile factum est de ovibus 
aliisque pulmentariis* Sicque per gratiam Dei omnes pauperes 
supervenientes usque ad messem sustentati sunt. Et sicut 
audivi ab ore iam dicti Gervardi abbatis, cum timeret ne forte 
annona pauperum ante tempus deficeret, et pistorem pro eo 
quod panes nimis magnos faceret argueret, respondit ille: 
Credite mihi, domine, in pasta? valde parvi sunt et in fornace 





12. used absolutely. | 13. be accused, be denounced. 14. offense. 15. 
previously appointed. 16. threat. 

CXXX. 1. ie, Heisterbach. 2. used absolutely. 3. caldrons. 4. 
foods. b. dough. 


DE CLAUSTRO DEPAUPERATO 2170 


crescunt. Parvi immittuntur? et magni extrahuntur."  Retulit 
mihi idem pistor, frater scilice& Conradus rufus, qui adhue 
vivit, quia non solum panes in fornace, immo etiam farina 
creverit in saccis et in vasis ita ut pistores omnes mirarentur, 
nee non et pauperes, qui inde nutriebantur. Dicebant enim: 
"Domine Deus, unde venit omnis annona ista?" Eodem anno 
dives Dominus caritatem servorum suorum etiam in hac vita 
centuplum? remuneravit. Nam magister Andreas Spirensis? 
per pecunias quas in curia Frederici imperatoris nee non et in 
Graecia congregaverat, magnum allodium!? in Blitirsdorf emit 
nobisque in eleemosinam dedit. Unde talis voluntas nisi a Deo? 


CXXXI 


DE CLAUSTRO OB ABBATIS AVARITIAM DEPAUPERATO! 
ET OB RECEPTIONEM? DUORUM FRATRUM, SCILICET 
DATE ET DABITUR, RURSUM DITATO 


Abbas quidam, ut puto de ordine? nigro? sicut ex relatione 
cuiusdam abbatis ordinis nostri didici, hospitalis erat valde et 
cirea pauperes multum misericors. Et quia in operibus 
misericordiae fervens* fuit, tales dispensatores domui suae 
ordinare* studuit qui non eius fervorem impedirent sed magis 
incenderent. Quanto plures hospites suscepit, quanto plus 
caritatis pauperibus exhibuit, tanto illi e&t domui eius Dominus 
amplius benedixit. Post cuius mortem successor eius stimulatus 
avaritia, pietatis officialibus? amotis et eis quos tenaciores 
noverat institutis, ait: *Praedecessor meus nimis erat dapsilis? 
et indiscretus,? officiales eius nimis prodigi. Sie ordinare 
debemus expensas* monasterii atque temperare ut, si forte 
seges nostra grandinata? fuerit et tempora cara emerserint, 


habeamus unde pauperibus subveniamus." Huiusmodi verbis 

COLLE REESE anii cenae à Lia iii 2o La nidatd icis dMiema AR BER. 1C ERO el RU JS DEG CES a o 
6. putin. T. hundredfold. 8. deponentin CL. 9. of Speyer. 10. estate. 
CXXXI. 1. impoverished. 2. admission. 8. Cf. p.277,1. l. 4. appoint. 

b. Eng. 6. economical. ^T. generous. 8. expenses. 9. hailed upon. 


10 


20 


25 


10 


15 


20 


280 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


avaritiam suam pallians,^ hospitalitatem prorsus exclusit et 
consueta beneficia pauperibus subtraxit. Caritate subtracta, 
proficere non potuit monasterii substantia, immo in brevi ad 
tantam devenit paupertatem ut vix haberent fratres quod 
manduearent. Die quadam vir quidam venerandae canitiei 
venit ad portarium,! quaesivit hospitium. Quem ille quidem 
clanculo et cum timore collegit? atque hospitalitatis officia pro 
posse? et tempore 1lli exhibens, adiecit: Non te scandalizare 
debet, bone vir, quod tam neglegenter te procuro, quia neces- 
sitas in eausa est. Aliquando vidi talem statum huius monas- 
terii ut, si venisset episcopus, cum magna caritate et abundan- 
tia fuisset susceptus." Respondit ille: *Duo fratres expulsi 
sunt de monastemo isto; nisi illi duo fuerint reversi numquam 
bonus erit status elus. Unus eorum vocatus Date,'^ alter vero 
Dabitur." Sieque ab oculis eius recessit. Puto aliquam 
fuisse personam angelicam, per quam Dominus primam 
fratrum illorum revocare voluit caritatem. Portarius, cum esset 
laicus, nominaP eadem retinuit,^ abbati et fratribus audita 
recitavit. Resumpta est hospitalitas et coepit eis mox Dominus . 
benedicere ut prius. 


OXXXII 


DE MILITE MORTUO QUI NOCTE SERPENTES ET BUFONES 
LOCO PISCIUM ANTE PORTAM FILII SUSPENDIT 


Miles quidam moriens bonis de usura! conquisitis filium suum 
hereditavit. Nocte quadam ad ostium fortiter pulsans, cum 
puer? occurreret et quis ibi pulsaret interrogaret, respondit: 
"[ntromitte me; ego sum dominus huius possessionis," nomen 
suum exprimens. Puer per foramen saepis* prospiciens eumque 


10. cloaking. 11. porter. 12. admitted. 13. Cf.p. 90, 1. 10. 14. Luke vi, 
38, date et dabitur vobis. 15. Although he was a lay brother and knew no 
Latin, he remembered the names. 

CXXXII. 1. This is an exemplum de poena usurariorum (usurers). 2. 
made his heir. 3. servant. | 4. wall. 


APOLOGIA DE UNIVERSITATE SCIENTIARUM 281 


cognoscens, respondit: '(Certe dominus meus mortuus est, 
non vos intromittam." Cumque mortuus pulsando per- 
severaret nec proficeret, novissime? dixit: *'Defer pisces istos 
quibus ego vescor filio meo; eece ad portam illos suspendo." 


Mane exeuntes, reppererunt in quodam ligamine? multitudinem : 


bufonum atque serpentum. Re vera ista est cibus infernalis,* 
qui igne sulphureo decoquitur. 


CXXXIII!' 
APOLOGIA? DE UNIVERSITATE SCIENTIARUM 


Si quis autem praesumptionis? me velit arguere quod ego 
(non dicam in omni facultate* vel arte sed nec in una quidem 
satis edoctus) ausus sim etiam huic operi divisiones omnium 
scientiarum et artium materiamque et ordinem singularum 
tam diligenter inserere, audiat iterum me non per modum 
auctoris sed excerptoris? ubique procedere nec circa difficultates 
quarumlibet artium enucleandas propositum meum instituisse, 
sed levia quaedam et plana de singulis memoriaeque utilia sub 
brevitate quadam et cetera posuisse. 

In quibus etsi forsan aliqua sunt quae non multum 5s bls 
scire, quandoque tamen haec ipsa turpe est ignorare. Et quia 
succedentibus facile de memoria elabuntur, mihi quidem visum 
est etiam horum memoriale? quoddam compendiosum? inter 


5 — postremo. |.6. bundle. 

CXXXIII. 1. This and the two following selections are from the greatest 
encyclopedia the Middle Ages produced, the Speculum Majus of Vincent of 
Beauvais(te.1263). It contained about all the knowledge that was known 
to the Middle Ages, divided into three parts, Speculum Naturale, Doctrin- 
ale, and Historiale; a fourth part (p. 284), Speculum Morale, was added by 
alater writer. It is an extraordinary monument of industry, containing 
eighty books and nearly nine thousand chapters. "Vincent quotes his 
sources and labels his own contributions. In this he differs from Isidore, 
who generally quotes a source only when hedoesnotuseit. Examples of the 
errors of the scribes of which Vincent complains are found in the next s?lec- 
tion, p. 282. 2. defense. 3. Eng. 4. subject. B. brief statement, epitome. 


10 


15 


[ori 


10 


20 


25 


282 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


cetera quae hoc opere continentur ordine congruo ponere ad 
quod pro loco et tempore oportuno studiosi lectoris animus 
valeat recurrere. Ad hoe autem ipsum nostrorum studiis 
provocatus sum, Isidori videlicet Hispalensis et Hugonis? 
atque Richardi Parisiensis. Quorum primus in libro Ztymo- 
logiarum inter cetera de quibus agit etiam de unaquaque 
scientia pauca breviter tangit. Secundus in libro dzdascalicon? 
scientiam generaliter dividit singulorumque materiam breviter 
deseribit. Et tertius (qui sie dicitur) in libro excerptionum? 
idem facit. 

Verum quoniam omnes hi de singulis transeundo brevissime 
tangunt, hae de causa etiam ad libros philosophorum diverti 
qui de his latius et diffusius agunt, indeque pauca notabilia 
breviter excerpsi, quae praedictorum eatholieorum dictis (ut 
potui) competenter!'? adieci. Accedit ad hoe quod omnes artes 
divinae scientiae!! tamquam reginae famulantur?; unde et illae 
quae liberales vocantur plerumque in assertione ecclesiastici 
dogmatis assumuntur. 


CXXXIV. THE GODS OF THE GREEKS 


Veniamus itaque ad Graecos ut videamus quid forte de Deo 
sentiant. Graeci namque dicentes se esse sapientes stulti facti 
sunt, deterius Chaldaeis, introducentes plurimos deos factos 
esse, alios quidem masculos, alios vero feminas; omnium 
vitiorum eunctarumque auctores iniquitatum ut, advocatos 
istos et patronos habentes suae nequitiae, adulterentur, rapiant, 
occidant, et omnia mala faciant. Inducitur enim ab eis ante 
omnes deus Saturnus et huie sacrificant filios suos; qui genuit 
multos pueros de Rea, et insaniens comedit filios suos. Aiunt 


6. i.e., catholicorum. | 'T. of St. Victor. 8. genitive pl. substantive from 
a Greek adj. meaning pertaining to instruction; see note on civ, p. 220. 
9. excerpts. 10. fittingly. 11. dative. 12. This is the usual attitude of 
the scholarly cehurehman of the Middle Ages; see note on rxxix, p. 175. 








THE GODS OF THE GREEKS 283 


autem Iovem abscidisse sibi virilia! et proiecisse in mare, unde 
Venus fabulose? dicitur fuisse nata.  Alligans autem suum 
patrem Iupiter proiecit in Tartarum. Secundus inducitur 
Iupiter, quem ferunt regem esse aliorum deorum et transforma- 
tum fuisse in animalia ut cum mortalibus mulieribus adulteria 
committeret. Indueunt enim hune transformatum in taurum 
propter Europam et in aurum propter Dianam? et in cignum 
propter Ledam et in satyrum propter Emptionem*' et 1n fulmen 
propter Semelem et ita genuisse ex his filios multos, Liberum 
videlicet, et Zetum et Amphionem, Herculem et Apollinem et 
Arthenicam? et Perseum Castoremque et Pollucem et Helenam 
et Iunonem? et Radamantum et Sarpedonem et novem filias 
quas appellaverunt. Musas. Deinde indueunt de Ganimede. 

Contigit ergo, Rex," hominibus imitati haec omnia ut fiant 
adulteri et maseulorum concubitores$ et aliorum malorum 
operum paratores,? secundum imitationem dei sui. Quomodo 
autem creditur Deum esse adulterum aut Sodomitam'^ vel 
parricidam? | Cum hoe inducunt et Vuleanum quendam deum 
esse et istum claudum et tenentem malleum et forcipes et 
ferrariam!! artem exercentem, victus gratia; ergo egenus erat, 
quod non convenit Deum esse, nec claudum. Deinde Mereuri- 
um inducunt esse deum eupidum et furem et avarum et magum 
et versipellem? et sermonum interpretem. Sed non convenit 
Deum esse talem.  Esculapium etiam inducunt deum esse 
medicum et potiones conscientem? et emplastra^ componen- 
tem, vietus gratia; indigentiam enim patiebatur. Novissime 
vero fulmine victus a Iove propter Darii Lacedaemonii filium 
interiit. Mars autem inducitur deus esse belligerator? et 
zelotes?; cupidus ovium et aliarum quarundam rerum.  No- 
vissime vero adulterio perpetrato cum Venere, ligatum esse 
ferunt a parvulo Cupidine et Vuleano. Bacchum vero inducunt 


aen »a IEEE LLL Ó———————r——ERRRMA 


1. Se. membra. 92. fabulously. 3. error for Danaen. 4 —Antiopem. 
b — Artemin (?). 6—Minonem. "I. Louis IX, to whom the work is dedi- 
cated. 8. bedfellows. 9. contrivers. 10. Sodomite. 11. smith's. 12. crafty. 
13. skilled in. 14. plasters. 15 -belliger. 16 —zelotypus. 


15 


20 


25 


30 


[4] 


10 


15 


25 


284 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


deum esse nocturnas agentem festivitates et magistrum 
ebrietatis et evellentem uxores proximorum, et furiosum et 
fugitivum. Novissime autem a Titanis occisus est. Herculem 
vero inducunt ebriosum fuisse et insanum et filios suos oc- 
cidisse et ad ultimum igne consumptum interisse. Apollinem 
quoque indueunt deum esse zelotem, insuper areum et 
pharetram gestantem; aliquando vero citharam et tibiam et 
divinantem hominibus mercedis gratia, unde sumentes homines 
occasionem a diis suis, perpetrant omnem iniquitatem et 
luxuriam et impietatem et polluentes terram et aerem pravis 
suis actibus. 


CXXXV 
DE BRUTO REGE, A QUO BRITANNIA DICTA EST 


Narrat antiquorum Britannorum historia quod Ascanius, 
Aeneae Troiani filius, de filio suo Silvio nepotem habuit nomine 
Brutum; hie matrem suam nascendo, patrem vero in venando, 
casu interfecit. Cuius parricidii causa tam eum exosum! 
parentibus suis reddidit ut de Italia pulsus in Graeciam fugeret; 
ubi exul eum esset tanta coepit probitate pollere ut, con- 
fluentibus ad eum Troianis qui ibi captivi habebantur, ducatum? 
eorum sortiretur. Quorum fretus multitudine et animatus 
consilio petiit a Pandraso rege Graecorum libertatem eundi ad 
alias nationes. Rex autem ira permotus bello eos conterere 
voluit sed nequaquam potuit nam victoria Bruto adeo prospera 
provenit ut plurimos de exercitu regis perimeret ipsumque ex . 
improviso caperet. Regi autem mortem minatus est nisi 
rogatis annueret: exegit autem ab eo filiam suam in coniugium, 
auri et argenti copiam multam, naves, frumentum ceteraque 
marino itineri necessaria, Quaesitis igitur ex regis imperio 
plusquam trecentis navibus et omni genere farris oneratis, 
Troianis auro et argento plurimo ditatis, Brutus filiam regis 


M —MMMÓMÓÓMM—MÀMMÓÁÉÁMA ERA V editi M 


CXXXV. 1. passive, hated. 29. leadership. 





THE DOG SAINT 285 


accepit et salutato rege aequoreum iter aggressus est. "Transi- 
erunt autem Africam et Mauritaniam veneruntque ad litora 
Tyrrheni maris, ubi quattuor generationes gentis suae exules 
invenerunt cum duce eorum Corinaeo. Quibus secum assumptis 
direxerunt iter ad fines Aquitaniae; ibi eis exortum est cum 
Gallis gravissimum proelium quibus eo tempore decem reges 
praesidebant, in quo congressu apparuit miranda fortitudo 
Corinaei dueis, qui tam valide pereussit consulem? unum in 
summo capite ut eum dissecaret* in duas partes toto corpore 
diviso. Nepos autem Bruti Turnus, et ipse fortissimus miles, 
qui solo gladio suo 900 viros ibi percussit, hostium gladiis 
oecisus est deditque nomen 'Turoni civitati, quia in loco illo 
sepultus fuit. 

Finito illo certamine, ubi ex utraque parte multi sunt inter- 
feeti, Brutus cum suis ad naves rediit, coeptumque iter ag- 
gressus tandem ad insulam destinatam pervenit. Erat autem 
nomen illius insulae Albion et a solis gigantibus inhabitabatur, 
eum quibus certamen persaepe habuerunt. Brutus vero de 
suo nomine insulam appellavit Britanniam hominesque suos 
Britones vel Britannos. Dux autem Corinaeus terram quae 
sorti suae cesserat Corinaeam vocavit, quae modo Cornubia, 
vel a cornu Britanniae vel per corruptionem praedicti nominis 
appellatur. 


CXXXVI. THE DOG SAINT 


Deo eontumeliosae sunt superstitiones quae divinos honores 
daemonibus attribuunt vel alicui alteri creaturae,? ut facit 
idolatria,? et ut faciunt miserae mulieres sortilegae quae salutem 
petunt adorando sambucos* vel offerendo eis, contemnendo 





3. gerieral, count. 4. cut. 

CXXXVI. 1. This and the following selections are from the De diversis 
materiis praedicabilibus of Etienne de Bourbon (1e. 1261), a collection cf 
several hundred exempla for the use of preachers. 2-re;. 3. abstract for 
conerete, idolaters. 4. elder trees. 


10 


15 


20 


10 


20 


25 


286 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ecclesias vel sanctorum reliquias, portando ibi pueros suos vel 
ad formicarios? vel ad res alias ad sanitatem consequendam. 
Sic faciebant nuper in dioecesi Lugdunensi, ubi eum ego prae- 
dicarem contra sortilegia? et confessiones audirem multae muli- 
eres confitebantur portasse se pueros suos apud? sanctum 
Guinefortem. Et cum crederem esse sanctum aliquem inquisivi 
et audivi ad ultimum quod esset canis? quidam leporarius,? 
occisus per hune modum. In dioecesi Lugdunensi prope villam 
monialium!?^quae dicitur Novile,! in terra domini de Vilario,"? fuit 
quoddam castrum" cuius dominus puerum parvulum habebat de 
uxore sua. Cum autem exivissent dominus et domina a domo 
et nutrix similiter, dimisso puero solo in cunabulis, serpens 
maximus intravit domum, tendens ad cunabula pueri; quod 
videns leporarius, qui ibi remanserat, eum velociter insequens 
et persequens sub cunabulo'* evertit cunabula, morsibus 
serpentem | invadens, defendentem se et canem similiter 
mordentem; quem ad ultimum canis occidit et a cunabulis 
pueri longe proiecit, relinquens cunabula dicta cruentata et 
terram et os suum et caput serpentis sanguine, stans prope 
cunabula, male a serpente tractatus. Cum autem intrasset 
nutrix et haec videret, puerum credens occisum et devoratum 
a cane, clamavit cum maximo eiulatu; quod audiens mater 
pueri similiter accurrit, idem vidit et credidit, et clamavit 
similiter. Similiter et miles, adveniens ibi, idem credidit et, ex- 
trahens spatham, canem occidit. Tune, accedentes ad puerum, 
invenerunt eum illaesum, suaviter dormientem; inquirentes, 
inveniunt serpentem canis morsibus laceratum et occisum. 
Veritatem autem facti agnoscentes, et dolentes de hoc quod sic 
iniuste canem occiderant sibi tam utilem, proiecerunt eum in 
puteum qui erat ante portam castri et acervum maximum 
lapidum super eum proiecerunt, et arbores iuxta plantaverunt 
in memoriam facti. : 

5. ant hills. 6. of Lyons. T. fortune telling. 8—ad. 9. greyhound. 


10. of nuns. 11. Villeneuve. 19. Villars. 13. castle. 14. cradle; 
plural in CL. 











THE DOG SAINT 287 


Castro autem divina voluntate destructo, et terra in desertum 
redacta est, ab habitatore relicta. Homines autem rusticani, 
audientes nobile factum canis, et quomodo innocenter mortuus 
est pro eo de quo debuit reportare bonum, locum visitaverunt 
et canem tamquam martyrem honoraverunt et pro suis in- 
firmitatibus et necessitatibus rogaverunt, seducti a diabolo et 
ludifieati ibi pluries, ut per hoe homines in errorem adduceret. 
Maxime autem mulieres quae pueros habebant infirmos et 
morbidos? ad locum eos deportabant, et in quodam castro, per!^ 
leucam'* ab eo loco propinquo, vetulam accipiebant quae 
ritum agendi et daemonibus offerendi et invocandi eos doceret 
eas et ad locum duceret. Ad quem cum venirent sal et quaedam 
alia offerebant et pannieulos pueri per dumos circumstantes 
pendebant et acum in lignis quae super locum creverant 
figebant et puerum nudum per foramen quod erat inter duos 
truncos duorum lignorum introducebant, matre existente ex 
una parte et puerum tenente et proiclente novies vetulae quae 
erat ex alia parte, cum invocatione! daemonum adiurantes 
faunos? qui erant in silva Rimite ut puerum, quem?? eorum 
dicebant, '? aceiperent?? morbidum et languidum et suum quem 
secum detulerant?' reportarent eis pinguem et grossum, vivum 
et sanum. Et hoc facto accipiebant matricidae? puerum et ad 
pedem arboris super stramina cunabuli nudum puerum ponebant 
et duas eandelas ad mensuram pollicis in? utroque capite? ab 
igne quem ibi detulerant succendebant et in trunco superposito?! 
infigebant, tamdiu inde recedentes quod?* essent consumptae 
et quod nec vagientem puerum possent audire nec videre; et 
sic candelae cadentes plurimos pueros concremabant et occide- 
bant sieut ibidem de aliquibus repperimus. Quaedam etiam 





15. sick. 16. a league. 1T. Eng. 18. goblins. 19. which they con- 
sidered belonged to them (the demons); the demons had substituted their 
own sickly child for a healthy human child. 20. take back. 21. The 
subject is daemones. 22. the wicked mothers. 23. at both ends. 24. above. 
25. awkwardly expressed; they withdrew so long that (ie., until) . . 
and (so far) that. 


10 


20 


25 


10 


20 


25 


288 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


retulit mihi quod, dum faunos invocasset et recederet, vidit 
lupum de silva exeuntem et ad puerum euntem, ad?* quem nisi 
affectu materno miserata praevenisset, lupus vel diabolus in 
forma eius eum, ut dicebat, vorasset. Si autem redeuntes ad 
puerum eum invenissent viventem, deportabant ad fluvium 
cuiusdam aquae rapidae propinquae, dictae Chalarone, in quo 
puerum novies immergebant, qui valde dura viscera habebat si 
evadebat nec tunc vel cito post moreretur." Ad locum autem 
accessimus et populum terrae convocavimus et contra dictum?$ 
praedicavimus. Canem mortuum fecimus exhumari?? et lucum 
suceidi, et cum eo ossa dicti canis pariter concremari et edictum 
poni à dominis terrae de spoliatione?? et redemptione? eorum 
qui ad dictum locum pro tali eausa de cetero convenirent. 


CXXXVII. WOMEN'S FASHIONS 


Contra illas quae cum sint vetulae quasi idola se pingunt et 
ornant, ut videntur esse larvatae,! ad similitudinem illorum 
ioculatorum qui ferunt facies? depictas,? quae dicuntur artificia 
gallice? cum quibus ludunt et homines deludunt. 

Magna et singularis gloria est hominibus quod portant 
imaginem et similitudinem Dei, ad quam ereati sunt. Iniuriam 
videntur Deo facere et quasi creatori suo dicere: *"Tu male me 
fecisti, ego bene me faciam; tu me pallidam, ego rubeam?; tu 
fuscam, ego albam; tu me vetulam, ego me faciam iuvenculam.''? 
Audivi quod quidam histrio in curia cuiusdam potentis, videns 
intrasse quandam vetulam sie depictam, implevit os suum 
aqua; et eum illa esset inter mulieres, accessit histrio et subito, 
sicut faciunt qui pelles parant, aquam quam in ore gerebat in 
faciem eius aspersit, qua fluitante, eius facies leprosa videbatur. 

Item, cum quaedam consimilis venisset ad colloquendum eum 





26. reached it first. 2'T. no reason for the subjunctive. 28. practice. 
29. Eng. 30. confiscation. 31. fine. 
CXXXVII. 1. masked. 2. masks. 3. in Fremch. 4. red. 5. young girl. 





WOMEN'S FASHIONS 289 


quodam magno et potente et ille, accumbens super pulvinar 
suum, videret eius faciei picturam, volens eam confundere, fecit 
unum parvum foramen in pulvinari et paulatim, cum deprimere- 
tur, plumae egrediebantur et ipse suaviter? eas inflabat ad eius 


faciem; quae adhaerebant picturae et inuncturae' faciei. Quae : 
eum egrederetur camera? obscura, facies eius plumis cooperta 


in confusionem suam omnibus apparebat; quas eum confricando 
voleret? abstergere et removere, faciei eius magis agglutinaban- 
tur^ et magis pictura senilem faciem denudabat, et deformior 
erat, ad modum imaginis reparatae.! 

Item de caudis? quas dominae trahunt post se plus quam 
per cubitum unum, in quibus mirabiliter peccant quia multo 
pretio sibi eas comparant, Christum in pauperibus spoliant, 
pulices? colligunt, terram operiunt, homines orantes in ecclesiis 
ab oratione impediunt, pulverem commovent et agitant, 
ecclesias obnubilant, altaria quasi incensant?? et pulvere sacra 
loca inquinant et deturpant!? et super ipsas caudas diabolum 
portant et quadrigant," dicit magister Iacobus quod quidam 
sanetus, videns diabolum ridentem, cum adiuraret eum ut 
diceret cur risisset, ait quod quaedam domina talis, cum iret 
ad ecclesiam, quendam socium suum quadrigabat super caudam 
suam; quae, cum debebat transire per locum lutosum!? elevavit 
vestimentum et diabolus cecidit in lutum; cuius visa deturpa- 
tione,'? provocatus fuerat ad risum. 

Magis esse similes diabolo quam Deo et angelis eligunt. De 
Christo legitur quod unicum caput habuit? draco autem, id 
est diabolus, septem.?! Similiter aliquando mulier unica multa 
habet capita, id est multa capitis ornamenta; aliud enim habet 
caput de nocte, aliud de die, aliud in ferialibus,? aliud in festis; 
secundum mutationem dierum et festorum mutat capita, 1d est 


6. gently. "I. cosmetics. 8. room. 9 —vellet. 10. stuck fast. 11. restored. 
12. with dicit, l. 18 (caudis —trains). 18. fleas. 14. darken. 15. See p. 208, 
l.1;ie., with dust. 10. defile. 17. carry n a chariot. 18. muddy. 19. 
defilement. 20. 1 Corinthians xi, 3. 21. Revelation xii 3. 22. a day of 
the week not appointed for a specific festival. 


10 


d15 


20 


30 


10 


— 
c1 


290 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


capitis ornamenta; aliud in domo caput habet, aliud extra, 
aliud inter extraneos. De interiori capite pagat? virum suum; 
cum enim est cum solo viro suo, tunc sufficit ei quod?* portet 
deterius? ornamentum quod habet, licet excuset se de vano et 
superfluo? ornatu cum arguitur, dicens quod se ornat propter 


.virum suum. Cum ego aliquando quandam mulierem arguerem 


de vanitate et superfluitate?? ornatus capitis sui, cum respon- 
deret se hoe facere propter virum suum, qui adhue emerat ei 
septem pretiosiora capitis ornamenta quae habebat in arca sua, 
quorum neutrum?! accipiebat eum sola ad virum suum intrabat 
in cubili suo, sed sufficiebat ei habere in eapite mitram de tela 
grossa vel reticulam?* de filo, depositis aliis capitis ornamentis; 
eum autem iret ad curias vel ad alia loca ubi alii homines erant, 
tune aecipiebat pro loco et tempore alia capitis ornamenta; 
ex hoe ego ei intuli?? quod non ornabat se propter virum suum 
sed propter aliquorum lecatorum?? oculos pascendos. 


CXXXVIIIL! A PRECOCIOUS NOVICE 


Toto tempore vitae suae doluit pater meus de meo ingressu 
in ordinem fratrum? Minorum? nec consolationem accepit eo 
quod filium non habebat qui ei in hereditate succederet. Et 
conquestus est imperatori,? qui tunc temporis venerat Parmam, 
quod fratres Minores sibi filium abstulissent. "Tune scripsit 





23. satisfies, pays; CL. pacare, Fr. "payer." A house headdress is 
good enough for the husband. 24-—wut. 25. superlative. 26. Eng. 27— 
nullum. 28. network cap; neuter in CL. 29. charged. 30. buffoons, 
libertines. 

CXXXVIII. 1. From the Cronica fratris Salimbene ordinis minorum. 'The 
personal tone, the simple style, and the liveliness of the narrative make it 
one of the most interesting of medieval chronicles. "The author's extensive 
travels and wide aequaintance with the leading personages of the day 
enabled him to give a vivid picture of life and events in France and Italy 
for the period with which he deals (1167-1287). 2. Minorites or Francis- 
cans. Q9. Frederick II. 


A PRECOCIOUS NOVICE 291 


imperator fratri Helye* generali ministro ordinis fratrum 
Minorum quod, si caram habebat gratiam suam, sic audiret 
eum ut me redderet patri meo.  Receperat enim me frater 
Helias quando ad imperatorem ibat Cremonam missus a 
Gregorio papa nono anno Domini wccxxxvir. Tune pater 
meus ivit Asisium,? ubi erat frater Helyas, et imperatoris 
litteras in manu posuit generalis. Quarum exordium tale fuit: 
" Ad Guidonis de Adam fidelis nostri suspiria mitiganda" et cet. 
Lectis imperialibus litteris statim scripsit frater Helyas 
fratribus de conventu Fanensi? ubi habitabam, quod si de 
voluntate mea procedebat me sine mora per oboedientiam 
redderent patri meo, alioquin, si cum patre meo ire nolebam, 
me carum custodirent sicut pupillam? oculi sui. "Venerunt 
itaque plures milites cum patre meo ad locum fratrum de 
civitate Fanensi ut finem negotii mei viderent; quibus factus 
fui spectaculum et ipsi mihi causa salutis. Congregatis igitur 
fratribus cum saecularibus in capitulo et dietis multis verbis 
hine inde, protulit pater meus litteras generalis ministri ac 
fratribus demonstravit. Quibus lectis frater Ieremias custos 
audientibus omnibus patri meo respondit: *Domne Guido, 
dolori vestro compatimur et parati sumus oboedire litteris 
patris nostri. Verum tamen hic est filius vester, 'aetatem!? 
habet,!? ipse de se loquatur.' Quaeratis ab eo, si vult venire 
vobiseum, veniat in nomine Domini. Sin autem, vim ei ut 
vobiseum veniat inferre non possumus."  Quaesivit ergo pater 
meus utrum vellem ire cum eo necne. Cui ego respondi: 
"Non, quia Dominus dicit Luc. rx!: *Nemo mittens manum 
suam ad aratrum et aspiciens retro aptus est regno Dei." 
Et ait mihi pater: "Tu non curas de patre tuo et de matre tua, 
qui pro te variis doloribus affliguntur." Cui respondi: *Vere 
non curo, quia Dominus dicit Mat. x?: «Qui amat patrem aut 
matrem plus quam me non est me dignus? De te quoque 





4. Elias. b. Assisi. 6. the general; cf.1. l. ^" —émperatoris. 8. of 
Fano. 9-—pupulam. 10. he is of age; John ix, 21. He was seventeen 
years old at this time. 11. Luke ix, 62. 12. Matthew x, 37. 


e 


10 


20 


10 


$0 


292 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


dicit: Qui amat filium aut filiam super me, non est me dignus.' 
Debes ergo curare, pater, de illo qui pro nobis pependit in ligno 
ut nobis vitam donaret aeternam. Nam ipse est qui dicit 
Mat. X^: 'Veni enim separare hominem adversus patrem suum 
et filiam adversus matrem et nurum adversus socrum suam. 
Et inimici hominis domestici eius. Omnis* ergo qui confitebitur 
me coram hominibus, confitebor et ego eum coram patre meo 
qui est in caelis. Qui autem negaverit me coram hominibus, 
negabo et ego eum coram patre meo, qui in caelis est. " Et 
mirabantur fratres et gaudebant quod talia patri meo dicebam. 
Et tune dixit fratribus pater meus: *Vos percantastis? filium 
et decepistis ut mihi non acquiescat.  Conquerar iterum 
imperatori de vobis nec non et generali ministro. Verum tamen 
permittite me loqui seorsum sine vobis cum filio meo et videbitis 
quod me sine mora sequetur." Permiserunt itaque fratres ut 
sine eis loquerer patri meo quia propter verba mea iam dicta 
de me aliquantulum confidebant. Verum tamen post parietem 
auscultabant qualia diceremus. "Tremebant enim sicut iuncus in 
aqua, ne pater meus suis blanditiis meum animum immutaret ; 
et non solum timebant pro salute animae meae sed etiam ne 
recessus meus occasionem daret alüs ordinem non intrandi. 
Dixit igitur mihi pater meus: "Fili dilecte, non credas istis 
pissintunicis (id est qui in tunicis mingunt) qui te deceperunt, 
sed veni mecum et omnia mea tibi dabo." Et respondi et dixi 
patri meo: Vade, vade, pater. Sapiens in Proverbiis dicit 
i5: *Noli prohibere bene facere eum qui potest; si vales et 
ipse bene fac. " Et respondit pater meus cum lacrimis et 
dixit mihi: "Quid igitur, fili, matri tuae dicam, quae se in- 
cessanter pro te affligit?" Et aio ad eum: *'Dices ei ex parte 
mea: Sie dicit filius tuus: *Pater! meus et mater mea dere- 
liquerunt me, Dominus autem assumpsit me. Qui etiam dicit 
lere. 1115: *Patrem vocabis me et post me ingredi non ces- 





13. Matthew x, 35, 36. 14. Matthew x, 32, 33. 15. have cast a 
spell upon. 16. Proverbs iii, 27. 17. Psalms xxvi, 10 (xxvii, 10). 18. 
Jeremiah iii, 19. 


A PRECOCIOUS NOVICE 293 


sabis. Nam 'bonum?? est viro cum portaverit iugum ab 
adulescentia sua.'" Audiens haee omnia pater meus et de 
egressu meo desperans prostravit se in terram coram fratribus 
et saecularibus qui eum eo venerant et dixit: ^Commendo te 
mille daemonibus, maledicte?? fili, et. fratrem tuum, qui hic 
tecum est, qui etiam te decepit. Mea maledictio?! vobiseum 
sit perpetuo, quae vos infernalibus commendet. spiritibus"? 
Et recessit ultrà modum turbatus. Nos autem remansimus 
valde consolati, gratias agentes Deo nostro et dicentes sibi: 
"Maledicent? illi et tu benedices. Nam *qui* benedictus est 
super terram benedicetur in Deo. Amen.' "  Recesserunt itaque 
saeculares valde aedificati de constantia mea. Sed et fratres 
valde gavisi fuerunt eo quod viriliter egerat Dominus per me 
puerulum suum et cognoverunt quod vera sunt verba Domini, 
qui dieit Luc. xxr*: *'Ponite in cordibus vestris non praemeditari 
quemadmodum respondeatis. Ego enim dabo vobis os et 
saplentiam, cui non poterunt resistere et contradicere omnes 
adversari vestri." Sequenti vero nocte remuneravit me Virgo 
beata. Videbatur enim mihi quod coram altari ad orationem 
iacerem prostratus, ut soliti sunt fratres, quando surgunt ad 
matutinum. Et audivi vocem beatae Virginis me vocantis. 
Et elevata facie vidi beatam Virginem super altare sedentem 
in eo loco in quo hostia? locatur et calix; habebatque puerulum 
suum in gremio, quem porrigebat mihi dicens: Accede secure 
et osculare filium meum, quem heri coram hominibus confessus 
fuisti." Cumque timerem vidi quod puerulus aperuit bracchia 
alacriter?" me expectans. Confidens itaque de alacritate et 
innocentia pueri necnon et de matris ipsius liberalitate tam larga 
accessi et amplexatus et osculatus sum eum. Et mater benigna 
per? magnam moram?5 eum mihi dimisit. Cumque de eo 
satiari non possem benedixit mihi Virgo beata et dixit: «Vade, 





3^. 


19. Lamentations iii, 27. 20. accursed. 21. curse. 22. Eng. 23. 
Psalms eviii, 28 (cix, 28). 24. Isaiah lxv, 16. 25. Luke xxi, 14. 26. 
the host, bread used in the Mass or Eucharist. 27. eagerly. 28. for a long 
Lime. 


Dóri 


10 


25 


30 


10 


Ó 
Q 


20 


294 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


fill dilecte, et quiesce, ne fratres qui surgunt ad matutinum 
inveniant te hie nobiscum."  Acquievi et disparuit visio. Sed 
in corde meo tanta dulcedo remansit quod non possem sermone 
referre. Fateor vere quod numquam in saeculo tantam 
duleedinem habui. Et tune cognovi quod vera est scriptura 
quae dicit: *Quod gustato spiritu desipit?? omnis caro." 


CXXXIX.! MONASTIC VISITATIONS 


(1248) xvn. Kl. Februari?  Visitavimus presbyteros de- 
canatus? de Buris, quos feceramus convocari apud Mewulers. 
Invenimus quod presbyter de Pomerevalle notatur* et durat 
infamia de frequentatione tabernarum; non confitetur peni- 
tentiario? — Item, Guillelmus, presbyter de Mesnieres, de 
negotiatione, et tenet firmas? ad quas ita saepe vadit quod 
divinum servitium? in sua ecclesia minuitur. Item, pres- 
byter de Lortiey non defert? capam nisi raro, non confitetur 
penitentiario, infamatus graviter de incontinentia,? et est 
ebriosus. Item, presbyter de Aulayge graviter notatus de 
ebriositate et de frequentatione tabernarum. Moniti fuerunt a 
nobis sieut et presbyteri decanatus de Longa Villa; et de capis 
et de veniendo ad capitula statuimus ut!? supra,!? et iniunximus 
decano ut poenas levaret!! absque misericordia. Item, inveni- 
mus quod quidam capellanus? de Muliers pro pretio cantavit 
in vigilia natalis Domini quandam missam. 

xiur. Kl. Februari. Visitavimus presbyteros decanatus 





29. loses its savor; Bernard of Clairvaux, Epistula iii. 

CXXXIX. 1. From the Registrum visitationum (1258-1269) of Odo, arch- 
bishop of Rouen, the friend and adviser of St. Louis; important for the light 
it throws on the state of the clergy in northern France. 2-— Februarias. 
3. deanery. 4. isin illrepule. 5. a priest selected by the pope or a bishop 
to hear and absolve certain cases in confession. 6. farms. "T. service. 
8. wear. 9. Eng. 10. in the preceding visitation. 11, inflici. 12. 
chaplaáin. 


MONASTIC VISITATIONS 295 


de Fuleardi Monte, quos convocavimus apud Sanctum Leode- 
gariuum. Invenimus quod presbyter de Nigella diffamatus 
de negotiatione et viliter? tractans patrem suum qui patronus 
est ecclesiae quam possidet, et persona pugnavit cum quodam 


milite, gladio evaginato, cum clamore et sequela'^ parentele^ et : 


amicorum suorum. ltem, presbyter de Basinvalle infamatus 
de quadam, licet correctus ab archidiacono, perseverat, ducens 
eam ad forum, et frequentat tabernas. Item, presbyter de 
Veteri Rothomago vadit cincto ense, in habitu inhonesto. 
Item, presbyter de Boafle non defert capam, infamatus est de 
quadam, et vendit carius bladum? suum propter!$ terminum.!6 
Item, presbyter de Hamies, leprosus, ut creditur, infamatus 
est de incontinentia. ltem, presbyter Sancti Remigii, notatus 
de ebriositate, non defert capam, ludit ad talos, frequentat 
tabernam et ibi multotiens" verberatur.? Item, presbyter de 
Gülemervilla non residet 1n ecclesia sua, ut deberet, non defert 
capam, et aliquando amittit!? vestes suas 1n tabernis. Item, 
Robertus, presbyter de Campenoisevilla, non habet capam. 
Item, presbyter Sancti Martini in Bosco, placitator?? est et 
vagabundus.?! Item, presbyter de Petra Ponte ebriosus est 
et ludit ad talos et ad rodellam.? Item, magister Walterus, 
presbyter de Grandi Curia, 1nfamatus est de nimia potatione.? 
Istos monuimus et comminati iisdem fuimus quod si alias super 
his 1psos invenerimus infamatos, graviter puniemus eosdem. 


Item, de capis et de veniendo ad capitula statuimus sicuti in : 


alis decanatibus. Item invenimus quod presbyter de Mesnilio, 
David, notatus de incontinentia et pluries correctus ab archi- 
diacono, recidiavit? et dicitur quod celebravit suspensus,? 
unde nos eidem diximus ut super his legitime se purgaret, vel 
nos ad inquisitionem procederemus contra eum. Ipsi autem 


13. badly. 14. with the help of his kinsmen. | 15. grain. 16. meaning 
not clear; he evidently takes advantage of a dear market. 17. many times. 
18. fights. 19. by gambling. 20. litigious. 21. a wanderer. 22. quoits 
or dice. 23. drinking. 24. relapsed. 2b. though suspended. 


10 


20 


bh 
c 


30 


[or] 


10 


15 


296 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


respondenti quod haberet super hoc consilium, diem assignavi- 
mus ad respondendum super praemissis.?? 

(1258) ix. Kl. Decembris. Visitavimus  prioratum?? de 
Villaeellis.  Priorissa?? non erat ibi. Numerus monialium? 
erat xxit; dicebant quod debebant esse xx, et priorissa 
duas receperat contra voluntatem quarundam ex conventu, et 
ampliavit numerum de duabus contra inhibitionem?! nostram. 
Credebant se habere satis bladum et avenam usque ad Au- 
gustum.  Habebant octo vaccas et quattuor vitulos, sex equos 
et tres pullos. Nesciebant quantum debebant et statum domus 
aliquantulum ignorabant. Nos vero postmodum, habito con- 
silio super eo quod dictas mulieres in? monialem?? receperat 
priorissa contra inhibitionem nostram, moneri fecimus prioris- 
sam praedictam de remittendis dictis mulieribus, prout inferius 
continetur. 

(1259) xn. Kl. Maii. Recepimus litteras domini regis,? 
continentes quod nos ad eundem, visis eisdem litteris, apud 
Fontem Bleaudi* graviter aegrotantem, remoto impedimento 
quolibet, festinaremus; quod quidem, neglecta infirmitatis | 
nostrae gravitate, fecimus tempestive, et apud Genevillam per- 
noctavimus ipsa die, et ibidem alium nuntium habuimus 
specialem, nobis eiusdem domini regis litteras deferentem, per 
quas nobis remandavit?? quod ultra non progrederemus, quia 
ipse se alleviatum,?5 per Dei gratiam, sentiebat et convalescebat, 
et ibidem remansimus. 

xi. Kl. Maii. Ibidem, eum expensis nostris.? 

x. Kl. Mai. "Tertio habuimus litteras domini regis, con- 
tinentes quod adeo infirmabatur quod valde sibi timebat de 
morte propinqua. Quibus visis, statim iter arripuimus ad 





26. object of the verb. 27. legal term, the aforesaid, premises. 98. 
priory. 29. prioress. 30. nuns. 31. prohibition. 32. as muns. 383. 
9t. Louis. Odo accompanied him to the Holy Land in the second 
erusade; Louis made him one of his executors in his will. 34. Fontaine- 
bleau. Sb. sent back word. | 36. improved. 31. at our own ezpense; occa- 
sionally Odo states the cost of his entertainment. 


MONASTIC VISITATIONS 207 


eundem, non tamen sine difficultate magna, eum adiutorio tam 
equorum quam currus festinando, et pernoectavimus Parisius 
ipsa die. 

ix. Kl. Maii. Apud Fontem Bleaudi, et ibidem invenimus 
dominum regem lecto decubantem,?? per Dei gratiam, satis in 
bono statu. 

(1260) rr Id. Novembris.  Praedieavimus in capitulo 
Montis Duorum Amantium, et visitavimus ibidem. Habent 
quattuor domus extra, in quibus sunt canonici?  Quattuor- 
decim canonici erant in conventu; omnes erant sacerdotes. 
Exibant claustrum? saepius et facilius quam deberent. Unus 
non clamabat! alium, et praecepimus quod, qui non clamaret 
alium delinquentem, portaret eandem poenam quam portaret 
delinquens. Elemosina datur qualibet die omnibus venientibus 
ad? eam. 

(1260) xvn. Kl. Aprilis. Pernoctavimus apud Insulam 
Dei, cum? expensis? abbatiae. Ipsa die examinavimus Nicho- 
laum dietum Quesnel, clerieum  praesentatum nobis ad^ 
eeclesiam beatae Mariae de Wynemervilla, in legenda: In 
principio creavit Deus caelum et terram," et construxit^: Deus 
" Dieus," creavit **cria," caelum **le ciel," et terram **et la terre." 
Feeimus declinari* ei hoc nomen,? Deus, et declinavit totum 
satis bene, excepto^4? quod? in accusativo? plurali dixit *«Deos vel 
Dos." Item, quaesivimus ab eo quae pars? nanis; respondit, 
"nomen" et declinavit nominativo,? *haec inanis," genitivo,? 
"huius inanis," dativo,? ''huie inani," secundum tertiam 
declinationem, excepto quod in vocativo? plurali dixit, **o 
inane"; dixit autem quod "inanis" erat *mauvaise chose." 
Satis bene respondit de accentu? mediae. Item quaesivimus 





38-—cubantem. | 39. canons. | 40—e claustro. 41. gave information 
against; it was the duty of a monk to report the delinquencies of his 
brothets. 42. for. 43. Cf. p. 296,1. 26. 44. for. 4b. See p. 298, l. 22. 
46. construed. | 4'I. noun, which included the adjective in the medieval 
grammars. 48. except that. — 49. grammatical term; Eng. 50. part of 
speech. .b1. accent of the penult. 


c 


[or 


15 


b2 
Ct 


208 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


ab eo quae pars erat ferebatur; dixit, "verbum," et dixit 
"ferebatur, portoit*; declinavit, *fero, fers" usque ad supinum, 
et tacuit; participia, "ferens, ferturus," et dixit quod erat neutri? 
generis?; et dixit quod erat coniunctivi* modi, et praeteriti? 
perfecti? Item declinavit satis bene hoc verbum, dixit. Item 
declinavit hoe verbum, fiat: "fio, fis, fui, esse, fiendi, fiendo, 
fiendum, faetum, factu, fiens, faeturus."  Quaesivimus ab eo 
utrum haberet passivum, dixit quod non, quia erat neutri 
generis. Quaesivimus ab eo sensum istorum verborum: «Et? 
vidit lucem quod erat bona,'"* et dixit quod "estoit? bonne 
chose a fere." ]Item declinavit hoc verbum, divisit: "divido, 
dividis, divisi, dividere," satis bene usque ad passivum, ubi 
dixit, *divideor, divideris," media producta. Quaesivimus ab 
eo cuius generis??; primo dixit tertiae, postea quartae et dixit 
quod cognoscebat quartam, quia ponebat genitivum suum 
in ], et dativum in o. Item declinavit hic vesper secundum 
tertiam declinationem et in vocativo dixit *o vespere." Noluit 
cantare et dixit se nihil scire de cantu. 

(1261) ir. Non. Septembris. Visitavimus abbatiam dicti loci 
(Augi). Ibi erant xxxi: canonici commorantes; quattuor erant 
novicn.? In alia visitatione? praeceperamus quod facerent 
seribi legendam*! ad opus conventus in refectorio; similiter 
hoe fieri praecepimus expresse,? et quod liber passionarum* 
corrigeretur et religaretur. Item non habebant bona vestimenta 
seu ornamenta; praecepimus hoc emendari, et dicebant quod 
sacrista tenebatur eis providere de his, et** nova invenire et*é 


————————————————————É a. 


52. old form of the imperfect active. 53. intransitive. 54. subjunctive. 
5b. past perfect. 56. Genesis i, 4. DT. this was a good thingto do. 58. con- 


jugation. 59. novices. 60. visitof inspection. €1. a general term applied to 


collections of texts read in church services, e.g., homiliaries, martyrologies, 
passionaries, ete. 62. refectory; forreading during the meal jSeep. 11571916. 
On a previous visitation Odo had reported : nec habebant libros competentes ad 
legendum $n refectorio. 63. evxpressly. 64. a volume containing an account 
of the sufferings and martyrdom of the saints, arranged according to the 
calendar of the saints. — 65. was bound, i.e., it was the sacristan's duty. 
66. both . . . and. 


MONASTIC VISITATIONS 299 


vetera facere reparari. Item, praecepimus quod diligentius 
solito eonfiteretur. Item, claustrum nimis frequentabatur a 
saecularibus, licet pluries praecepissemus diligentius custodiri, 
et a parte monasterü et a parte coquinae, et iterato9? prae- 
cepimus ostium iuxta eoquinam firmari, vel taliter custodiri 
quod aditus saecularibus negaretur, ne possent claustrum more 
solito introire. Item, raro computabatur de receptis$? et missis,5 
et expensis particularibus$?; praecepimus quod ad hoe dili- 
gentiorem operam adhiberent.  Debebant rx*? ^ libras et 
debebantur eis vin? et xxxrim librae. Habebant estau- 
ramenta? multa, praeter avenam. Multa expenderant in 
reparationibus? grangiarum.? Frater Guillelmus de Archis 
irreverenter^ et tumide? in eapitulo loquebatur et effrene," 
quod nobis plurimum displicuit. Item, praecepimus quod 
canonici, qui hospites comitabanturin domo, ad conventum re- 
dirent ita cito quod completorio?? interessent et dormitorium?? 
cum aliisintrarent. Ipsa die, procurati fuimus ibidem. Summa 
proeurationis,?? rx librae, vir solidi, rrr denarii. 

(1262) vr. Kl. Septembris. Apud Sanctum Laurentium 


de Cornu Cervino, et visitavimus ibi. Ibi erant quinque : 


monachi, propter paupertatem abbatiae, ut dicebant, quia vix 
non solerent esse nisi tres. Non tenebant capitulum nec 
silentium. . Utebantur eulcitris.9? | Praecepimus priori quod 
aliquando visitaret?! arcas? monachorum. Non servabant 
ieiunia sed dicebant indulgentiam?? habere, ut illi qui manent 
extra sua capitula ter in hebdomada comedant carnes, et 
affirmabant se hoc modo bene servare ieiunia. Eratibi quaedam 
domus ruinosa quam prior dicebat se fore emendaturum cum 
posset. 


675 —iterum. | 68. receipis and expenses. ||. 69. special. "T0. nine hundred. 
Ti. supplies. "I2. repairs. "I3. granges, farm houses, belonging to the 
monastery. 74. disrespectfully. | Tb. arrogantly. — 16. without restraint. 
TT. See note on l. 6, p. 118. 78. Eng.; the monks slept in one room. 
79. entertainment. |.:80 —culcitis. 81. The monks were not supposed to 
have property of their own. 82. Eng. 


10 


tà 
e 


25 


10 


[n 
1 


o 


20 


300 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CXL. THE CORRUPTION OF MORALS 


Videamus omnes status mundi et consideremus diligenter, 
inveniemus corruptionem infinitam ubique, quod primo apparet 
in capite. Nam Curia Romana, quae solebat et debet regi 
sapientia Dei, nune depravatur constitutionibus imperatorum 
laicorum, factis pro proprio laico regendo, quas ius civile 
continet. Laceratur enim illa sedes sacra fraudibus et dolis 
iniustorum. erit iustitia, pax omnis violatur, infinita scandala 
suscitantur. Mores enim sequuntur ibidem perversissiml ; 
regnat superbia, ardet avaritia, invidia corrodit singulos, 
luxuria diffamat totam illam curiam, gula in omnibus domina- 
tur. Si igitur haec fiant? in capite quid fit in membris? 
Respieiamus praelatos, quomodo student pecuniae, neglegunt 
curam animarum, nepotes et ceteros amicos carnales promovent, 
ac dolosos legistas,? qui a^ consiliis destruunt omnia; studentes? 
enim in philosophia et theologia* contemnunt, et impediunt 
ordines duos, ut non possint libere vivere et agere? ad salutem 
animarum, qui gratis se ingerunt? propter Dominum. 

Consideremus religiosos?; nullum ordinem excludo. Vide- 
amus quantum ceciderunt singuli a statu debito, et novi 
ordines iam horribiliter" labefacti sunt a pristina dignitate. 
Totus clerus vacat superbiae, luxuriae et avaritiae. Et ubi- 
cumque congregantur clerici, sicut Parisius et Oxoniae, bellis 
et turbationibus et ceteris vitiis scandalizant totum populum 


VIRUATNCLFEESEERSQU ENCUEOS CE EENE T rue ERR E RUE a e MEN EUN INTE UA TO Rib LO PAuabes s s 


CXL. 1. Selections CXL, ECXL1, and cxzr are from the Compendium Studii 
Philosophiae (c. 1272) of Roger Bacon, the most famous scientific investi- 
gator of the Middle Ages. In it he discusses the value of knowledge, what 
parts are essential, and how to acquireit. Itis marked by violent attacks 
on the papal court, religious orders, clergy, universities, princes, and law- 
yers. The work ends abruptly in the midst of a dissertation on the study 
of languages. As planned, the work would have been an enlarged and 
revised edition of his great series, Opus Maius, Opus Minus, and Opus 
Tertiwn.  cxunt, p. 304, is from his De Secrebis Operibus et de Nullitate 
Magiae. 2. See 103. 3. lawyers. 4. with an ablative of means. 5. students. 
6. the Franciscans and Dominicans. 7. work. 8. offer. 9. members of a 
religious order. 10. right. 11. dreadfully. 


EDUCATION WITHOUT LEARNING 301 


laicorum. Principes et barones? et milites premunt et spoliant 
se mutuo, et populum subiectum confundunt bellis et exactioni- 
bus infinitis, quibus nituntur aliena rapere, etiam ducatus? et 
regna, sieut. videmus his temporibus adimpleri.^ Rex!* enim 
Franciae abstulit per magnam iniuriam illas magnas terras a 
rege? Angliae, ut notum est. Et Carolus!" iam heredes Frede- 
rici? magnifice debellavit. Non curatur quid fiat, nee quomodo, 
seu per fas seu per nefas, dummodo quilibet suam expleat 
voluntatem; et tamen gulae et luxuriae voluptatibus inserviunt 
et ceterorum malitiis peccatorum. Populus, iam irritatus per 
principes, odit eos et ideo nullam fidem!? tenent eis ubi possunt 
evadere; et corrupti per mala exempla maiorum ad invicem 
se premunt, et dolis et fraudibus cireumveniunt, ut ubique 
conspicimus ad?? oculum?^; et totaliter* luxuriae et gulae dediti 
sunt et depravantur plus quam valeat enarrari. De mercatori- 
bus et artifieibus non est quaestio, quia in omnibus dictis et 
faetis eorum regnat fraus et dolus et falsitas ultra modum. 


CXLI. EDUCATION WITHOUT LEARNING 


Seeundum principale! quod est causa erroris in studio 
sapientiae his temporibus est quod a quadraginta annis sur- 
rexerunt quidam in studio qui se 1psos creaverunt in magistros 
et doctores studii theologiae et philosophiae, eum tamen num- 
quam didicerunt aliquid dignum, nee volunt nee possunt 
propter statum? suum, ut in sequentibus longe lateque mani- 
festare eurabo, per sententias quas inducam; de quibus licet 
doleam quantum possum et compatior, tamen quia veritas 
praevalet omnibus ideo exponam hic aliqua saltem quae publice 
aguntur et patent omnibus hominibus, licet pauci ponant cor 


*-* 


12. vassals. 13. duchies. 14-—fieri. 15. Louis IX. 16. Henry III. 
17. Charles of Anjou. 18. Frederick II. 19. loyalty. 20. Cf. ad manum, 
at hand. 

CXLI. 1. principal cause. 2. position. 


19 


20 


[or 


10 


15 


30 


302 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


suum ad haec consideranda, sicut? nec? ad aliqua utilia propter 
causas erroris, quas hie prosequor, quibus fere omnes homines 
turpiter excaecantur. Hi sunt pueri inexperti^ se ipsos et 
mundum et linguas sapientiales,? Graecam et Hebraeam, quae 
necessariae sunt studio, ut inferius probabo; ignorant et omnes 
partes et scientias philosophiae mundi eum sapientia, quando 
praesumunt de studio theologiae, quod requirit omnem 
sapientiam humanam, sicut docent sancti ; et sapientes omnes 
sciunt hoe. Si enim alicubi est veritas, hic invenitur ; 8i falsi- 
tas, hie damnatur, ut docet Augustinus in libro De doctrina 
christiana. Hi sunt pueri duorum ordinum studentium, ut 
Albertus? et 'Thomas,? et alii qui ut? in pluribus? ingrediuntur 
ordines eum sunt viginti annorum et infra. Et hoc maxime a 
mari Ánglicano usque ad fines christianitatis, et praecipue 
ultra regnum Franciae, ita quod in Aquitania et Provincia et 
Hispania, Italia, Alemannia et Hungaria, Dacia et ubique 
recipiuntur ad ordines, passim a decimo anno usque ad vicesi- 
mum, qui nihil dignum possunt scire propter aetatem, simul? 
eum hoc quod? eausae errorum humanorum praedictae tenent 
eos; et 1deo nihil sciunt cum ordines intrant quod valeat 
theologiae. Unde plura milia intrant qui nesciunt legere 
psalterium" nec Donatum; sed statim post professionem! 
ponuntur ad studium theologiae. Et a principio ordinis, 
scilicet a tempore quo primo floruit studium in ordinibus, primi 
studentes fuerunt tales sicut posteriores. Et dederunt se illi 
studio theologiae quod omnem sapientiam desiderat humanam. 
Et ideo oportuit? quod non proficerent ullo modo, praecipue 
cum non procuraverunt se instrui ab aliis in philosophia post- 
quam ingressi sunt. Et maxime quia praesumpserunt in 
ordinibus investigare philosophiam per se sine doctore; ita quod 
facti sunt magistri in theologia et philosophia antequam fuerunt 


DNENUPPUEFENUEMUTUUEE T. MEETS EE E E EIE mes E GU uu E Aute eee ii e ei Ls 


3. lit., just as (they do) not; nec —non. — 4. without knowledge of. 5. 
learned. 6. Albertus Magnus. 7. Thomas Aquinas. 8. ín many cases. 
9. together with the fact that. 10. psalter. 11. taking the vow. 19. it was 
inevitable. 


FIHE FAULTY TRANSLATIONS OF ARISTOTLE 203 


discipuli; et 1deo regnat apud eos error infinitus, licet non 
appareat propter causas certas, Deo permittente et diabolo 
procurante. 


CXLII. THE FAULTY TRANSLATIONS OF ARISTOTLE 


Certus igitur sum quod melius esset Latinis quod sapientia 
Aristotelis non esset translata quam tali obscuritate et perversi- 
tate! tradita, sicut eis qui ponuntur ibi triginta vel quadraginta 
annos; et quanto plus laborant tanto minus sciunt, sicut ego 
probavi in omnibus qui libris Aristotelis adhaeserunt. Unde 
dominus Robertus, quondam episcopus Lincolniensis sanctae 
memoriae, neglexit omnino libros Aristotelis et vias? eorum et 
per experientiam propriam et auctores alios et per alias scientias 
negotiatus* est in* sapientialibus? Aristotelis; et melius centies? 
milesies$ scivit et scripsit illa de quibus libri Aristotelis lo- 
quuntur quam 1n ipsius perversis translationibus capi possunt. 
Testes sunt tractatus? domini episcopi De Iride, De Cometis, 
et de alus quod scripsit. Et sic omnes qui aliquid sciunt 
neglegunt perversam translationem Aristotelis et quaerunt 
remedia sicut possunt. Haec est veritas quam nolunt homines 
perditi in sapientia considerare sed quaerunt solacium suae 
ignorantiae sicut bruta. Si enim haberem potestatem super 
libros Aristotelis ego facerem omnes cremari, quia non est nisi 
temporis amissio studere in illis, et causa erroris et multiplicatio? 
ignorantiae ultra id quod valeat explicari. Et quoniam labores 
Aristotelis sunt fundamenta totius sapientiae ideo nemo potest 
aestimare quantum dispendium accidit Latinis quia malas 
translationes receperunt philosophi. Et ideo non est remedium 
plenum ubique. 


CXLII. 1. énaccuracy. 2. Grosseteste. 3. ways, methods. 4. dealt 
with. 5. learning. |. 6. hundred thousand times. "f. treatises. | 8. brutes. 
9. multiplying. 


10 


15 


20 


25 


304 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CXLIII 
DE INSTRUMENTIS ARTIFICIOSIS MIRABILIBUS 


Narrabo igitur nune primo opera artis et naturae miranda, ut 
postea causas et modum eorum assignem!; in quibus nihil 
magicum est, ut videatur quod omnis magica potestas sit 
inferior his operibus et indigna. Et primo per figuram? et 

5 rationem? solius artis. Nam instrumenta navigandi possunt 
fieri sine hominibus remigantibus ut naves maximae, fluviales 
et marinae, ferantur unico homine regente, maiori velocitate 
quam si plenae essent hominibus. Item currus possunt fieri ut 
sine animali moveantur cum impetu inaestimabili, ut aestima- 

10 mus currus falcati? fuisse, quibus antiquitus pugnabatur. Item 
possunt fieri instrumenta volandi ut homo sedeat in medio 
instrumenti revolvens aliquod ingenium per quod alae artifici- 
aliter* compositae aerem verberent ad modum avis volantis. 
Item instrumentum, parvum in quantitate? ad elevandum et 

15 deprimendum pondera quasi? infinita, quo nihil utilius est in 
casu. Nam per instrumentum altitudinis trium digitorum et 
latitudinis eorundem et minoris quantitatis, posset homo se 
ipsum et socios suos ab omni periculo carceris eripere et elevare 
et descendere. Posset etiam de" facili? fieri instrumentum quo 

20 unus homo traheret ad se mille homines per violentiam, mala? 

eorum voluntate*; et sie de rebus aliis attrahendis. Possunt 
etiam instrumenta fieri ambulandi in mari vel fluminibus usque 
ad fundum absque periculo corporali. Nam Alexander? Magnus 
his usus est ut secreta maris videret, secundum quod Ethicus?? 
narrat astronomus. Haec autem facta sunt antiquitus et 
nostris temporibus facta sunt, ut certum est; nisi sit instrumen- 
tum volandi, quod non vidi nec hominem qui vidisset cognovi; 


rre ee Es reet rio Ur oc adiuti 
CXLIIL 1. designate. 2. shaping and planning. 3. should be falcatos. 

4. artfully. 5. size. 6. almost; so also p.305,1.7. "7—facile. 8. against 

their will. 9. Cf. p. 35,1. 8. 10. the so-called Aethicus Ister, IT, 3, 7. 


h2 
Qt 





A PARODY 305 


sed sapientem qui hoc artificium excogitavit explere cognosco. 
Et infinita quasi talia fieri possunt; ut pontes ultra flumina sine 
columna vel aliquo sustentaculo, et machinationes et ingenia 
inaudita. 


CXLIV. A PARODY 


Initium saneti evangelii seeundum Marcas argenti. In illo 
tempore dixit papa Romanis: Cum venerit filius hominis ad 
sedem maiestatis nostrae primum dicite: (Amice, ad quid 
venisti? At ille si perseveraverit pulsans nil dans vobis, 
eicite eum in tenebras exteriores." Factum est autem ut 
quidam pauper clericus veniret ad curiam domini papae et 
exclamavit, dicens: **Miseremini mei saltem vos, ostiarii? papae, 
quia manus paupertatis tetigit me. Ego vero egenus et pauper 
sum, ideo peto ut subveniatis calamitati et miseriae meae." 
Illi autem audientes indignati sunt valde et dixerunt: "Amice, 
paupertas tua tecum sit in perditione; vade retro, Satanas, 
quia non sapis ea quae sapiunt nummi. Amen, amen, dico tibi: 
*Non intrabis in gaudium Domini tui, donec dederis novissimum 
quadrantem.' " 

Pauper vero abiit et vendidit pallium et tunicam et universa 
quae habuit et dedit cardinalibus et ostiarüs et camerarii. 
At illi dixerunt: «Et hoc quid est inter tantos?"^ Et eiecerunt 
eum ante? foras,? et egressus foras flevit amare et non habens 
consolationem. Postea venit ad curiam quidam clericus dives, 
inerassatus,9 inpinguatus, dilatatus, qui propter seditionem 
fecerat homieidium. Hie primo dedit ostiario, secundo came- 


CXLIV. 1. From the Carmina Burana, the famous song-book of the 
Goliards, or wandering students, composed chiefly of poems, mostly Latin, 
some German, and some in Latin and German, dealing with a wide range of 
subjéet matter, in many meters and many moods (pious, satirie, sentimen- 
tal, pathetic, jovial, and obscene). "The unique MS (thirteenth century) 
once belonged to the monastery of Benedictbeuern in Bavaria. 2. door- 
keepers. 98. chamberlains. 4-tam multos. b5-foras or ame fores. 6. 
coarse. 7. fat. 


10 


15 


20 


306 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


rario, tertio cardinalibus. At illi arbitrati sunt inter eos quod 
essent plus accepturi. Audiens autem dominus papa cardinales 
et ministros plurima dona a clerico accepisse infirmatus est 
usque ad mortem. Dives vero misit sibi electuarium? aureum 
et argenteum, et statim sanatus est. Tunc dominus papa ad se 
vocavit cardinales et ministros et dixit eis: "Fratres, videte ne 
aliquis vos seducat inanibus verbis. Exemplum enim do vobis 
ut quemadmodum ego capio ita et vos capiatis." 


CXLV. A LEGEND CONCERNING ST. NICHOLAS 


Cluniacensi? coenobio subest quaedam cella quae dicitur 
Caritas, in qua primum praepositus? constitutus est vir nobilis 
et religiosus, nomine Girardus, qui regimen eiusdem ecclesiae 
tenuit plus quam triginta annos ; Sub quo nimium crevit Ipsa 
eadem cella ita ut sub se haberet alias cellas. Inter alia vero 
quae possedit fidelium devotione, data est quaedam possessio 
quae Crux dicitur, in terra Brigiensi a quodam illustri viro. Ad 
quam possessionem venerandus Girardus statim transmisit 
quam plurimos monachos, praeponens eis religiosum virum 
quendam et ferventem in ordine suo. Ubi dum essent, super- 
venit festivitas beatissimi et gloriosissimi confessoris Christi 
Nieolai. Tum fratres requisierunt priorem si historiam de 
festivitate, quae est propria, decantarent. Quibus ille respondit : 
"Non, quia apud Cluniacum non cantatur." Et illi e contra: 
"Dominus Girardus, prior, facit eam cantare in domo nostra de 
Caritate; et quod in domo nostra cantatur, nos debemus 


8. Eng. 

CXLV. 1. This selection is taken from a fourteenth-century MS. 'The 
legend is probably at least a century older. 2. of Cluny, the most powerful 
of all the medieval monasteries. In the twelfth century it controlled 
more than three hundred churches and monasteries in France, Italy, 
Spain, England, and even in Palestine and Constantinople, and had the 
privilege of coining its own money. 3. provost, prior, the head of a sub- 
ordinate house. 


A LEGEND CONCERNING ST. NICHOLAS 307 


cantare." Siquidem idem Girardus a iuventute sua illectus in 
amore sancti, eum ad prioratum^ venisset, fecit festivitatem 
ipsius saneti per se et per suos subiectos magnifice celebrari et 
propriam historiam decantari. Ad quorum verba respondit 
prior contumaciter et dixit: *Nonne vos estis monachi Cluni- 
acenses?" [lli responderunt cum humilitate se esse. Et ille: 
"Quod in vestra ecclesia cantatur cantate, et nil amplius." 

Altera die iterum interpellaverunt eum de supradicta re. Qui 
iratus interdixit eis ne ulterius de hac re eum requirerent. Sed 
illi perseverantes in petitione sua, tertia vice eum suppliciter 
exoraverunt* ut eis concederet decantare historiam. Ille 
nimium iratus contra eos, vehementer verbis contumeliosis 
coepit eos arguere eo quod ausi fuerint contra suum interdictum 
de hae re eum repetere insuper et scopa? fecit eos vapulare pro 
hae eulpa. Nocte vero subsequente, cum se sopori dedisset, 
ecce beatus Nicolaus ante eum cum virga stetit sicque eum est 
affatus: *"Tu fecisti monachos tuos verberari causa mei. Videbis 
quid inde eveniet. Canta." "Tune ipse sanctus coepit anti- 
phonam quae sie incipit 'O. Christe Pietas." Ille vero cum 
nollet subsequendo cantare, coepit eum vehementer verberare, 
more consueto magistri puero nolenti discere litteras. Quid 
multa? 'lamdiu quippe verberando et discendo decantavit ei 
antiphonam usquequo? ile memoriter eam decantaret ex? 
integro.^ At monachi qui cireum iacebant, cum eum audissent 
quasi deplorando cantare supradictam antiphonam, surgentes 
de cubilibus suis, cireumsteterunt lectulo illius eum luminaribus. 
Et videntes eum se nimium defricantem, simulque decantantem 
antiphonam, vehementer obstupuerunt, quam maxime cre- 
dentes aliquid secretum inesse quod non videbant, per hoe quod 


oculis cernebant. Nullus tamen ausus est eum evigilare,5 : 


magnopere expectantes finem rei. Cum vero bene et memoriter 
ile per se ipsum decantasset totam antiphonam evigilavit, 
vidensque fratres astare coram se cum luminaribus nihilque 


4. priorate. 5 -—virga. 6. until. "T. completely. 8. wake. 


10 


10 


15 


25 


30 


308 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


volens eis tunc dicere, signi significatione iussit ut ad strata sua 
redirent, et ipse quod reliquum noctis fuit insomne duxit eum 
timore et dolore. Mane autem facto, eum hora loquendo 
venisset et omnes in unum convenissent, dixit illis: *Indulgeat 
vobis, fratres, Deus, quod me fecistis tam acriter verberari hac 
nocte. te, Hor historiam sicut petistis. Nam, velim 
nolim, concedere me oportet, ne iterum verberer sicut hae nocte 
vapulavi, et forsitan multo plus. Expertus enim sum hae nocte 
quia durum? est contra stimulum calcitrare."!? 'Tum illi eum 
immensis precibus rogare coeperunt ut eis narraret quid vidisset 
et quid passus fuisset. Ille vero precibus eorum acquiescens, 
narravit eis omnia per ordinem sicut supra digestumM est.!! 
Et probamentum? verbis adiciens, exspoliavit? se coram 
cunctis, ostendens dorsum suum verberibus dilaceratum. Tune 
ilii videntes haec, in laudes Dei et sui piissimi confessoris 
Nicolai diutius cum lacrimis demorati!* sunt, celebrantes eius 
festivitatem cum omni gaudio et laetitia, decantantes historiam 
sicut petierant.  Festivitate transacta, perrexit prior cum 
aliquibus fratribus ad priorem suum Girardum, et veniens ante 
eum prostravit se ad pedes eius. Cui prior: "Quid petis?" 
Ille ait: Peto a vestra gratia ut a prioratu isto me liberetis." 
Et prior Girardus: "Qua causa?" Et ille: «Quia fratres nostri 
me acriter fecerunt verberari a quodam." Ad haec nimium 
commotus prior Girardus dixit: *Et quis ausus fuit tantam 
inordinationem?? facere?" Ad quod monachi qui venerunt 
responderunt: Domine prior, noli POE usque'ó dum!6 
scias quis eum verberaverit et qua causa." Prior Girardus 
videns eos nil timoris habere, ut sapiens vir, intellegens aliquod 
secretum esse, iussit priori ut coram omnibus ediceret quis eum 
verberavit et qua causa. Et ille: Sanctus," inquit, *Nicolaus 
verberavit me. Causa quae fuerit dicam." 'Tum coepit coram 


rr REP RE ES UMPOVIUET FERMO NSCA m onn s 

9. Aetsix, 5. 10. kick. 11. has been set forth. 12. proof. 13. stripped. 
14. (hey COnHhuad (to sing). 15. violation of the rules of the order. 
16 —dum. 


ANIMAL MONKS 309 


omnibus narrare rem gestam. Prior Girardus, admirans 
novitatem rei, non poterat credere sed existimabat fabulosum! 
esse quod audiebat. 'Tum prior ille: *Ut scias, domne prior, 
quia verum est quod audisti, probationem ostendam tibi." 
Tum eoram illo et omnibus qui adstabant expoliavit se et 
ostendit dorsum et scapulos nimium liventes verbere. Videns 
hoe prior Girardus prae gaudio coepit flere et, in laudem 
omnipotentis Dei et sui piissimi confessoris Nicolai erumpens, 
coepit decantare antiphonam *''O Christe Pietas." Deinde 
iussit ut per omnes cellas sibi subiectas supradictam historiam 
deeantarent, habens deinceps in maximam venerationem 
memoriam ipsius sancti, quamvis et antea plurimum habuisset. 


CXLVI.! ANIMAL MONKS 


Cum illuc sanctus Kyaranus pervenisset, primitus sedebat? 
ibi sub quadam arbore, sub cuius umbra aper ferocissimus fuit. 
Videns aper primo hominem, perterritus fugit, et iterum mitis 
factus a Deo, reversus est quasi famulus ad virum Dei; et ille 
aper primus discipulus quasi monachus sancti Kyarani in illo 
loco fuit. Ipse enim aper statim in conspectu viri Dei virgas 
et faenum ad materiam cellulae eonstruendae dentibus suis 
fortiter abscidit. Nemo enim cum sancto Dei adhuc ibi erat, 
quia solus a discipulis suis ad illum heremum evasit. Deinde 
alia animalia de cubilibus heremi ad sanctum Kyaranum 
venerunt, id est vulpis et broccus? et lupus et cerva; et manse- 
runt mitissima apud eum.  Oboediebant enim secundum 
iussionem sancti viri in omnibus quasi monachi. 





17. Eng. 

CXLVI. 1. From the life of St. Ciaran of Saigir, who is called the 
"first-born of the saints of Erin." He probably belongs in the fifth century. 
The *Jungle Book" theme occurs frequently in lives of the saints. 2. 
dwelt. 3. badger. 


10 


15 


20 


10 


15 


310 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Alia quoque die vulpis, qui erat callidior et dolosior ceteris 
animalibus, ficones* abbatis sui, sancti id est Kyarani, furatus 
est, et, deserens propositum suum, duxit ad pristinum habitacu- 
lum suum in heremo, volens illas ibi comedere. Hoc sciens 
sanctus pater Kyaranus alium monachum vel discipulum, id 
est broceum, post vulpem in heremum misit ut fratrem ad 
locum suum reduceret. Broccus autem, cum esset peritus 1n 
silvis, ad verbum senioris sui ilico oboediens perrexit, et recto 
itinere ad speluncam fratris vulpis pervenit. Et inveniens eum 
volentem ficones domini sui comedere, duas aures eius et 
caudam abscidit, et pilos eius carpsit et coegit eum secum venire 
ad monasterium suum ut ageret? ibi paenitentiam? pro furto suo. 
Et vulpis, necessitate compulsus, simul et broccus eum sanis 
ficonibus hora nona ad cellam suam ad sanctum Kyaranum 
venerunt. Et ait vir sanctus ad vulpem: *Quare hoe malum 
fecisti, frater, quod non decet monachos agere? Ecce aqua nostra 
duleis est et communis et cibus similiter communiter omnibus 
partitur. Et si voluisses comedere carnem pro natura, Deus 
omnipotens de corticibus arborum pro nobis tibi fecisset." 'Tune 
vulpis, petens indulgentiam, ieiunando egit paenitentiam et non 
comedit donec sibi a sancto viro iussum est. Deinde familiaris 
cum ceteris mansit. 


CXLVII.' THE VISION OF BOSO 


Qualia Boso miles de coenobitis? Dunelmensibus viderit, et 
quanta? de obitu W.* episcopi praedixerit. 

Quo tempore quidam militum episcopi, vocabulo Boso, 
infirmitate correptus, ad extrema pervenisse visus est. pars 


T —ÓMMMMM—————————————M— Án PMPRRRRE 


4. shoes. 5. do penance. 

CXLVII. 1. From the Híéstoria ecclesiae Dunelmensis of Simeon, à 
monk of Durham. Such visions are extremely common in medieval liter- 
ature, especially in the lives of the saints. 92 monachis. 3 —qualia. 
& — Willelmi. 


THE VISION OF BOSO 311 


modicum? enim ore et naribus trahens flatum, per tres dies 
raptus ab humanis rebus quasi mortuus sine abs sensu per- 
mansit; sed tertio die, contra hoec quod sperari poterat, ad$ 
praesentia rediit. Dicebat itaque multa se vidisse nec tamen 
quae illa fuerint donee, sicut iussus fuerat, priori retulisset, 
cuiquam indicare HU. Recuperata ergo sanitate concitus 
ad illum venit, secretum ab omnibus loquendi eum eo locum 
petiit. Ubi proiectis vestibus virgas manu gestans nudus ad 
S vestigia procidit, eum lacrimis exclamans, *Ad te," inquit, 
"venire, tibi iussus sum peccata confiteri, e& meam deinceps, 
quae tamen longa non erit, vitam tuo imperio ordinare. Sus- 
cipe, quaeso, paenitentem et plagis verberum medelam" adhibe 
meorum vulneribus criminum, ut destrietum Dei merear 
evadere iudicium." Itaque multo cum gemitu peccata con- 
fessus est susceptaque paenitentia talia coepit narrare. 
"Duetore," inquit, "praeeunte, per horrenda simul et 
amoena loca sequebar. Erant omnes huius ecclesiae monachi 
quodam in loco congregati, ante quos multum ex sese splendoris 
emittens veneranda crux portabatur, quam omnes vestiti, 
ordinata sollemniter sicut solent processione, incedentes et 
cantantes sequebantur. Omnes in directum nusquam decli- 
nantes incedebant, praeter duos, qui a recti ordinis linea 
aliquantulum  exorbitabant.  Ibant autem omnes contra 
oppositum sibi immensae altitudinis murum, in quo nec ostium 
nec fenestra. ulla videbatur. Cogitante me ac mirante cur illo 
tenderent ubi aditus nullus patebat, ecce nescio qualiter omnes 
intra murum erant. Ego autem foris remanens, huc illueque 
respexi si alicubi introspicere possem et, inventa fenestrella,? 
contemplatus sum per illam campum latissimum et vernantium!? 
flosculorum mira varietate pulcherrimum, ex quibus admirandi 
suavitas odoris emanabat. Interrogatus a ductore meo si eos 
quos ibi vidi agnoscerem, aio, Etiam, monachos nostros hic 


AU PR RNMNME NE 


5. very feeble. 6. regained consciousness. "T. remedy. 8. turned aside. 9. 
small window. | 10. blooming. 


10 


15 


20 


30 


10 


15 


20 


30 


312 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


recognosco.' Et ille, *Dicito,' inquit, *priori ut eos ad animarum 
suarum salutem diligentius hortetur, illos vero duos quos ab 
ordine suo declinare vidis&i nominatim illi ostende. Re enim 
vera non parum a via rectitudinis! aberrant, quibus magna in- 
cumbit necessitas ut peccata sua purius confessi emendatiorem 
vitam ducere festinent. Hucusque? etenim puram ac rectam 
peccatorum suorum confessionem numquam fecerunt. Inde 
ductus aspexi per campum latissimum totius huius provinciae 
indigenas congregatos, qui equis admodum pinguibus sedentes, 
et longas sicut soliti sunt hastas portantes, earumque collisione? 
magnum facientes strepitum, multa ferebantur" superbia. 
Is ergo qui me ducebat an istos recognoscerem inquisivit. Cui 
dum illum atque illum et postremo universos me recognoscere 
respondissem, *Omnes,' ait, isti iam in! proximo! peribunt.' 
Nec mora, omnis illa multitudo velut fumus ex oculis evanuit. 

Quo facto, multo maiori quam priores superbia secuti sunt 
Francigenae, qui et ipsi frementibus equis subvecti et universo! 
armorum genere induti, equorum frementium sonitu et armo- 
rum collisione immanem late faciebant tumultum; sed post 
paululum. eum omni ipsorum gloria velut subito terrae hiatu 
absorpti nusquam"? comparuerunt." Deinde per extensum!3 ali- 
quot miliariis campum innumeram feminarum multitudinem in- 
tueor,quarum tantam turbam dum admirarer eas presbyterorum 
uxores esse a ductore meo didici. *Has,' inquit, /miserabiles et illos 
qui ad sacrificandum Deo consecrati sunt, nec tamen illecebris 
carnalibus involvi metuerunt, vae!? sempiternum et gehenna- 
lium?? flammarum atrocissimus expectat cruciatus. Inde in loco 
vastae ac taetrae solitudinis magna altitudine domum totam 
ex ferro fabrifactam?! aspexi, cuius ianua dum Ssaeplus aperire- 
tur saepiusque clauderetur, ecce subito episcopus Willelmus 
efferens? caput, ubinam Gosfridus monachus esset a me 
quaesivit. *Hie enim,' inquit, *hie ad placitum mecum adesse 


"-————— ÍáÁ— — o —— — —— — "TES 


ll. Eng. 12. hitherto. 13. clashing. 14. rode. 1b -—brevi. 16—omni. 
17. disappeared. 18-—extentum. 19. noun, woe. 20. of hell. 21-aedi- 
ficatam. |. 22. thrusting out. 


THE VISION OF BOSO 313 


deberet. Hunc namque episcopus procuratorem sui episcopatus 
constituerat. 'lunc is à quo ducebar, me alloquens, (Certe, 
inquit, scias episcopum citissime finem vitae habiturum. Ille 
quoque quem ipse nominavit, tametsi aliquanto tardius, eum 
moriendo sequetur. Tu, quoniam adhuc, licet brevi tempore, 
in mundo vivere debes, ut iram Dei evadas, confessione pec- 
catorum facta, vitam secundum quod prior tibi ostenderit 
corrige eique universa quae tibi sunt ostensa ne dubites mani- 
festare. " Haec et alia quam plura praedictus miles se audisse 
et vidisse retulit; quae quam vera sint paulo post et episcopi et 
aliorum multorum, quos? iam finiendos praenuntiaverat, mors 
secuta testimonium perhibet. Duo quoque illi qui ab ordine 
processionis! deviare?^ visi sunt fratres eius verbis fidem prae- 
bent, quorum vitam prior subtiliter discutiens? hoc quod 
miles de illis occulte audierat verum esse ipse invenit. 





23 —quorum vitam. 24. turn aside. 25. investigating. 


10 


15 


PART TWO. POETRY 
CXLVIII: 


TE DEUM LAUDAMUS 


Te Deum laudamus, te Dominum confitemur. 
Te aeternum Patrem omnis terra veneratur. 
Tibi omnes angeli, tibi caeli? et universae potestates, 
Tibi cherubim? et seraphim? incessabili* voce proclamant: 
5 Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth !5 
Pleni sunt caeli et terra maiestatis gloriae tuae. 
Te gloriosus apostolorum chorus, te prophetarum laudabilis 
numerus, 
Te martyrum candidatus laudat exercitus; 
Te per orbem terrarum sancta confitetur ecclesia, 
10 Patrem immensae maiestatis, venerandum tuum verum et unicum 
Filium, 
Sanctum quoque Paraclitum Spiritum. 
Tu rex gloriae, Christe, : 
Tu Patris sempiternus es Filius. 
Tu ad liberandum suscepturus hominem 
15 Non horruisti virginis uterum. 
Tu, devicto mortis aculeo, 
Aperuisti credentibus regna caelorum. 
Tu ad dexteram Dei sedes in gloria Patris. 
Iudex crederis esse venturus. 
20 Te ergo quaesumus, tuis famulis subveni, 
Quos pretioso sanguine redemisti. 
Aeterna fac eum sanctis tuis in gloria numerari. 
Salvum? fae populum tuum, Domine, et benedic hereditati tuae, 
Et rege eos et extolle illos usque in aeternum. 
25 Per singulos dies benedicimus te, 


Duc M LM ML 


CXLVIII 1. A very old hymn of unknown authorship in rhythmical 
prose. 2. masculine plural, common in church Latin. 3. Hebrew plurals 
of cherub and seraph, otherwise indeclinable. 4, unceasing. b. genitive 
plural, of hosts. 6. Psalms xxvii, 9 (xxviii, 9). 


314 


DE PASSIONE CHRISTI 315 


Et laudamus nomen tuum in? saeculum et in saeculum saeculi.? 
Dignare, Domine, die isto sine peccato nos custodire. 
Miserere nostri, Domine, miserere nostri; 
Fiat misericordia tua, Domine, super nos, 
30 Quemadmodum speravimus in te. 
In te, Domine, speravi: non confundar in aeternum.* 


CXLIX! 


DE PASSIONE CHRISTI 


Vexilla regis prodeunt, Arbor decora et fulgida, 
Fulget crucis mysterium, Ornata regis purpura, 
Quo? carne? carnis conditor Electa digno stipite 
suspensus est patibulo. | 20 Tam sancta membra tangere. 

5 Confixa clavis viscera,* Beata, cuius bracchiis 
Tendens manus, vestigia,* Pretium? pependit saeculi, 
Redemptionis gratia Statera facta est corporis 
Hic immolata est hostia. Praedam tulitque Tartari. 
Quo* vulneratus insuper$ 25 Fundis aroma cortice, 

10 Mucrone dirae lanceae, Vineis sapore nectare,? 
Ut nos lavaret crimine, Iuecunda fructu fertili 
Manavit? unda, sanguine. Plaudis triumpho nobili. 
Impleta sunt quae concinit Salve ara, salve victima 
David fideli* carmine 30 De: passionis gloria, 

15 Dicendo nationibus: Qua vita! mortem pertulit 
"Regnavit? a ligno Deus." Et morte vitam reddidit. 


7. for ever and ever. 8. Psalms xxx, 1 (xxxi, 1). 

CXLIX. 1. A processional hymn written by Fortunatus for use at the 
reception of a piece of the true cross which Queen Radegunda (ef. p. 120) 
had received from the emperor Julian for her cloister at Poitiers. Meter: 
iambic dimeter. 2. whereby, referring to mysterium. |.8. in the flesh. — 4. 
body. 5. feet. 6. on which. ^"I. shed (lit. dripped with); cf. John xix, 34. 
8. truthful. 9. not in the Vulgate, but in the older version of the Bible. 
10-—splendida. 11-sanguine. 12. ransom. 13-nectar. 14. on account 
of. : 15, 1e, of Christ. 


316 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 
CL: 
AD CHILPERICUM ET FREDEGUNDEM 


Post tempestates et turbida nubila caeli, 
Quo solet infesto terra rigere gelu, 
Post validas hiemes ac tristia frigora brumae, 
Flamine? seu rapidi rura gravante? N oti, 
5 Succedunt iterum vernalia tempora mundo, 
Grataque post glaciem provocat aura diem. 
Rursus odoriferis renovantur floribus arva, 
Frondibus arboreis et vire& omne nemus. 
Dulce? saporatis? curvantur robora: pomis, 
10 — Et, redeunte sibi gramine, ridet ager. 
Sie quoque iam, domini, post tristia damna dolentes, 
Vos meliore animo laetificate, precor. 
Eece dies placidi revocant paschalia Christi, 
Orbs* quoque totus item per nova vota fremit. 
15 Gaudia plus faveant per celsa palatia regum, 
Et per vos famuli festa beata colant. 
Omnipotens nobis uestram addat in orbe salutem, 
Atque diu patriam culmina vestra regant. 


CLI: 
VERSUS ISIDORI 


A. Sunt hie plura sacrà, sunt mundialia? plura; 
Ex his si qua placent carmina, tolle, lege. 

Prata vides plenà spinis et copi floris : 

5i non vis spinas sumere, sume rosas. 


Mr Re SC BOO MIEL n eme E ERN 


CL. 1. A poem by Fortunatus, addressed to the king and queen of the 
Franks. Meter: elegiae distich. 2. ablative absolute in place of a phrase 
with post. 3. sweet-flavored. 4- arbores. 5 — orbis. 

CLI. 1. These verses of Isidore give us a glimpse into the rooms of the 
episcopal palace at Seville. They were inscribed on the walls: A-D in the 
library; C and D over the cases containing the MSS of the Bible and the 
Christian poets; E and F (advice to the patient and the physician) in the 
apothecary's room; G in the scriptorium. "The meter is anything but 
correct. 2. profane. 


VERSUS ISIDORI 3l7 


B. En multos libros gestant haec scrinia nostra; 

Qui cupis, ecce lege, si tua vota libent. 

Tolle hie segnitiem, poné fastidia mentis; 
Crede mihi, frater, doctior inde redis. 

An dicis forte: "Quid iam mihi | ista necesse est? 
Quod meditem studii nil superesse mei; 

Explieui historias, percurri | omnia legis" : 
Vere, hoc si dicis, iam nihil ipse sapis. 


C. Hie geminae radiant veneranda volumina legis; 
Condita sunt paritér hic nova cum veteri. 


D. Si Maró, si Flaccus, si Naso et Persius horret, 

Lucanus si te Papiniusque? tédet, 

Pareat eximio dulcis Prudentius ore, 
Carminibus variis nobilis ille satis; 

Perlege facundi studiosum carmen Aviti; 
Ecce Iuvencus adest Séduliusque tibi, 

Ambo linguá pares, florentes versibus ambo, 
Fonte evangelico pocula larga ferunt. 

Desine gentilibüs ergo inservire poetis: 
Dum bona tanta potes, quid tibi Calliopen? 


E. Sunt medico donà quamdiu quisque laborat; 
Aeger iam surgit: nulla lagoena venit. 
Quod debes medico redde, aeger, ne mala rursus 
Oeccurrant: currit denuó nemó tibi. 


F. Pauperis attende, medice, censum atque potentis; 
Dispar condicio dispari habenda modo est. 
5i fuerit dives, sit iusta occasió lucri ; 
Si pauper, merces sufficit una tibi. 


G. Qui calamo certare nóvit cum mortuá pelle, 
Si placet, hic veniát, hie sua bella gerat. 


Quisque vagus fuerit media librarius hora, 
Suspensus binis ferietur terga flagellis. 


Non patitur quemquam coram se scriba loquentem; 
Non est hic quod agas, garrule; perge foras. 





8. i.e., Statius. 


5318 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 
CLII. PRAYER OF EUGENIUS: 


Rex Deus immense, quo constat machina? mundi, 
Quod miser Eugenius posco, tu perfice clemens. 
Sit mihi recta fides, et falsis obvia? sectis, 
Sit mihi praecipue morum correctió praesens. 
5 Sim carüs, humilis, verax, cum tempore prudens, 
Secreti* tacitüs et linguae5 famine5 cautus. 
Da fidum socium, da fixum semper amicum. 
Da blandum, sobrium, pareum castumque ministrum. 
Non me pauperies cruciét, aut languor obuncet. 
10 Sit comes alma salus, et sufficientia victus. 
Absint divitiae, fastus et iurgia litis, 
Invidia, luxás et ventris pensió turpis. 
Crimine nec laedam quemquam, nec crimine laedar. 
Sie bene velle queam, quo pravum posse recedat. 
15 Nil turpé eupiam, faciam, vel proloquar umquam. 
Te mens desideret, linguà canat, actió promat. 
Da, Pater altitonans, undosum fletibus imbrem, 
Quo valeam lacrimis culparum solvere moles. 
Da, precor, auxilium, possim quo vincere mundum, 
20 Et vitae stadium placido percurrere passu. 
Cumque suprema dies mortis patefecerit urnam, 
Concede veniam, cui tollit eulpa coronam. 


CLIII 


CARMEN PHILOMELAICUM! 


Vox, Philomela, tuà cantus edicere? cogit, 
Inde tui laudem rustica lingua canit. 
Vox, Philomela, tuà citharas in carmine vincit, 
Et superat miris musica flabra modis. 
5 Vox, Philomela, tuà curarum semina pellit, 
moror me ues citur efe t pet MM E Ei o 
CLII. 1. By Eugenius of Toledo (1658); he is also the author of the 
following poem. 2. fabric. 8. resisting. 4. with tacitus (observing silence). 


b. in speech. 
CLIIL 1. :o a nightingale. 92 —dicere. 


ALCUIN'S FAREWELL TO HIS CELL 319 


Recreat et blandis anxia corda sonis. 
Florea rura colís, herboso caespite gaudes; 
Frondibus arboreis pignora parva foves. 
Cantibus ecce tuis recrepant arbusta canoris, 
10 Consonat ipsa suis frondea silva comis. 
Iudice me cignüs et garrula cedat hirundo, 
Cedat et illustri psittacus ore tibi. 
Nulla tuos umquam cantus imitabitur ales, 
Murmure namque tuo dulcia mella fluunt. 
15 Die ergo tremulos lingua vibrante susurros, 
Et suavi liquidum gutture pange melos. 
Porrige dulcisonas? attentis auribus escas; 
Noló tacere velis, noló tacere velis. 
Gloria summa tibi, laus et benedictió, Christe, 
20 Qui praestas famulis haee bona grata tuis. 


CLIV.: ALCUIN'S FAREWELL TO HIS CELL 


O mea cella, mihi habitatió duleis, amata 
Semper in aeternüm, | o mea cella, vale. 
Undique te cingit ramis resonantibus arbos, 
Silvula? florigeris semper onusta comis. 
5 Prata salutiferis? florebunt omnia et herbis, 
Quas medici quaerit dextra salutis ope. 
Flumina te cingunt florentibus undique ripis, 
Retia piscator qua sua tendit ovans. 
Pomiferis redolent ramis tua claustra per hortos, 
10 Lilia cum rosulis* candida mixta rubris. 
Omne genus volucrum mátütinas personat odas,$ 
Atque creatorem laudat in ore Deum. 
In te personuit quondam vox alma magistri, 
Quae sacro sophiae? tradidit ore libros. 
15 In te temporibus certis laus sancta Tonantis? 
Pacificis sonuit vocibus atque animis. 


3. sweetly-sounding. 
CLIV. 1. criv-cLvii are poems of Alcuin (cf. p. 166). 2-silva. 3-— 
salutaribus. 4- rosis. b. songs. 6 —sapientiae. "T. God. 


320 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Te, mea cella, modo lacrimosis plangó camenis, 
Atque gemens casus pectore plangó tuos, 
Tu subito quoniam fugisti carmina vatum, 
20  Atqueignota manus te modo tota tenet. 
Te modo nec Flaccus? nec vatis Homerus? habebit, 
Nec pueri musas per tua tecta canunt. 
Vertitur omne decus saecli sie namque repente, 
Omnia mutantür ordinibus variis. 
25 Nil manet aeternum, nil immutabile vere est, 
Obseurat sacrum nox tenebrosa diem. 
Decutit et flores subito | híems frigida pulchros, 
Perturbat placidum et tristior aura mare. 
Qua campis cervos agitabat sacra juventus, 
30  Incumbit fessus nunc baculo senior. 
Nos miseri, cur te fugitivum, mundus, amamus? 
Tu fugis a nobis semper ubique ruens. 
Tu fugiens fugias, Christum nos semper amemus, 
Semper amor teneat pectora nostra Dei. 
35 Ille pius famulos diro defendat ab hoste, 
Ad caelum rapiens pectora nostra, suos; 
Pectore quem pariter toto laudemus, amemus; 
Nostra est ille pius gloria, vita, salus. 


CLV 
CONFLICTUS VERIS ET HIEMIS! 


Conveniunt subito cuncti de montibus altis 

Pastores pecudum vernali luce sub umbra 

Arborea, pariter laetas celebrare Camenas. 

Adfuit et iuvenis Dafnis? seniorque Palaemon'; 
5 Omnes hi cuciülo laudes cantare parabant. 

Ver quoque florigero succinctus stemmate venit, 

Frigida venit Hiems, rigidis hirsuta capillis. 

His certamen erat cucüli de carmine grande. 

Ver prior adlusit? ternos modulamine* versus. 


8. i.e., Alcuin; see p. 166,1. 13. 9. l.e., Angilbert. 
CLV. 1. An eclogue after the manner of Vergil, by Alcuin or one of his 
school. 2. a shepherd in Vergil's eclogues. 3. composed. 4. in melody. 


VER 10 


HIEMS 


15 


VER 


HIEMS 
20 


VER 


HIEMS 25 


VER 


30 


HIEMS 


VER 
35 


HIEMS 


CONFLICTUS VERIS ET HIEMIS 321 


Optó meus veniat cucülus, carissima ales, 
Omnibus iste solet fieri gratissimus hospes 
In tectis, modulans rutilo bona carmina rostro. 


Tum glacialis Hiems respondit voce severa: 
Non veniat cucülus, nigris sed dormiat antris. 
Iste famem secum semper portare suéscit. 


Optó meus veniat cucülus cum germine laeto, 
Frigora depellat, Phoebo comes almus in aevum. 
Phoebus amat cucülum crescenti luce serena. 


Non veniat cucülus, generat qui forte labores, 
Proelia congeminat, requiem disiungit amatam, 
Omnia disturbat; pelagi terraeque laborant. 


Quid tu, tarde Hiems, cucülo convicia cantas? 
Qui torpore gravi tenebrosis tectus in antris 
Post epulas Veneris, post stulti pocula Bacchi— 


Sunt mihi divitiae, sunt et convivia laeta, 
Est requies dulcis, calidüs est ignis in aede. 
Haec cucülus nescit, sed perfidus ille laborat. 


Ore feret flores cucülüs et mella ministrat, 
Aedifiecatque domos, placidas et navigat undas, 
Et generat suboles, laetos et vestiet agros. 


Haee inimica mihi sunt, quae tibi laeta videntur. 
Sed placet optatas gazas numerare per arcas, 
Et gaudere cibis simul et requiescere semper. 


Quis tibi, tarde Hiems, semper dormire paratus, 
Divitias cumulat, gazas vel congregat ullas, 
Si ver vel aestas ante tibi nulla laborant? 


Vera refers: Illi, quoniam mihi multa laborant, 
Sunt etiam servi nostra dicione subacti, 
Iam mihi servantes domino, quaecumque laborant. 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


VER 40 Non illis dominus, sed pauper inopsque superbus, 
Nec te iam poteris per te tu pascere tantum, 
Ni tibi qui veniet cucülüs alimonia praestet. 


PALAEMON Tum respondit ovans sublimi ex sede Palaemon 


Et Dafnis pariter, pastorum et turba piorum: 

45 "Desine plura, Hiems; rerum tu prodigus, atrox, 
Et veniat cucülus, pastorum dulcis amicus. 
Collibus in nostris erumpant germina laeta, 
Pascua sint pecori, requies et dulcis in arvis, 

Et virides rami praestent umbracula fessis, 

50 Uberibus plenis veniantque ad muletra capellae, 
Et volucres varia Phoebum sub voce salutent. 
Quapropter citius eucülus nunc ecce venito! 

Tu iam, dulcis amor, cunctis gratissimus hospes, 
Omnia te expectant, pelagus, tellusque polusque, 
55 Salve, dulce decus, eucülus, per saecula salve!" 


CLVI: A SUBSCRIPTION 


Nauta rudis pelagi ut saevis ereptus ab undis 
In portum veniens pectora laeta tenet, 
Sic scriptor fessus, calamum sub calee laboris 
Deponens, habeat pectora laeta satis. 
5 Ille Deo dicat grates pro sospite vita, 
Proque laboris agát iste sui requie. 


CLVI2? INSCRIPTION FOR A SCRIPTORIUM 


Hie sedeant sacrae! scribentes famina? legis,! 
Nec non sanctorum dicta sacrata patrum. 
His interserere? caveant sua frivola verbis, 
Frivola nec proptér erret et ipsa manus, 
5 Correctosque sibi quaerant studiosá libellos, 
Tramite quo recto penna volantis eat. 


CLVI. 1. Common as a subscription in medieval MSS. 
CLVI. 1. the Scriptures. 2-—verba. 3-inserere. 


THE LIBRARY AT YORK 329 


Per cóla* distinguant proprios et commata^ sensus, 
Et punetos ponant ordine quosque suo, 
Ne vel falsa legat, taceat vel forte repente 
10 Ante pios fratres lector in ecclésia. 
Est opus egregium sacros iam scribere libros, 
Nee mercede sua scriptor et ipse caret. 
Fodere quam vites meliüs est scribere libros, 
Ille suo ventri serviet, iste animae. 
15 Vel nova vel veter& poterit proferre magister 
Plurima, quisque? legit dicta sacrata patrum. 


CLVII: THE LIBRARY AT YORK 


Tradidit? ast alio? caras super omnia gazas 

Librorum nato,? patri qui semper adhaesit, 

Doctrinae sitiens haurire fluenta suztus: 

Cuius si curas proprium cognoscere nomen, 

Fronte* sua stàtim praesentia carmina prodent. 

His divisit opes diversis sortibus: illi 

Eecclésiae regimen, thesauros, rura, talenta; 

Huic sophiae* specimen, studium sedemque librosque. 

Undique quos clarus collegerat ante magister, 

10 Egregias condens uno sub culmine gazas. 
Illic invenies veterum vestigia patrum, 
Quiequid habet pro se Latio Romanus in orbe, 
Graecia vel quiequid transmisit clara Latinis; 
Hebraicus vel quod populus bibit imbre superno, 

15 Africa luctifluo* vel quiequid lumine sparsit. 
Quod pater Hieronymus, quod sensit Hilarius, atque 
Ambrosius praesul, simul Augustinus, et ipse 
Sanctus Athanasius, quod Orosius edit avitus; 


e 





4. the.larger and smaller divisions of the period. 5 quisquis. 

CLVII. 1. From a long poem, Versus de sanctis Euboricensis ecclesiae. 
2. i.e., Aelbehrtus, who had resigned as abbot and was succeeded by Ean- 
baldus ( —illi ofl. 6). 3. i.e., Aleuin; alio for alii. 4. at the beginning of 
the poem; this superscription has been lost. 5. Cf. p. 319, note 6. 
6 — luculento. 


324 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Quicquid Gregorius summus docet et Leo papa; 

20 Basilius quiequid, Fulgentius atque coruscant. 
Cassiodorus item, Chrysostomus atque Iohannes. 
Quicquid et Althelmus docuit, quid Beda magister, 
Quae Victorinus scripsere, Boetius atque 
Historici veteres, Pompeius,? Plinius, ipse 

25 Acer Aristoteles,? rhetor quoque Tullius ingens. 
Quid quoque Sedulius, vel quid canit ipse Iuvencus, 
Aleimus et Clemens, Prosper, Paulinus, Arator, 
Quid Fortunatus, vel quid Lactantius edunt. 

Quod Maró Vergilius, Statius, Lucanus et auctor, 

. 80 Artis grammaticae vel quid scripsere magistri; 
Quid Probus atque Phocas, Donatus Priscianusve, 
Servius, Eutychius, Pompeius, Comminianus.? 
Invenies alios perplures, lector, ibidem 
Egregios studiis, arte et sermone magistros, 

35 Plurima qui claro scripsere volumina sensu; 
Nomina sed quorum praesenti in carmine scribi 
Longius est visum quam plectri postulet usus. 


CLVIII: HYMN FOR PENTECOST 


Veni creator, Spiritus, Tu septiformis? munere,? 
Mentes tuorum visita, 10 Dextrae Dei tu digitus,? 
Imple superna gratia Tu rite promisso* Patris 
Quae tu creasti pectora. Sermone ditans guttura.* 
5 Qui Paraclitus diceris, Accende lumen sensibus, 
Donum Dei | altissimi, Infunde amorem cordibus, 
Fons vivus, ignis, caritas, 15 Infirma nostri corporis 
Et spiritalis unctio. Virtute firmans perpeti. 


7T. The Epitome of Trogus is meant. 8. the translations and commen- 
taries of Boethius. 9. the medieval name for Charisius. | 

CLVIII. 1. One of the seven great hymns, attributed to Hrabanus 
Maurus (see note 1, p. 173). Meter:iambie dimeter. 2. the seven gifts of the 
spirit (Isaiah xi, 2), sapientia, intellectus, consilium, fortitudo, scientia, pietas, 
timor Domini. 3. Cf. Lukexi, 20. 4. bythe promise; Actsii, 4. 5 linguas. 


CONCA AND BARCELONA 325 


Hostem repellas longius, Te | utriusque Spiritum 
Pacemque dones protinus, Credamus omni tempore. 
Ductore sic te praevio 
20 Vitemus omne noxium. 25 Praesta, pater piissime, 
Patrique compar unice 
Per te sciamus, da, Patrem, Cum Spiritu paraclito 
Noscamus atque Filium, Regnans per omne saeculum. 


CLIX: THE FOUNDING OF CONCA AND 
THE SIEGE OF BARCELONA 


Rex pius interea Christi succensus amore, 
Dat pia christicolis moenia digna satis. 
Namque ferunt multas monachorum rite catervas 
Instituisse Deo sub dicione sua. 
5 Quod quis nosse cupit, rogó, regna Aquitana peragret, 
E quibus en unum cartula? nostra canit. 
Est locus insignis cultu seu relligione, 
Cui Coneas nomen rex dedit ipse prior; 
Olim namque feris avibusque canoribus aptus, 
10  Ignotusque homini pro feritate fuit. 
Nune quoque christicolum resplendens agmine fratrum, 
Quorum fama modo latius aethra? petit. 
Haee quoque cella pii constructa est munere regis; 
Fundavit, coluit rebus et officiis. 
15 Valle sedet magna, praecinctà flumine amoeno, 
Vinetis, pomis seu dapibus* variis, 
Rupibus excisis valido sudante labore, 
Quo pateat locus hie, semita regí* datur. 
Dictus erat quondam frater cognomine Datus, 
20 Quem referunt primo illum incoluisse locum. 





CLIX. 1. From the De rebus gestis Ludovici Pii, written by an Aquitanian 
monk, Ermoldus Nigellus, in 826. — The poet's habit of borrowing phrases 
and metrical tags from Vergil, Ovid, and later writers often causes awkward- 
ness of expression and obseurity of thought. For proper names see 116. 
2 -—charta. 3-aethera. 4-facultatibus. | 5-a rege. 


3206 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Hiec quoque dum patrias servaret ab hostibus aedes, 
Sospite matre sibi consociante domo, 
Protinus* heu pagum nimio vallante tumultu 
Rotinicum Mauri destituere? nimis. 
25 Praevalidae* praedae huiusce interfore matrem 
Affirmant, cunctas exuviasque domus. 
Hostibus egressis, profugus sua visere tecta 
Certat et ad notos quisque redire lares; 
Datus ut agnovit propriam matremque domumque 
30 Direptam, varium pectore versat onus. 
Prorsus equum phaleris ornans, se nec minus armis, 
Coniunctis sociis apparat ire sequax. 
Forte fuit castrum vallo seu marmore firmum, 
Quo reduces Mauri cum spoliis remeant. 
35 Huc celer et socii, Datus, cunctusque popellus 
Certatim coeunt, frangere claustra parant; 
Ac velut accipiter pennis per nubila lapsus 
Ungue rapit volucrem, notaque ad antra fugit; 
At sociae crocitant,? raucasque per aethera voces 
40  Nequiequam recinunt atque sequuntur avem; 
Ipse sedens tutus, praedam stringitque feritque, 
Versat et in partes quas sibi cumque placet. 
Non aliter Mauri vallo praedaque potiti, 
Dati bella timent, spicula sive minas. 
45 'Tum iuvenem muri quidam compellat ab arce, 
Voce cachinnosa?? dicta nefanda dabat: 
"Date sagax, nostras modo quae res vexit ad arces 
Te sociosque tuos dicitó namque precor. 
$i modo quo! resides tali? pro munere nobis 
50 . Dedere mavis equum quo? phaleratus abis,'? 
Nunc tibi mater eat sospes seu cetera praeda; 
Sin autem, ante oculos funera matris habes." 
Reddidit orsa sibi Datus non digna relatu: 
"Funera matris age; nec mihi cura satis. 
55 Nam quem poscis equum non umquam dedere dignor; 





6 —subilo. "T. devastated. | 8. rich. 9. cry. 10. jeering. 11. Antece- 
dent is equum. |. 12. explained by what follows. 13. i.e, he is to return 
home well equipped. 


CONCA AND BARCELONA 327 


Improbe, | haud equidém | ad tua frena decet." 
Nee mora; erudelis matrem consistit!/5 in arce, 
Et nato coram dilaceravit eam. 
Namque ferunt ferro primo secuisse papillas, 
c) — Et capite absciso, | "heu! tua mater," ait. 
Frendit enim infelix Datus pro funere matris. 
Nune hue, nunc illuc fluctuat atque gemit, 
Nec patet illi aditus, nec vim, qua vindicat artus 
Matris habet; tristis, mente carensque fugit. 
65 Omnibus amissis, sumptis melioribus armis, 
Incola mox herémi coepit inesse pius. 
Durior ut quondam fuerat ferus in nece matris, 
Firmior hine remeát ad iuga, Christe, tua. 
Tempore nam multo | haec secum solus agebat 
70 . Hie, quia mundanum tempserat omne nefas. 
Haec dum fama pii regis pervenit ad aures, 
Mox Domini famulüm | ad sua tecta vocat. 
Namque diem totum parili sermone trahebant 
Rex famulusque Dei, relligione pares. 
75 'Tum rex et Datus primo fundamina Concis 
Infigunt,!5 monachis castra futura parant; 
Nuper quo valido reeubabant agmine belüae, 
Redditur inde Deo nunc quoque grata seges. 


Interea regis proceres populique phalanges 
so. Dudum eommoniti iussa libenter agunt. 
Undique conveniunt Francorum more eatervae, 
Atque urbis muros densa corona tenet. 
Convenit ante omnes Carolo satus agmine pulchro; 
Urbis ad exitium congregat ille duces. 
85 Parte sua princeps Vilhelm tentoria figit, 
Heriperth, Lihuthard, Bigoque, sive Bero, 
Santio, Libulfus, Hilthibreth atque Hisimbard, 
Sive alii plures, quos recitare mora est. 
Cetera per campos stabulat!? diffusa iuventus, 
90 Francus, Wasco, Getha sive Aquitana cohors. 


14. takes dat. in CL. 15. transitive. 16-—ponunt. 17. encamped. 


328 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


It fragor ad caelum, resonat clangoribus aether; 
Clamor in urbe, pavor, fletus et omnis adest. 
Hoe quoque dum geritur reduces fert Hesperus umbras, 
Barcinona, tuas possidet hostis opes.. | 
95 Lucida namque homines ut primum Aurora revisit, 
Commoniti comites regia tecta petunt; 
Ordine quisque suo prorsus resíduntque per herbam, 
Auribus attentis regia dicta rogant. 
Tum suboles Caroli sapienti haec edidit ore: 
100 "Accipite hoc animis consilium, proceres. 
Si gens ista Deum coleret Christoque placeret, 
Baptismique forét unguine tincta sacri, 
Pax firmanda esset nobis, pax atque tenenda, 
Coniungi ut possit relligione Deo. 
105 Nunc vero exsecranda manet, nostramque salutem 
Respuit, et sequitur daemonis imperia. 
Idcirco hanc! nobis pietas miserata Tonantis 
Servitii famulam reddere namque valet. 
Nune, nunc actutum muros!? properemus et arces, 
110 O Franci, et redeat pristina vis animis." 
Aeolico?? monitu rapidi ceu murmure venti 
Per rus, per silvas, per freta cuncta volant, 
Diripiuntque lares, segetes, silvaeque tremescunt; 
Uncis vix pedibüs ales aprica tenet. 
115 Nauta miser subito, velo remoque relicto, 
Per mare fluctivagum"! lintea laxa trahit. 
Non aliter iussu Francorum exercitus omnis 
Urbis in exitiám | itque reditque fremens. 
Curritur in silvas, passim sonat acta securis, 
120  Caeduntur pinus, populus alta cadit. 
Hie scalas operatur,? agít hic ordine sudes, 
Hic fert arma celer, contrahit hic lapides. 
Spicula densa cadunt nec non et missile ferrum; 
Ariete claustra tonant, fundaque crebra ferit. 


—M——MMÁ—Ó——M—MMMÀÁÁHRáÉÓ I REERIENE 


18. ie. gentem, with famulam as predicate accusative. 19. end of 
motion. 20. of Aeolus. 21. billowy. 922. makes. 


CONCA AND BARCELONA 329 


125 Nee minus interea Maurorum spissa caterva 
Per turres residens castra tenere parat. 
Princeps urbis erat Maurus, cognomine Zadun, 
Urbem qui hanc validis rexerat ingeniis. 
Currit hie ad muros maesta comitante corona: 
130 — "Quis sonus Iste novüs, o socii?" rogitat. 
Reddidit ast illi contraria? dieta roganti 
Quidam de sociis, omnia dura canens: 
*Proelia non miscet Bero princeps ille Gothorum, 
Quae totiens pepulit lancea nostra procul; 
135 Sed Hludovieus adest, Caroli clarissima proles, 
Ordinat ipse duces et gerit arma manu. 
Ni celerans subeat miseris nune Cordoba nobis, 
Et nos et populüás urbsque verenda cadet." 
Ille quidem tristes submisso pectore voces 
10  lactat et e turri | haud procul arma videt. 
"Eia agite, socii, muros servemus ab hoste; 
Auxilium nobis Cordoba forte feret. 
At mihi mente sedet multum quod displicet, o gens, 
Turbat et attonitis quod recitare paro. 
145 Haec gens celsa, vides, quae nostras obsidet arces, 
Fortis et armigera est, duraque sive celer. 
Ecce fatebor enim vobis nunc aspera dictu, 
Aut? taceam aut?! recitem, non placitura tamen. 
Nam quemcumque suo congressa est inclita bello, 
150  Nolens sive volens, servitio subiit. 
Romuleum sibi, quod quondam | hane edidit urbem, 
Subdidit imperium cum dicione sua. 
Arma ferunt semper, bellis est sueta iuventus; 
Baiulat haee iuvenís, hoc agit arte senex. 
155 Namque ipsum nomen Francorum horrescó recensens; 
Francus habet nomén a feritate sua. 
Quid iam plura loquar tristi eum pectore, cives? 
Heu mihi nota satis, nec recitata placent. 
Firmemus muros valido custode tenendos; 





23. 1.e., disappointing. 24-—sive . . . sive. 


330 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


160 — Portarum custos credulus** atque sagax." 
Interea?* nox atra cadens Aurora reportat 
Alma diem; Franci regia castra petunt. 
Tum Caroli suboles pacato pectore fatur, 
Atque suis famulis dicta benigna dedit: 
165 "Zadun ad Hispanas cupiens properare catervas, 
Auxilium poscens armaque sive pares,?? 
Captus adest nolens vinctusque tenetur inermis 
Ante fores, nostros non fugit ante oculos. 
Fae, Vilhelme, suos possit quo? cernere muros, 
170 Et iubeat nobis pandere claustra celer." 
Nec mora; Zadó? manum sequitur religatus habenis, 
Et procul expansam sustulit arte manum. 
Nam prius abscedens sociis praedixerat ipse: 
"Seu fortuna néquam, prospera sive cadat, 
175 Nesció; si casu Francorum incurreró turmis, 
Vos tamen, ut dixi, castra tenete, precor." 
Tum manüs ad muros tendens vocitabat amicos: 
" Pandite iam, socii, claustra vetata diu." 
Ingeniosus item digitos curvabat et ungues 
1800 — Figebat palmis, haec simulanter agens. 
Hoc autem indicio signabat castra tenenda, 
Sed tamen invitus *pandite" voce vocat. 
Hoe vero agnoscens Vilhelmus concitus illum 
Percussit pugno, non simulanter agens; 
185. Dentibus infrendens versat sub pectore curas; 
Miratur Maurum sed magis ingenium. 
"Creditó, ni quoque regis amorque timorque vetaret, 
Haee tibi, Zadó, dies ultima forte foret." 
Interea Zadun Franco custode tuetur, " 
190 At socii flentes castra tenere parant. 
Altera luna suos complebat in ordine soles, 
Rex Francique simul castra vetata petunt. 
Machina densa sonat, pulsantur et undique muri, 
——— ——— rris a d M tese EMEN 
25. trustworthy; sc. sil. 26. An omitted passage describes the attempted 


escape and capture of Zadun (Zado). 27. i.e., men. 28—wut. 29. nomina- 
tive. 30. passive. j 





CONCA AND BARCELONA 331 


Mars furit, ante cui non fuerat similis. 
195 Crebra sagitta cadit, vi funda retorta fatigat, 
Rex agit illud opüs, adcelerandó duces. 
Iam Mauri miseri nec muros scandere celsos 
Audent, nec turri cernere castra volent. 
Ac velut in parvo volucrum fors turba natantum, 
200 — Cum residet pavitans flumine fisa male, 
Armiger?t ecce Iovis?! caelo descendit ab alto, 
Inventas circum pervolitatque diu, 
Hae caput in fundum mittunt relevantque sub auras, 
Ista algis recubát, illa repressa luto; 
205 Instat at ille super pennis tremulasque fatigat, 
Quae caput in ventos sublevat, ille rapit. 
Non aliter Mauros timidos fugitandó*? per urbem 
Insequitur gladiás undique morsque, pavor. 
Tum rex ipse pius crispans hastile lacerto, 
210 Inque urbem adversam compulit ire celer. 
Hasta volans mediae ventis se contulit urbi, 
Marmore subiecto? figitur acta nimis. 
Hoc signo Mauri turbati corda pavore 
Mirantur ferrum, plus iacientis opus. 
215 Quid facerent? Iam rex aberat, iam pugna tepebat, 
Maurorum primos abstulerat gladius. 
Tandem iam victi nimium belloque fameque, 
Consilio unanimi reddere castra volunt. 
Panduntur portae, penetralia cuncta patescunt, 
220  SGervitio regís urbs labefacta venit. 
Protinus optata sternuntür, haud mora, in urbe 
Franci victores hostibus imperitant. 
Sabbátum erat sacrum, cum res est ista peracta, 
Quandó prius Francis urbs patefacta fuit. 
225 Namque sequente die festo conscendit in urbem 
Rex Hludovieus ovans solvere vota Deo. 
Mundavitque locos ubi daemonis alma colebant, 
Et Christo grates reddidit ipse pias. 








31. eagle. 32 -—fugientes. 33. struck. 


332 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 
4CLXA ITHESLILY 


Lilia quo versu candentia, carmine quove 
Ieiunae macies satis efferat arida musae? 
Quorum candor habet nivei simulacra nitoris, 
Duleis odor silvas imitatur flore Sabaeas. 

5 Non Parius candore lapis, non nardus odore 
Lilia nostra premit, nec? non? si perfidus anguis 
Ingenitis collecta dolis serit ore venena 
Pestifero, caecum per vulnus ad intima mortem 
Corda feram mittens, pistillo? lilia praestat 

10 Commacerare* gravi sucosque haurire Falerno. 
$1 quod contusum est summo* liventis in ore 
Ponatur puncti5; iam tum dinoscere vires 
Magnificas huiusce datur medicaminis ultro. 
Haec etiam laxis prodest contusió* membris. 


CLXI| WALTER AND HILTGUNDE 


Venerat interea satrapae? certissima fama 

Quandam quae nuper superata? resistere gentem, 
Ac bellum | Hunis confestim inferre paratam. 
Tune ad Waltharium convertitur actió rerum; 

5 Qui mox militiam percensuit ordine totam, 
Et bellatorum confortat corda suorum, 
Hortans praeteritos semper memorare triumphos, 
Promittensque istos solita virtute tyrannos 
Sternere, et externis terrorem imponere terris. 

E EMREEEAFUS STET e LS edicta la iof rain lupe gir hdc m 

CLX. 1. From the De cultura hortorum of Walahfrid Strabo, abbot of 
Reichenau (1849). 2-—et. 3-pistrillo. 4-macerare. 5. l.e., on the cen- 
ter of the bruised spot. 6. i.e., the crushed lily. 

CLXI. 1. From the great epie Waltharius, which narrates the exploits of 
Walter of Aquitaine, written by Ekkehard I, monk of St. Gall (1973). 
Walter, the son of the king of Aquitaine, held asa hostage by Attila, had 
been intrusted with the command of the King's army. His betrothed, Hilt- 
gunde, was likewise a hostage, serving as lady in waiting to Queen Ospirin. 
This selection describes Walter's last campaign for Attila and his flight 
with Hiltgunde. 2. King Attila. 3. Sc. est. 


WALTER AND HILTGUNDE 333 


10 Nee mora, consurgit sequiturque exercitus omnis. 
Ecce locum pugnae conspexerat, et numeratam 
Per latos aciem campos digessit et agros, 

Iamque infra iactum teli congressus uterque 
Constiterat cuneus; tune undique clamor ad auras 

15 Tollitur; horrendam confundunt classica vocem, 
Continuoque hastae volitant hine indeque densae. 
Fraxinus et cornus ludum miscebat in unum, 
Fulminis inque modum cuspis vibrata micabat. 
Ac veluti Boreae sub tempore nix glomerata 

20 Spargitur, haud aliter saevas iecere sagittas. 
Postremum cunetis utroque ex agmine pilis 
Absumptis, manus ad mucronem vertitur omnis; 
Fulmineos promunt enses, clipeosque revolvunt, 
Coneurrunt acies demum pugnamque restaurant. 

25 Pectoribus partim rumpuntur pectora equorum, 
Sternitur et quaedam pars duro umbone virorum. 
Waltharius tune in medio furit agmine bello, 
Obvia quaeque metens armis, ac limite pergens. 
Hune ubi conspiciunt hostes tantas dare strages, 

30 Ac si praesentem metuebant cernere mortem, 

Et quemeumque locum seu dextra sive sinistra 
Waltharius peteret, cuncti mox terga dederunt, 
Et versis scutis laxisque feruntur habenis. 

Tune imitata ducem gens maxima Pannoniarum 

35 Saevior insurgit caedemque audacior auget, 
Deicit obstantes, fugientes proterit, usque 
Dum eaperet plenum belli sub sorte triumphum. 
Tum super occisos ruit et spoliaverat omnes, 

Et tandem duoctor recavo* vocat agmina cornu. 

40 Ac primus frontem festa cum fronde revinxit, 

Victriei lauro cingens sua tempora vulgo; 
Post hune signiferi, sequitur quos cetera pubes. 
Iamque triumphali redierunt stemmate compti, 
Et patriam ingressi propria se quisque locavit 
45 Sede; sed ad solium* mox Waltharius properavit. 





4-concavo. DbD-regiam. 


394 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN - 


Ecce palatini* decurrunt arce ministri, 

Illius aspectu | hilares, equitemque tenebant, 
Donec vir sella? descenderet inclitus alta. 

8i bene res vergant, tum demum forte requirunt. 

50 Ille aliquid modicum narrans intraverat aulam; 

Lassus enim fuerat, regisque cubile petebat. 
Illic Hiltgundem solam offendit residentem; 
Cui post amplexus atque oscula dulcia dixit : 

"Ocius huc potum ferto, quia fessus anhelo." 

55 Illa mero tallum? complevit mox pretiosum, 
Porrexitque viro, qui signans? accipiebat, 
Virgineamque manum propria constrinxit; at illa 
Astitit, et vultum reticens intendit erilem, 
Walthariusque bibens vacuum vas reddidit olli; 

60 Ambo etenim norant de se sponsalia facta. 
Provocat et tali caram sermone puellam: 

"Exilium pariter patimur iam tempore tanto, 
Non ignorantes quid nostri forte parentes 
Inter se nostra de re fecere futura. 

65 Quamne diu tacito premim(üs haec ipsa palato?"'to 
Virgó, per iróniam meditans haec dicere sponsum, 
Paulum conticuit, sed posteà talia reddit: 

"Quid lingua simulas quod ab imo pectore damnas, 
Oreque persuades toto quod corde refutas? 

70 Sit veluti talem pudor ingens ducere nuptam." 

Vir sapiens contra respondit et intulit ista: 

" Absit quod memoras! dextrorsum porrige sensum. 

Noris me nihilum simulata mente locutum; 

Nec quicquam nebulae vel falsi interfore crede. 

Nullus adest, nobis exceptis namque?? duobus. 

S1 nossem temet mihi promptam impendere mentem, 

Atque fidem votis servare per omnia cautis, 

Pandere cuncta tibi cordis mysteria vellem." 

Tandem virgó, viri genibus curvata, profatur: 

80 "Ad quaecumque vocas, mi domne, sequar studiose, 
Nee quiequam placitis malim praeponere iussis." 


-I 
[o1] 





6. of the royal household. "T. saddle. 8. cup. 9. making the sign of the 
cross. d1l0-lingua. 11. spoke. 12. superfluous. 


WALTER AND HILTGUNDE 335 


Ille dehine: *Piget exilii me denique nostri, 
Et patriae fines reminiscor saepe relictos; 
Idcirco fügam cupio celerare latentem; 

$5 Quod iam prae multis potuissem forte diebus, 
Si non Hiltgundem solam remanere dolerem." 
Addidit has imo virguncula corde loquelas: 
*" Vestrum velle!? meum, solis his aestuó rebus; 
Praecipiat dominus, seu prospera sive sinistra, 

oo Eius amore pati toto sum pectore praesto." 

*Nune quo more fugam valeamus inire recludo. 

Postquam septenos Phoebus remeaverit orbes, 
Regi ac reginae, satrapis,'5 ducibus famulisque 
Sumptu permagno convivia laeta parabo, 

95 Atque omni ingenio potu sepelire studebo, 
Donec nullus erit qui sentiat hoc quod agendum est. 
Tu tamen interea mediocriter utere vino, 
Atque sitim vix ad mensam restinguere cura; 
Cum reliqui surgant, ad opuscula!* nota recurre. 

100 Ast ubi iam eunctos superat violentia potus, 

Tum simul oeciduas properemus quaerere partes."'!7 
Postquam epulis depulsa fames sublataque mensa, 

Heros iam dictus, dominum laetanter adorsus, 

Inquit: *In hoc, rogito, clarescat gratia vestra, 

:05 Ut vos in primis reliquos nunc laetificetis." 

Et simul in verbo nappam! dedit arte peractam, 
Ordine sculpturae!? referentem gesta priorum; 
Quam rex accipiens haustu vacuaverat uno, 
Confestimque iubet reliquos imitarier omnes. 

110 Oeius aecurrunt pincernae moxque recurrunt, 
Pocula plena dabant et inania suscipiebant; 
Hospitis ac regis certant hortatibus omnes. 
Ebrietas fervens tota dominatur in aula, 

Balbutit madido facundia?? fusa palato. 





13. noun; sc. est. 14. A passage is omitted in which Walter out- 
lines his plans for flight. Hiltgunde is to plunder the royal treasury 
and be ready in seven days. 15. warriors. 16. as the queen's lady in 
waiting. 17. A description of the feast is omitted. 18. cup. 19. Eng. 
20. speech. 


336 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


115 Heroas validos plantis?! titubare videres. 
Taliter in seram produxit baechica noctem 
Munera Waltharius, retrahitque redire volentes; 
Donec vi potus pressi somnoque gravati, 
Passim porticibus sternuntur humotenus? omnes. 
120 Et licet ignicremis?? vellet dare moenia flammis, 
Nullus qui causam potuisset scire remansit. 
Tandem dilectam vocat ad semet mulierem,^ 
Praecipiens causas citius deferre paratas; 
Ipseque de stabulis victorem duxit equorum; 
325 Hune ob virtutem vocitaverat ille Leonem. 
Stat sonipes ac frena ferox spumantia mandit. 
Hune postquam phaleris solito cireumdedit, ecce 
Pcerinia plena gázae lateri suspendit utrique, 
Atque iteri? longo modicella?* cibaria ponit, 
130 Loraque virgineae mandat fluitantia dextrae. 
Ipseque lorica vestitus, more gigantis, 
Imposuit capiti rubras cum casside cristas. 
Ingentesque ocreis suras complectitur aureis, 
Et laevum femur ancipiti praecinxerat ense, 
is Atque alio dextrum, pro ritu Pannoniarum; 
Is tamen ex una tantum dat vulnera parte. 
Tune hastam dextra rapiens, clipeumque sinistra, 
Coeperat invisa trepidus decedere terra. 
Femina duxit equum nonnulla talenta gerentem; 
140 In manibusque simul virgam tenet ipsa colurnam, 
In qua piscatór hamum transponit in undam, 
Ut cupiens pastum piscis deglutiat uneum. 
Namque gravatus erat vir maximus undique telis, 
Suspectamque habuit cuncto sibi tempore pugnam. 
145 Omni nocte quidem properabant currere, sed cum 
Prima rubens terris ostendit lumina Phoebus, 
In silvis latitare student et opaca requirunt, 
Sollicitatque metus vel per loca tuta fatigans; 
In tantumque timor muliebria pectora pulsat, 


21-— pedibus. | 22-—hwmi. 23. devouring. | 24. See 120. 25 — itineri. ! 
26 — modica. 





150 


155 


160 


165 


170 


175 


180 


WALTER AND HILTGUNDE 337 


Horreat ut cunctos aurae ventique susurros, 
Formidans volueres, collisos sive racemos.? 
Hinc odium exilii patriaeque amor incubat inde; 
Vicis defugiunt, speciosa novalia linquunt, 
Montibus intonsis cursus ambage reeurvos 
Sectantes; tremulos variant per devia gressus. 
Ast urbis populus, somno vinoque solutus, 
Ad medium lucis siluit receubandó sequentis. 
Sed postquam surgunt, ductorem quique requirunt, 
Ut grates reddant ac festa laude salutent. 
Attila nempe manu caput amplexatus utraque 
Egreditur thalamo rex, Walthariumque dolendo 
Advocat, ut proprium quereretur fc"te dolorem. 
Respondent ipsi se non potuisse ministri 
Invenisse virum; sed princeps sperat eundem 
Hactenus in somno tentum recubare quietum, 
Occultumque locum sibi delegisse sopori. 
Ospirin, Hiltgundem postquam cognovit abesse, 
Nec iuxta morem vestes deferre suétum, 
Tristior immensis satrapae clamoribus inquit: 
*O detestandas quas heri sumpsimus escas! 
O vinum quod Pannonias destruxerat omnes! 
Quod domino regi iam dudum praescia dixi, 
Approbat iste dies quem nos superare nequimus. 
En hodie imperii vestri cecidisse columna 
Noscitur; en robur procul ivit et inclita virtus! 
Waltharius, lux Pannoniae discesserat inde, 
Hiltgundem quoque mi caram deduxit alumnam." 
Iam princeps nimia succenditur efferus ira; 
Mutant laetitiam maerentia corda priorem; 
Ex humeris trabeam discindit ad infima totam; 
Et nunc hue animum tristem, nunc dividit illuc. 
Ac veluti Aeolicis?? turbatur harena procellis, 
Sic intestinis rex fluctuat undique curis; 
Et varium pectus vario simul ore imitatus, 





27. branches. 28. Cf. p. 328, l. 111. 


335 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


185 Prodidit exterius quicquid toleraverat intus; 

Iraque sermonem permisit promere nullum. 

Ipso quippe die potum fastidit et escam, 

Nec placidam membris potuit dare cura quietem. 
Et ubi nox rebus iam dempserat atra colores, 

190 Decidit in lectum, verum nec lumina clausit, 
Nunc latus in dextrum fultus, nune inque sinistrum, 
Et veluti iaculo pectus transfixus acuto 
Palpitat, atque caput huc et mox iactitat illuc, 

Et modo subrectus fulero consederat amens. 

195 Nec iuvat hoe; demum surgens discurrit in urbern, 
Atque torum veniens simul attigit atque reliquit. 
Taliter insomnem consumpserat Attila noctem. 

At profugi comites, per amica silentia euntes, 
Suspectam properant post terga relinquere terram. 


CLXII: A WATCH SONG 


O tu, qui servas armis 1sta moenia, 
Noli dormire, moneo, sed vigila. 
Dum Hector vigil extitit in Troia, 
Non eam cepit fraudulenta Graecia. 

5 Prima quiete dormiente Troia 
Laxavit Sinon? fallax claustra perfida. 
Per funem lapsa oceultata agmina 
Invadunt urbem et incendunt Pergama. 
Vigili voce avis anser? candida 

10 Fugavit Gallos ex arce Romulea. 
Pro qua virtute facta est argentea 
Et a Romanis adorata ut dea. 


Lum MEM KNEE C E m rs IE iS i 


CLXII. 1. Written at Modena in 892. "The situation is imaginary, as 
the Hungarians did not invade Italy until 900. — Meter: twelve-syllabled 
iambie (iambic trimeter). 'The verses fall into hemistichs of five and seven 
syllables (5— «4-7» —); they rime in -a, except vs. 19 and 20, where the 
half verses rime. See 125-129. 2. Aeneid II, 259. 8. Livy V, 47. 


PRAYER TO ST. GEMINIAN 339 


celsa Christi numina; 
demus nostra iubila.* 


Nos adoremus 
Illi eanora 


15 Illius magna fis sub custodia 
Haec vigilantes iubilemus* carmina. 
Divina, mundi rex Christe, custodia, 
Sub tua serva haec castra vigilia. 

Tu murus tuis sis Iinexpugnabilis, 
20 Sis inimicis hostis tu terribilis. 
Te vigilante nulla nocet fortia, 
Qui cuncta fugas procul arma bellica. 
Tu cinge nostra haec, Christe, munimina, 
Defendens ea tua forti lancea. 

25 Sancta Maria, mater Christi splendida, 
Haee cum Iohanne —theotocus$ impetra. 
Quorum hie sancta ^ venerantur pignora 
Et quibus ista sunt sacrata limina. 
Quo duce victrix est in bello dextera 

30 Et sine ipso nihil valent 1acula. 


virtus audax bellica, 
audiantur carmina. 
alterna vigilia, 

haec invadat moenia. 
"comes, eia, vigila," 
dicat echo *'vigila." 


Fortis iuventus, 
Vestra per muros 
Et sit in armis 
Ne fraus hostilis 
35 Resultet echo 
Per muros ''eia" 


CLXIII: PRAYER TO ST. GEMINIAN? 


pie Dei famule, 
exorando supplica, 
quod meremur miseri, 
evadamus gratia. 


Confessor Christi, 
Geminiane, 

Ut hoc flagellum, 
Caelorum regis 





4. shouts of joy. 5. See 17 (a). 6. See p. 162, 1. 12. 
CLXIII. 1. Written at Modena in 900; for the occasion see note 1, 
p.938. Meter:same as preceding. 2. patron saint of Modena. 


340 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


5 Nam doctus eras Attilae temporibus 
Portas pandendo liberare subditos. 
Nune te rogamus licet servi pessimi, 

Ab Ungerorum nos defendas iaculis. 
Patroni summi, exorate iugiter 
10 Servis pro vestris implorantes dominum. 


CLXIV.: A SONG FOR $88. PETER 
AND PAUL'S DAY 


O Roma nobilis, orbis et domina, 
Cunetarum urbium — excellentissima, 
Roseo martyrum sanguine rubea;? 
Albis et virginum liliis candida; 

5 Salutem dicimus tibi per omnia, 
'Te benedicimus: salve per saecula. 


Petre, tu praepotens caelorum claviger,? 


Vota precantium exaudi iugiter. 
Cum bis sex tribuum  sederis arbiter,* 

10 Factus placabilis iudica leniter. 
Teque petentibus nunc temporaliter* 
Ferto suffragia misericorditer. 

O Paule, suscipe nostra precamina,' 
Cuius philosophos vicit industria.* 

15 Factus economus? in domo regia 
Divini muneris appone fercula,!? 
Ut, quae repleverit te sapientia, 

Ipsa nos repleat tua per dogmata. 





CLXIV. 1. Probably written at Verona, in the tenth century. Meter: 
twelve-syllabled asclepiadean (iambic); the verses divide into hemistichs 
of six syllables each (6v — 4-67 —); they rime by strophes. 2-—rubens. 8. 
Matthew xvi, 19. 4. Matthew xix, 28. 5. with «unc hardly more than 
a verse-filler. |6. compassionately. ^" — preces. 8. Acts xvii, 16, 17. 9. 
steward. 10. Acts xii, 9. 


MODUS LIEBINC 341 
CLXV! 


MODUS LIEBINC 


I. Advertite . omnes populi . ridiculum : 


II. 


ITE. 


IV. 


Et audite quomodo : Suevum? mulier . et ipse illam . defraudaret : 
Constantiae . civis Suevulus . trans aequora : 
Gazam  porians mavibus : domi coniugem . lascivam | mimis . re- 
linquebat : 


Vix remige . triste secat mare : ecce subito . orta tempestate : 
Furit pelagus . certant flamina . tolluntur fluctus : 
Post multaque exulem : vagum litore . longinquo notus : exponebat : 
Nec interim . domi vacat coniunx : mimi? aderant . iuvenes 
sequuntur : 
Quos et immemor . viri exulis . excepit gaudens : 
Atque nocte proxima : pregnans filium . iniustum fudit . iusto die : 


Duobus . volutis annis : exul dictus . revertitur : 
Occurrit . infida coniunx : secum trahens . puerulum : 
Datis osculis . maritus illi : 
( 2, 4093 je S : a9. 
De quo" inquit "puerum : istum habeas. dic aut extrema . patens": 
At illa . maritum timens : dolos versat . in omnia : 
"Mi tandem . mi coniunx" inquit : *una vice . in Alpibus : 
Nive sitiens . extinxi sitim : 
T "^ * e * 23. 
nde ergo gravida : istum puerum . damnoso foetu . heu gignebam "': 


Anni post haec quinque . transierunt aut plus : 

Et mercator vagus . instauravit remos : 

Ratim quassam reficit : vela alligat . et nivis natum . duxit secum : 
Transfretato* mari . producebat natum : 

Et pro arrabone . mercatori tradens : 

Centum libras accipit : atque vendito . infanti dives . revertitur : 


cm M C ——————————————— ———— —————— —— 


CLXV. 1. A poem in the form of a sequence (see note on crLxxil, p. 
348), sung to the air of the song of Liebinc; the melody has not been pre- 
served. Although the structure of the strophes varies, the "close" (italics) 
of each is the same (21 syllables). 'The story of the snow child is wide- 
spread in the literatures of Europe. "This and the five following selections 
are taken from the "Cambridge Songs," our earliest medieval song book. 
2. a SSwabian. 3. minstrels. 4. having been crossed. 


342 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Ingressusque domum . ad uxorem ait : 
*COonsolare coniunx . consolare cara : 
Natum tuum perdidi : quem. non. ipsa tu.me magis quidem . 


dilexisti : 


Tempestate orta . nos ventosus furor : 
In vadosas syrtes . nimis fessos egit : 
Et nos omnes graviter : torret sol at il — le nivis natus. liquesce- 


Dale 


M. Sie perfidam . Suevus coniugem . deluserat : 
Sic fraus fraudem vicerat : nam quem genuit . nix recte hunc sol . 


liquefecit . 


Heriger,! urbis 
Maguntiensis 
Antistes, quendam 
Vidit prophetam 

5 Qui ad infernum 
Se dixit raptum. 


Inde cum multas 
Referret causas, 
Subiunxit totum 
10 Esse infernum 
Accinetum densis 
Undique silvis. 


Heriger illi 
Ridens respondit: 
15 Meum subuleum 
Illue ad pastum 
Volo cum macris 
Mittere porcis." 


CLXVI. 1. Archbishop of Mayence (913-927). 


CLXVI 


HERIGER 


20 


25 


30 


35 


Vir ait falsus: 
**Fui translatus 
in templum caeli 
Christumque vidi 
Laetum sedentem 
Et comedentem. 


Iohannes baptista 
Erat pincerna 
Atque praeclari 
Pocula vini 
Porrexit cunctis 
Voecatis sanctis." 


Heriger ait: 
*'Prudenter egit 
Christus Iohannem 
Ponens pincernam, 
Quoniam vinum 
Non bibit umquam. 


Meter; five-syllabled 


verses with trochaic close (the first half is — "v or 7 — v»); the verses gener- 


ally rime in pairs. 


DE IOHANNE ABBATE 343 


Mendax probaris Furabar cocis; 

Cum Petrum dicis Hoc manducavi 

Illuc magistrum? Atque recessi." 
40 Esse cocorum, 

Est quia summi 55 Heriger illum 

Ianitor caeli. Iussit ad palum 

Loris ligari 

Honore quali Scopisque caedi, 

Te Deus caeli Sermone duro 
45 Habuit ibi? e» Hune arguendo: 

Ubi sedisti? 

Volo ut narres "Si te ad suum 





, 


Quid manducasses.' Invitet pastum 


Christus ut secum 


Respondit homo: | Capias cibum, 
| 50 "Angulo uno 65 Cave ne furtum 
Partem pulmonis Facias spureum." 
CLXVII! 


DE IOHANNE ABBATE 


In vitis patrum veterum "Volo," dicebat, *vivere 
Quiddam legi ridiculum, 10 Secure sicut angelus, 
Exemplo tamen habile; Nee veste nec cibo frui, 
Quod vobis dico rhythmice.? Qui laboretur manibus." 

5 Iohannes abba, parvulus Respondit frater: *Moneo 
Statura, non virtutibus, Ne sis incepti properus, 
Ita maiori socio, 15 Frater, quod tibi postmodum 
Quicum erat in heremo: Sit non cepisse satius." 





2. Cf. p. 340, lI. 15. 

CLXVII. 1. Written by Fulbert of Chartres (11027). Meter: eight- 
syllabled iambie; the verses rime in couplets, except in the third, fourth, 
and fifth strophes. — 2. Zn verse. 


344 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


At ille: *Qui non dimicat, 
Non cadit neque superat." 
Ait, et nudus heremum 

20 Inferiorem? penetrat. 


Septem dies gramineo 
Vix ibi durat pabulo; 

Octava fames imperat 
Ut ad sodalem redeat. 


25 Qui sero, clausa ianua, 
Tutus sedet in cellula, 
Cum minor voce debili 
Appellat: ''Frater, aperi: 


Iohannes opis indigus 
30 Notis assistit foribus; 
Nec spernat tua pietas, 
Quem redigit necessitas." 
Respondit ille deintus: 
"Iohannes, factus angelus, 


35 Miratur caeli cardines; 


40 


45 


50 


Ultra non curat homines." 


Foris Iohannes excubat, 
Malamque noctem tolerat, 
Et praeter voluntariam 
Hane agit paenitentiam. 


Facto mane recipitur, 
Satisque verbis uritur; 
Sed intentus ad crustula,* 
Fert patienter omnia. 


Refocillatus* Domino 
Grates agit et socio; 
Dehine rastellum* bracchiis 
Temptat movere languidis. 


Castigatus angustia 

De levitate nimia, 

Cum angelus non potuit, 
Vir bonus esse didicit. 


CLXVIII! 


DE LUSCINIA 


Cum telluris vere nova producuntur germina 
Nemorosa circumcirca frondescunt et bracchia, 
Flagrat odor quam suávis florida per gramina. 


3 —interiorem. 
CLXVIII. 


4. from crustum. 
1. By the same author as the preceding. 


b. refreshed. 


6. from rastrum. 
Meter: fifteen- 


syllabled trochaie, with a break after the eighth syllable (8— «4-7 -—); 
the verses fall into groups of three; they rime in -a (except v. 11). 


DE LUSCINIA 345 


Hilarescit? philomela, dulcis vocis conscia; 

5 Et extendens modulando gutturis spiramina,? 
Reddit veris et aestivi temporis praeconia. 
Instat nocti et diei voce sub* dulcisona5; 
Soporatis dans quietem cantus per discrimina, 
Nee non pulchra viatori laboris solacia. 

10 Vocis eius pulchritudo, clarior quam cithara, 
Vincit omnes cantitando volucrum ca*ervulas,5 
Implens silvas atque cunctis modulis arbustula.* 
Volitando scandit alta arborum cacumina, 
Gloriosa valde facta, veris pro laetitia, 

15 Ac festiva satis gliscit* sibilare carmina. 

Felix tempus cui resultat talis consonantia.? 
Utinam per duodena mensium curricula 

Duleis philomela daret suae vocis organa. 

Cedit auceps ad frondosa resonans umbraeula,! 

20 Cedit cygnus et suávis 1psius melodia, 

Cedit tibi timpanista!! et sonora tibia. 

Quamvis enim videaris corpore praemodica,?? 
Tamen cuncti te auscultant. Nemo dat iuvamina!? 
Nisl solus rex caelestis, qui gubernat omnia. 

25 lam praeclara tibi satis dedimus obsequia, 

Quae in voce sunt iucunda et in verbis rhythmiea, 
Ad scholares et ad ludos digne congruentia. 
Tempus adest ut solvatur nostra vox harmonica,4 
Ne fatigent plectrum linguae cantionum?5 taedia, 

30 Ne pigrescat!* auris prompta fidium ad erusmata.!? 
Trinus Deus in personis, unus in essentia, 

Nos gubernet et conservet sua sub clementia, 
Regnareque nos concedat cum ipso in gloria. 


2. grows joyful. 8-spiramenta. 4. with. | b. sweetlly-sounding. 6 —cater- 
vas. "I —arbusta. 8.4s eager. 9 —harmonia. 10. shady places. 11. timbrels. 
12. very small. 13 -adiumentum. 14. harmonious. 15b. songs. 16. grow 
weary. 1T. songs. 18. essence, being. 


346 


10 


CLXIX! 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


VERNA FEMINAE SUSPIRIA 


Levis exsurgit Zephirus 
Ett sol procedit tepidus; 
Iam terra sinus aperit, 
Duleore? suo diffluit. 


Ver purpuratum exiit, 
Ornatus suos induit; 
Aspergit terram floribus, 
Ligna silvarum frondibus. 


Struunt lustra quadrupedes 
Et dulces nidos volucres; 
Inter ligna florentia 

Sua decantant gaudia. 


CLXX! 


Quod oculis dum video 
Eit auribus dum audio, 
Heü, pro tantis gaudiis 
Tantis inflor suspiriis. 


Cum mihi sola sedeo 

Et haec revolvens palleo, 
Sic forte caput sublevo, 
Nec audio nec video. 


Tu saltim, Veris gratia, 
Exaudi et considera 
Frondes, flores et gramina; 
Nam mea languet anima. 


INVITATIO AMICAE 


Iam, duleis amica, venito, 
Quam sicut cor meum diligo; 
Intra in cubiculum meum, 
Ornamentis cunctis onustum. 


Ibi sunt sedilia strata, 

Et domus velis ornata, 

Floresque in domo sparguntur 

Herbaeque fragrantes miscen- 
tur. 


CLXIX. 1. One of the most touching of medieval poems. 
syllabled iambie; the verses rime by twos or fours. 
1. Meter: uncertain; most verses are nine-syllabled trochaie; 


CLXX. 


Est ibi mensa apposita, 


10 Universis cibis onusta; 


Ibi clarum vinum abundat 
Et quicquid te, cara, delectat. 


Ibi sonant dulces symphoniae, 
Inflantur et altius tibiae; 


15 Ibi puer et docta puella 


Pangunt tibi carmina bella. 


Meter: eight- 
2. sweelness. 


some are nine- and ten-syllabled iambie; dactyls and anapests occur. 


20 


TO BOETHIUS 


Hie cum plectro citharam 
tangit, 

Illa melos cum lyra pangit; 

Portantque ministri pateras 


Pigmentatis? poculis plenas. 


Non me iuvat tantum con- 
vivium 
Quantum 
quium, 
Nec rerum tantarum ubertas 
Ut dilecta familiaritas. 


post? dulce ecollo- 


Iam nune veni, soror electa 
Et prae cunctis mihi dilecta, 
Lux meae clara pupillae: 
Parsque maior animae meae. 


347 


Ego fui sola in silva 


30 Et dilexi loca secreta ; 


Frequenter effugi tumultum 
Et vitavi populum multum. 


Karissima, noli tardare; 
Studeamus nos nunc amare, 


35 Sine te non potero vivere; 


Iam decet amorem perficere. 


Quid iuvat deferre, electa, 

Quae sunt tamen post faci- 
enda? 

Fac cita quod eris factura, 


40 In me non est aliqua mora. 


CLXXI. TO BOETHIUS 


Roma potens dum iura suo declarat in orbe, 
'Tu pater et patriae lumen, Severine Boeti 
Consulis officio rerum disponis habenas, 
Infundis lumen studiis et cedere nescis 

5 Graecorum ingeniis; sed mens divina coercet 
Imperium mundi; gladio bacchante Gothorum, 
Libertas Romana perit: tu consul et exul, 
Insignes titulos praeclara morte relinquis. 


Nune decus imperii summas qui praegravat? artes, 
10 Tertius Ottó sua dignum te iudicat aula, 
Aeternumque? tui statuit monumenta laboris, 
Et bene promeritum meritis exornat honestis. 
FOSMERMDDC AU WEIT Rp oT eum EM Uu Li t 
2. spiced. 3. adverb. 4-oculi. 
CLXXI. 1. By Gerbert; see note 1 on rnxxxix, p. 197; an inscription 
for a portrait of Boethius, in the palace of the emperor Otto III. 2. 
cherishes. 3. adverb, to endure forever. 


348 ». PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CLXXII.: IN THE MIDST OF LIFE 


Media vita 

In morte sumus; 

Quem quaerimus adiutorem, 
Nisi te, Domine, 

Qui pro peccatis nostris 


e 


Iuste irasceris? 

Sancte Deus, sancte fortis, 
Sancte et misericors Salvator, 
Amarae morti 


10 Ne tradas nos. 


CLXXIII!. GLORY TO GOD 
1. Cantemus cuncti melodum 


Nunc Alleluia. 


2. In laudibus aeterni regis 
haec plebs resultet? 
Alleluia. 


4. Hoc beatorum 
per prata paradisiaca? 
psallat concentus 
Alleluia. 


6. Nubium cursus, 
ventorum volatus, 
fulgurum coruscatio 
et tonitruum sonitus 
dulce eonsonent simul 
Alleluia. 


8. Hine, variae volucres, 
creatorem 
laudibus eoneinite cum 
Alleluia. 


3. Hoc denique caelestes chori 


cantant in altum 
Alleluia. 


. Quin et astrorum 


micantia luminaria | 
iubilant altum 
Alleluia. 


. Fluctus et undae, 


imber et procellae, 
tempestas et serenitas, 
cauma,* gelu, nix, pruinae, 
saltus, nemora pangant 
Alle'uia. 


. Ast illinc respondeant 


voces altae 
diversarum bestiarum 
Alleluia. 





CLXXII. 1. A sequence in rhythmical prose, author unknown. A 
sequence is à hymn in rhythmical prose or meter which followed the 
alleluia of the Gradual (anthem); hence its name. The term prose was 
also used, originally only of a rhythmical composition. 

CLXXIIL. 1. A sequence generally attributed to Notker Balbulus (1912), 
monk of St. Gall (see p. 181, l. 18). 2. make resound. 3. of paradise. 4. heat. 


HYMN TO THE 


VIRGIN 349 


10. Istine montium 11. Illine vallium 
celsi vertices sonent profunditates saltent5 
Alleluia; Alleluia. 

12. Tu quoque, maris 13. Nec non terrarum 
iubilans abysse,* die molis immensitates: 
Alleluia. Alleluia. 

14. Nune omne genus 15. Et creatori 
humanum laudans exsultet grates frequentans consonet 
Alleluia. Alleluia ; 

16. Hoe denique nomen audire 17. Hoc etiam carmen caeleste 
iugiter delectatur comprobat ipse Christus 
Alleluia. Alleluia. 

18. Nune vos, o socii? 19. Et vos, pueruli, 
cantate laetantes respondete semper 
Alleluia, Alleluia. 

20. Nune omnes canite simul 21. Laus Trinitati aeternae: 


Alleluia Domino, 
Alleluia Christo 
Pneumatique? Alleluia. 


Alleluia, Alleluia, 
Alleluia, Alleluia, 
Alleluia, Alleluia. 


CUXXIV! HYMN TO-THE VIRGIN 


. Verbum bonum et suáve 


Personemus, illud ave;? 


II. Per quod ave salutata 


Mox concepit fecundata 


Virgo, David stirpe nata, 
Inter spinas lilia.* 


Per quod Christi fit conclave? 
Virgo, mater, filia; 


c m TT TUM ELLA ————————————————————————á 


b. Cf.resultet, 1.4. 6. depths. "T. choir of priests. 8. to the Holy Spirit. 

CLXXIV. 1. This beautiful sequence in honor of the Virgin is important 
as an early example (eleventh century) of perfect rhythmical form. Meter: 
eight-syllabled (vs. 1, 2, 3, riming) and seven-syllabled trochaic; note that 
the fourth verses of corresponding strophes rime. 2. Gabriel's greeting 
(Luke i, 28) which announced or caused the conception of the Virgin. 3. 
receptacle. 4. See 17 (a). 


350 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


III. Ave, veri Salomonis IV. Ave, solem genuisti, 
Mater, vellus Gedeonis,* Ave, prolem protulisti, 
Cuius magi tribus donis* Mundo lapso contulisti 

Laudant puerperium; Vitam et imperium. 

V. Ave, mater verbi summi, VI. Supplicamus, nos emenda, 
Maris? portus, signum dumi,? Emendatos nos commenda 
Aromatum? virga!? fumi, Tuo nato ad habenda 

Angelorum domina; Sempiterna gaudia. 


CLXXV. PRAYER TO THE VIRGIN 


Ave maris? stella, 15 Qui pro nobis natus 
Dei mater alma Tulit esse tuus. 
Atque semper virgo, 


Felix caeli porta. Virgo singularis, 


Inter omnes mitis, 
5  Sumens illud ave? Nos culpis solutos 
Gabrielis ore, 20 Mites fac et castos. 
Funda nos in pace, 


Mutans nomen Evae.4 Vitam praesta puram, 


Iter para tutum, 
Solve vincla reis, Ut videntes Iesum 
10 Profer lumen caecis, Semper collaetemur.5 
Mala nostra pelle, 


Bona cuncta posce. 25 Sit laus Deo Patri, 


Summum Christo decus, 
Monstra te esse matrem, Spiritui Sancto, 
Sumat per te precem, Honor, tribus unus. 


5. Gideow's fleece (Judges vi, 37), often connected with the conception ; 
so also Aaron's rod, below (Numbers xvii, 8). 6. Cf. p. 203,1. 11. 7. The 
word-play on Maria and mare, maria was common. |.8. Exodus iii, 2; just 
as the bush burned without being consumed, so the Virgin conceived with- 
out losing her virginity. 9. aromátum: common accent in ML. 10. Cf. 
Song of Solomon iii, 6, sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae. 

CLXXV. 1. The most famous hymn in honor of the Virgin. Meter: six- 
syllabled trochaie, the verses generally riming in pairs; note that most of the 
words are dissyllables. 2. Cf.note 7, above. 3. Cf.note 2, p.349. 4. The 
association of Eve and the Virgin was common; Eva was regarded as the 
forerunner of ave.  5-—laetemur. 


B—— 


DE CONTEMPTU MUNDI 35 
CLXXVI: 
DE CONTEMPTU MUNDI 


Hora novissima, tempora pessima sunt, vigilemus. 
Ecce minaciter imminet arbiter ille supremus. 
Imminet, imminet ut mala terminet, aequa coronet, 
Recta remuneret, anxia liberet, aethera? donet, 
Auferat aspera duraque pondera mentis onustae, 
Sobria muniat, improba puniat, utraque iuste. 

Hic breve vivitur, hie breve plangitur, hie breve fletur; 
Non breve vivere, non breve plangere retribuetur; 
O retributio! stat brevis actio, vita perennis; 

10 O retributio! caelica? mansio stat lue* plenis. 

Spe modo vivitur, et Sion angitur a Babylone; 

Nunc tribulatio; tunc recreatio, sceptra, coronae; 

Tune nova gloria pectora sobria clarificabit,* 

Solvet aenigmata, veraque sabbita continuabit. 

15 Patria luminis, inscia turbinis, inscia litis, 

Cive replebitur, amplificabitur Israelitis. 

Pars mea Rex meus, in proprio Deus ipse decore 

Visus amabitur, atque videbitur Auctor in ore. 

O bona patria, lumina? sobria* te speculantur, 
?0 Ad tua nomina sobria lumina collacrimantur; 

Est tua mentio pectoris unctio, cura doloris, 

Concipientibus aethera mentibus ignis amoris. 

Tu locus unicus, illeque caelieus es paradisus, 

Non ibi lacrima, sed placidissima gaudia, risus. 

25 Est ibi consita laurus et insita cedrus hysopo'; 

Sunt radiantia* iaspide moenia, clara pyropo; 

Hinc tibi sardius,? inde topazius,? hine amethystus?; 

Est tua fabrica contio caelica, gemmaque!^ Christus. 

Tu sine litore, tu sine tempore, fons, modo rivus, 


TUmUIIMOIAM A rade dicit. ee I Rae ens TON TDI ROSE EUEO. 


CLXXVI. 1. One of the seven great hymns, from a poem of three 
thousand lines, De contemptu mundi, written by Bernard, à monk of Cluny, 
in the twelfth century. Meter: leonine hexameter; the verse is divided into 
three parts, the first two riming; the verses rime in pairs. 2. heaven. 
3 —caelestis. 4. for those fullof sin. 5. glorify. 6. sad eyes. T. See p.270, 
l. 7. 8. Revelation xxi, 18. 9. Eng. 10. 1 Peter ii, 4-6. 


e 


392 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


30 Dulce bonis sapis, estque tibi lapis undique vivus. 
Est tibi laurea, dos datur aurea, Sponsa decora, 
Primaque Principis oscula suscipis, inspicis ora; 
Candida lilia, viva monilia sunt tibi, Sponsa, 

Agnus adest tibi, Sponsus adest tibi, lux speciosa. 

35 — Urbs Sion aurea, patria lactea, cive decora, 
Omne cor obruis, omnibus obstruis et cor et ora. 
Nescio, nescio, quae iubilatio,? lux tibi qualis, 
Quam socialia gaudia, gloria quam specialis. 

Sunt Sion atria coniubilantia,! martyre plena, 

40 Cive micantia, Principe stantia,'? luce serena; 

Est ibi paseua mitibus afflua!? praestita sanctis, 
Regis ibi thronus, agminis et sonus est epulantis. 
Gens duce splendida, contio candida vestibus albis 
Sunt sine fletibus in Sion aedibus, aedibus almis. 

45 Urbs Sion inclita, gloria debita glorificandis, 

'Tu bona visibus interioribus intima pandis; 

Intima lumina, mentis acumina te speculantur, 

Pectora flammea spe modo, postea sorte'* luerantur. 
Urbs Sion uniea, mansio mystica, condita caelo, 

50 Nune tibi gaudeo, nune mihi lugeo, tristor, anhelo; 
Nemo retexere,5 nemoque promere sustinet ore, 
Quo tua moenia, quo capitalia plena decore; 
Opprimit omne cor ille tuus decor, O Sion, O pax, 
Urbs sine tempore, nulla potest fore laus tibi mendax. 

55 Urbs Sion inclita, turris et edita litore tuto, 

Te peto, te colo, te flagro,!* te volo, canto, saluto. 

O bona patria, num tua gaudia teque videbo? 

O bona patria, num tua praemia plena tenebo? 

Die mihi, flagito, verbaque reddito, dieque: '""Videbis." 

60 Spem solidam gero; remne tenens ero? die: "Retinebis." 
O sacer, O pius, O ter et amplius ille beatus, 

Cui sua pars Deus; O miser, O reus, hae viduatus. 


"ORLOUES PIED MCHRUMMENNE RRNESR JIRRRRDE ES ed UD Met q cT M E TER TUAE T EERTUATTTPTSS To DESORUTEUTT 


li-iubilantia. 12. standing firm. 13-affluems. 14. ie. by actual 
possession. 15. conceive. 16. love. 


DE NOMINE IESU 3953 
CLXXVIT: 


DE NOMINE IESU 


Iesu duleis memoria 
Dans vera cordis gaudia, 
Sed super mel et omnia 
Dulcis eius praesentia. 


5  Nilcanitur suávius, 
Auditur nil iucundius, 
Nil cogitatur dulcius, 
Quam Iesus, Dei filius. 


Iesu, spes paenitentibus, 
10 Quam pius es petentibus, 
Quam bonus te quaerentibus, 
Sed quid invenientibus? 


Iesu, duleedo cordium, 
Fons vivus, lumen mentium, 


15 Excedens omne gaudium, 


Et omne desiderium. 


Nec lingua valet dicere, 
Nec littera exprimere, 
Expertus potest credere 


20 Quid sit Iesum diligere. 


Cum Maria diluculo, 
Iesum quaeram in tumulo, 
Cordis clamore querulo 
Mente quaeram, non oculo. 


CLXXVIII.! THE COMING OF SPRING 


Moribus esse feris 
Eit formam mentis 
Ipsae naturae 
Gramineum vellus 
5 Distinguunt flores 
Fronde virere nemüs 
Aurioli,? merulae, 
Certant laude pari 
Nidus non nullis 
10 Et latet in dumis 
Egrediente rosa 


prohibet me gratia veris, 
mihi mutuor ex elementis; 
congratulor, ut putó, iure: 
superinduxit? sibi tellus, 
diversi mille colores. 
et fructificare videmus, 
graculi, pieci,* filomenae 
varios cantus modulari; 
stat in arbore non sine pullis, 
nova progenies sine plumis. 
viridaria sunt speciosa ; 


USTRRTURITOUUEMOR eM D Me pcc FUR TRUST OUR MNT OT E MEEREDICNRE QLCE: 


CLXXVII. 1. From a hymn of two hundred lines, De nomine Iesu, 
attributed to Bernard of Clairvaux (1090-1153). Meter: eight-syllabled 


iambie; the verses rime by strophes. 


CLXXVIIL. 1. Written by Marbod, bishop of Rennes (11125). Meter: 
leonine hexameter of the normal type, where the verses rime by hemi- 
stichs. 2 —induxit. 3. oriole. 4-pici (?). 


354 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Adiungas istis campum, qui canet aristis, 


Adiungas vites, uvas quoque postmodo mites, 

Et ludos iuvenum, festumque diemque serenum. 
15 Qui tot pulchra videt, nisi flectitur et nisi ridet, 

Intractabilis est, et in eius pectore lis est. 

Qui speciem terrae non vult cum laude referre, 

Invidet Auctori, euius subservit honori 

Bruma rigens, aestas, autumnus, veris honestas. 


CLXXIX.' BRUNELLUS AT SALERNO AND PARIS 


Talia dicenti? supplex respondit asellus; 
Poplite deflexo,* vertice pronus humi: 
"Cuncta libens faciam, celer ibó celerque revertar, 
Nam mea res agitur, non aliena mihi. 
5 Non ego tardus ad hoc, quamvis piger esse solebam, 
Si dederit Dominus prospera cuncta mihi. 
En ego progredior, benedie mihi progredienti, 
Ut mihi sit tota prospera vita via." 
Mox idioma? suum vertens Galienus et orans, 
10. Subridensque parum, sie benedixit ei: 


CLXXIX. 1. From the Speculum Stultorum, à remarkable satire written 
by Nigellus Wireker, precentor at Canterbury, at the close of the twelfth 
century. It describes the adventures of an ass named Brunellus, typifying 
a monk who is never contented with his lot but is always striving for 
something better, regardless of his limitations. Brunellus wants à longer 
tail and goes to the great physician Galienus (Galen) who tries to dissuade 
him from the attempt to improve on nature, but 1s unsuccessful. Galen 
then gives him a prescription (talia dicenti, v. 1) for lengthening his tail, 
the ingredients for which can be obtained only at Salerno, the chief medical 
center of the Middle Ages. Brunellus goes to Salerno with Galen's blessing 
(?) (vs. 9-78). He later loses his medicines and half of his tail and 
therefore decides to go to Paris, the great university center, that he 
may at least become a scholar; vs. 79-140 describe the result of this 
enterprise. Brunellus finally falls into the hands of his former master 
and ends his eareer where he began, the richer only by many painful 
experiences. 2. ie., Galieno. 3. Brunellus. 4-flexo. 5. language; i.e., 
Greeh, which, of course, Brunellus does not understand. 


BRUNELLUS AT SALERNO AND PARIS 355 


"Omnipotens odià* tibi mille det, et tua cauda 
Obtineat per se milia dena sibi. 
Sit tibi potus aquá, sit magnus carduus esca, 
Marmora stramentà, tegmina ros et aqua. 
15 Grandó, nives, pluviae, teeum* comitentur ubique, 
Protegat et noctu cana pruina, gelu. 
Saepius exosus veniat post terga molossus."' 
Oscula dandó tamen, dixit asellus: *Amen." 
Ingeminantis *Amen" vox est audita per urbem, 
20  Murmuriique? sonum percipit omne forum. 
Festinans igitur, veniens in limine portae 
Haesit, et eliso corruit ipse pede. 
"Signa revertendi sunt haec," dixere propinqui; 
Riserunt alii; dixit et ipse sibi: 
25 "Debile principium melior fortuna sequetur; 
Restat iter longum, non remanebit ita. 
Dura satis didiei postquam sum fusus ab alvo, 
Unde satis possum plurima dura pati. 
Non est deliciis adsueta vel ebrietati 
30 Haee mea personà, quae mala ferre solet. 
Carduus et lappà constant mihi carior esca, 
Sufficit ad potum nam pluvialis aqua. 
In salsamentis!? non est meditatió mentis, 
In tenui victu corpora nostra vigent. 
35 Sum piger et tardus, sed certe tardior essem 
81 mea nonnumquam lauta diaeta foret. 
Sed neque qui debet sumptus impendere multos, 
Expedit ut crebro vina Falerna bibat. 
Quid mihi cum vino, quo desipiunt sapientes? 
40 Multaque contingunt quo!! mediante! mala. 
Hoc umeris non ventre suo gestare parentes 
Consuevere mei; sit procul ergó merum. 
Ergo gestabo sed non gustabó Lyaeum 
Adripiat ne me cottidiana febris. 
45 Contra naturam vinum si forte bibissem, 


Mox mihi quartanam gigneret aut scabiem. 
teen Dun un us riu aie RIETI MESSSETSULASIT A SUTNBIETA QUEUE NOEUT RENEICEN VCRRDNNILD 
6. curses; the full expression is odium Dei. "1 —te. 8. dog. 9—murmuris. 
10 —condimentis. 11. because of it. 


356 





50 


55 


65 


70 


75 


80 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Quattuor ex causis teneor vitare Lyaeum, 
Quamvis sensus hebés exacuatur eo: 

Sumptibus ut propriis parcam, ne febre laborem, 
Et ne desipiam degeneremque simul. 

Qui vitare malum poterit nec vult, manifestum, 
Plangendus minus est si male cedat ei." 

Postquam bis senas confecerat ergó diaetas,?? 
Ad quae tendebat moenia summa videt. 

Moxque genu flexo, sursum sua bracchia tendens, 
Vota Deo supplex solvit et orat 1ta: 

"Omnipotens Dominus meritis sancti Iuliani!? 
Det nobis veniám hospitiumque bonum. 

Sit procul omne malum, pontes, portaeque gemellae, 
Partibus in nostris quae satis'* esse solent. 

Rustieus aut saccus non inveniatur in urbe. 
Absque molendino sit locus iste, precor. 

Sint hebetes stimuli, surdi mutique molossi, 
Sitque procul catuli vox inimica mihi. 

Hospes ruricolà mihi sit, cui semper abundet 
Carduus hirsutüs et pluvialis aqua. 

Sint species? viles, sit et emptor rarus in urbe, 
Quilibet exsistat venditor aeris egens. 

Sint merces multae, sit multum cara moneta; 
Sit tempus pluvidum,!5 sitque lutosa via. 

Prospera sint cunctà, sint cuncta salubria nobis, 
Ut nostrum citiás expediatur iter." 

Talia commemorans postquam pervenit in urbem, 
Se dedit hospitio membraque fessa toro. 

Surgens mane forum species empturus adivit, 
Quas non inveniens tristis abire parat. 

Quattuor ergó dies cireumlustravit!? in urbe, 
Nec tamen invenit quae cupiebat ibi. 


Talia cum pariter gradientes plura referrent, 
Parisius veniunt, hospitiumque petunt. 

Corpora fessa quies recreat tenuisque diaetae 
Damna recompensat!* mensa calixque frequens. 


12. day's journeys. 13. the patron saint of travelers. 14. £oo common. 


15 — merces. 


16 — pluvium. |. 11 — lustravit. 18. makes good. 


BRUNELLUS AT SALERNO AND PARIS 357 


Ossa, cutem, nervos, quae vel labor aut via longa 
Quassarat, refovent balnea, cura, quies. 
85 Brunellusque sibi minuit crinesque totondit, 
Induit et tunica se meliore sua. 
Pexus et ablutus, tandem progressus in urbem 
Intrat in ecclésiam, vota precesque facit. 
Inde scholas adiens, secum deliberat utrum 
90 — Expediant potiüs ista vel illa sibi. 
Et quia subtiles sensu considerat Anglos, 
Pluribus ex causis se sociavit eis. 
Moribus egregii, verbo vultuque venusti, 
Ingenio pollent, consilioque vigent. 
95 Dona pluunt populis et detestantur avaris,!? 
Fercula multiplicant et sine lege bibunt. 
Wessail?? et dringail, nec non persona secunda? 
Haec tria sunt vitià quae comitantur eos. 
His tribus exceptis nihil est quod in eis reprehendas; 
100 — Haec tria si tollas cetera cuncta placent. 
Hine comes Angligenis prudens desiderat esse, 
Possit ut illorum condicione frui. 
Est?! in eis etiam quiddam nam publica fama 
Somniat adiungi cur magis optet eos.?! 
105 Si de convictu mores formantur eisdem, 
Cur nihil aderescat si comes esse queat? 
Si quid eis praeter sortem natura ministrat, 
Ante retrove bonum eur nihil inde ferat? 
Adcelerans igitur studio, studiosis adhaesit, 
110 Ut discat lepide grammaticeque? loqui. 
Sed quia sensus hebes, cervix praedura, magistri 
Dogmata non recipit, cura laborque perit. 
Iam pertransierat Brunellus tempora multa, 
Et prope completus septimus annus erat, 
115 Cum nihil ex toto quodeumque, docente magistro 
Aut socio, potuit discere praeter *y-a." 
Quod natura dedit, quod secum detulit illuc, 
Hoe habet, hoc illo nemó tulisse potest. 





19—avaros. 20. equivalent to wine, women, and song. 21. The sense 
is: popular opinion attributes qualities to the English that make them de- 
sirable associates. 22. correctly. 


358 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Cura magistrorum multumque diu labórabat, 
120 Demum defecit, victa labore gravi. 
Dorso se baculus, lateri se virga frequenter 
Adplicat, et ferulam sustinuere manus. 
Semper *y-2" repetit, nihil est quod dicere possit, 
Affectus quovis verbere, praeter ''y a." 
125 Vellieat hie aurem, nasum quatit ille reeurvum, 
Exeutit hic dentes, perforat ille cutem. 
Hie secat, hic urít, hinc solvitur, inde ligatur, 
Intonat iste minas, porrigit ille preces. 
Sic in eo certant ars et natura vicissim, 
130 Ars rogat, illa iubét, haec abit, illa manet. 
Quorum principià constant vitiosa fuisse, 
Aut vix aut numquam convaluisse valent. 
A puero didicit Brunellus '*y-2"; nihil ultra? 
Quam? quod naturà dat retinere potest. 
5 Quod fuit innatum servat natura, quod artis^ 
Sie abit, ut vento pulvis abire solet. 
Perdidit expensas, periitque labor, sed et omne 
Quod fuit impensum condicione pari. 
Spes quoque deperiit caudae superinstituendae,5 
140 Sentit et Anglorum earmina?* falsa fore. 


Em 
[ov] 
cQ 


CLXXX! 
DE VENTRE ET CETERIS MEMBRIS 


Ineusant avidi pes et manus otia ventris: 
"Omnia solus habes lucra, labore carens. 

Nos labor edomuit; te fovit inertia, sorbes 
Omnia, quae nostri cura laboris emit. 

5 Disce pati famis acre iugum, vel disce labori 

Cedere, teque tui cura laboris alat." 

Sie ventri servire negant; se venter inanem 
Comperit, orat opem, nil dat avara manus. 





23. more than. — 24. pred. gen.; sc. fuit. 25. restoring. — 26. i.e., the 
**popular opinion" of v. 103. 

CLXXX. 1. A poetical version of a familiar fable by Walter of England 
(late twelfth century). 


DE LUPO OSSA CORRODENTE 359 


Ille preces iterát; iterum fugit illa precantem. 
10 In stomachi fundo torpet obitque calor; 
Victa fame natura fugit, vis arida fauces 
Obserat, et solitum non sinit ire cibum. 
Vult epulas dare sera manus; sed corporis aegri 
Perdita non reparans machina tota perit. 


15 Nemó sibi satis est; eget omnis amicus amico. 
S1 non vis aliis parcere, parce tibi. 


CLXXXI 
DE LUPO OSSA CORRODENTE 


Quondam lupus improbus ossa corrodebat; 
Unum suis dentibus transversum figebat. 
De gnaris sollicite medelam quaerebat; 
Sed qui solamen ferret non inveniebat. 


5 Tandem grus exquiritur ut extraheretur 
Os per longitudinem rostri; quod expletur. 
Grus deberi praemium sibi tunc fatetur. 
Cum lupus immensum post morbum sanus habetur. 


Cui lupus: *"Ingratus es, grus, si quid petisti. 
10 Nonne meis faucibus caput extulisti?" 
Et grus: 'Heus! iniuria qua me decepisti." 
Et lupus: *Hoc habeas, quia nil aliud meruisti." 


CLXXXII.' LIFE IS A BATTLEFIELD 


Vita nostra plena bellis, Sed timoris omnis expers, 
Inter hostes, inter arma, Stabo firmus inter arma, 
More belli vivitur; Nec timebo vulnera; 
Nulla lux 1t absque pugna, 10 Non morabor hostis iras, 
5 Nulla nox it absque luctu, Non timebo publicasve, 
Et salutis alea. Callidasve machinas. 


CLXXXI. 1. Another poetical version of an old fable; author unknown. 
Meter: thirteen-syllabled trochaic (vs. 1-3) and hexameter; the verses rime 
by fours; see note 1, p. 365. 

CLXXXII. 1. Hymn by an unknown author. Meter: eight-syllabled 
(vs. 1, 2, 4, 5) and seven-syllabled trochaic. 


2360 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Ecce caeli lapsus arcu Franget arcus et sagittas, 
Atque spissa nube tectus 20 Ignibusque sempiternis 
15 X Rector ipse siderum; Arma tradet hostium; 
Contra saevos mentis hostes Ergo stabo sine metu, 
Proeliantem me tuetur, Generose superabo 
Bella pro me suscipit. Hostium saevitiam. 


CLXXXIII.' TO THE HOLY SPIRIT 


Veni, Sancte Spiritus, Sine tuo nomine 
Et emitte caelitus? Nihil est in homine, 
Lucis tuae radium. Nihil est innoxium. 


Veni, pater pauperum, 
5 Veni, dator munerum, 
Veni, lumen cordium. 


Lava quod est sordidum, 
20 Riga quod est aridum, 
Sana quod est saucium ; 


Consolator optime, Flecte quod est rigidum, 
Dulcis hospes animae, Fove quod est frigidum, 
Dulce refrigerium?; Rege quod est devium. 


10 In labore requies, 
In aestu temperies, 
In fletu solacium. 


25 . Da tuis fidelibus 
In te confitentibus 
Sacrum septenarium*; 


O lux beatissima, Da virtutis meritum, 
Reple cordis intima Da salutis exitum, 
15 Tuorum fidelium. 30 Da perenne gaudium. 
CLXXXIV! 
| STABAT MATER 
Stabat mater dolorosa? Cuius animam gementem, 
Iuxta crucem lacrimosa, 5 Contristantem? et dolentem 
Dum pendebat filius, Pertransivit gladius. 





CLXXXIII 1. One of the seven great hymns. Author unknown. 
Meter: seven-syllabled trochaic; the verses rime aabecb, every third verse 
ending in wm. 2. from heaven. 3. rest. 4. See p. 324, 1. 9. 

CLXXXIV. 1. One of the seven great hymns. Author unknown. The 
most pathetic hymn of the Middle Ages. Meter: eight-syllabled (vs. 1, 2, 
4, 5) and seven-syllabled trochaiec; rime as in the preceding selection. 2. 
sorrowful. 3. mourning. 


10 


15 


25 


30 


4. only-begotten. 
Christ. 


STABAT MATER 


O quam tristis et afflicta 
Fuit illa benedicta 
Mater unigeniti,* 
Quae maerebat et dolebat 
Et tremebat, dum videbat 
Nati poenas incliti. 


Quis est homo qui non fleret, 
Matrem Christi s1 videret 
In tanto supplicio? 
Quis non posset contristari 
Piam matrem contemplari 
Dolentem cum filio? 


Pro peccatis suae gentis 
Vidit Iesum in tormentis 
Et flagellis subditum; 
Vidit suum dulcem natum 
Morientem, desolatum, 
Dum emisit spiritum. 


Eia mater, fons amoris! 
Me sentire vim doloris 
Fac, ut tecum lugeam. 
Fac ut ardeat cor meum 
In amando Christum Deum, 
Ut sibi complaceam. 


Sancta mater, istud agas, 


Crucifixi fige plagas 
Cordi meo valide; 


8 — foveri. 


b. r1 Cor. iv, 10. 


35 


45 


55 


60 


6. 


361 


Tui nati vulnerati, 
Tam dignati pro me pati, 
Poenas mecum divide. 


Fac me vere tecum flere, 
Crucifixo condolere, 
Donec ego vixero; 
Iuxta crucem tecum stare, 
Meque tibi sociare 
In planctu desidero. 


Virgo virginum praeclara, 
Mihi iam non sis amara, 
Face me tecum plangere; 
Fae ut portem* Christi mor- 
tem, 
Passionis fac? consortem 
Et plagas recolere. 


Fac me plagis vulnerari, 
Cruce hae inebriari, 

Et cruore filii; 
Inflammatus? et accensus, 
Per te, Virgo, sim defensus 

In die iudicii. 


Face me cruce custodiri, 
Morte Christi praemuniri, 
Confoveri? gratia. 
Quando corpus morietur, 
Fac ut animae donetur 
Paradisi gloria. 


Sc. me. T. i.e., with the love of 


362 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 
CLXXXV. HYMN FOR THE FEAST OF CORPUS CHRISTI 


Pange, lingua, gloriosi Verbum-caro!'? panem verum 
Corporis mysterium, 20 — Verbo carnem" efficit, 
Sanguinisque pretiosi, Fitque sanguis Christi me- 
Quem in mundi pretium? rum!??; 
5 Fructus? ventris generosi Et si sensus deficit, 
Rex effudit gentium. Ad firmandum cor sincerum 


Sola fides sufficit. 


Nobis natus, nobis datus, 
Ex intacta Virgine, 
Et in mundo conversatus,! 
10  Sparso verbi semine, 
Sui? moras incolatus 
Miro clausit ordine.* 


25 Tantum ergo sacramentum 
Veneremur cernul; 
Et antiquum'^ documentum 
Novo cedat ritul; 
Praestet fides supplementum 
30  Sensuum defectul. 


In supremae nocte cenae, Genitori, genitoque 
Recumbens cum fratribus, Laus et iubilatio, 
15 Observata lege plene Salus, honor, virtus quoque 
Cibis in legalibus,? Sit et benedictio. 
Cibum? turbae duodenae? 35 Procedenti ab utroque 
Se dat suis manibus. Compar sit laudatio. 
CLXXXVI: 
DIES IRAE 
Dies irae, dies illa Quantus tremor est futurus, 
Solvet saeclum in favilla, 5 Quando iudex est venturus, 
Teste David? cum Sibilla. Cuncta stricte discussurus! 


CLXXXV. 1. One of the finest hymns of the Middle Ages, by Thomas 
Aquinas (11274). Meter: eight-syllabled (vs. 1, 3, 5) and seven-syllabled 
trochaie; the verses rime alternately. 2. ransom. 3. in apposition 
with rez. 4. sojourning. b. he closed im a wonderful way the prolonged 
periods of his sojourn (incolatus). 6. Luke xxii, 7. ". prescribed by law, i.e., 
unleavened bread. 8. in apposition with se. 9 duodecim. 10. the word 
made flesh. 11. predicate accusative. 12. subject. 13. fail to perceive 
the echange. 14. i.e. the teachings of the Old Testament. 

CLXXXVI. 1. The greatest of all Latin hymns, probably written by 
Thomas of Celano in the twelfth century. Meter: eight-syllabled trochaic; 
the verses rime by strophes. 42. ablative. 


DIES IRAE 


Tuba, mirum spargens sonum 
Per sepulchra regionum, 
Coget omnes ante thronum. 


35 


363 


Ingemisco tamquam reus, 
Culpa rubet vultus meus; 
supplicanti parce, Deus. 





19 — Mors stupebit et natura, : . | 
Qui Mariam*' absolvisti, 
Cum resurgit creatura Spa 
: [ Et latronem exaudisti, 
Iudicanti responsura. o TUM 
Mihi quoque spem dedisti. 
Liber scriptus proferetur, 
In quo totum continetur 40 — Preces meae nonsunt dignae, 
15 Unde mundus iudicetur. Sed tu bonus fac benigne 
: Ne perenni cremer igne. 
Iudex ergo cum sedebit, p » 
Quicquid latet, apparebit; 1 
Nil inultum remanebit. e iss Ive Draenum 
Et ab haedis me sequestra,? 
Quid sum miser tune die- 45 Statuens in parte dextra. 
turus, 
20 Quem patronum rogaturus, Confutatis maledictis, 
Cum vix iustus sit securus? Flammis acribus addictis, 
: : Voca me cum benedictis. 
Rex tremendae maiestatis, 
Qui salvandos salvas gratis, n 
. . d 7 
Salva me, fons pietatis. Oro supplex et accimis, 
50 Cor? contritum quasi cinis, 
25 X Recordare, Iesu pie, Gere curam mel finis. 
Quod sum causa tuae viae; 
Ne me perdas illa die. Laerimosa dies illa, 
DN Qua resurget ex favilla 
Quaerens me sedisti lassus,? : 
AUS Iudicandus homo reus; 
Redemisti crucem passus; 
30 Tantus labor non sit cassus. : 
55 Huic ergo parce, Deus. 
Iuste iudex ultionis, Pie Iesu Domine, 
Donum fac remissionis Dona eos requie. 
Ante diem rationis. Amen. 
3. John iv, 6. 4. Magdalene. 5. separate. 6. the accursed, ablative 
absolute. ^7. bowed down. 8. in apposition with the subject of oro. 


364 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 
CLXXXVILI: 


OMNIA VANITAS 


Iste mundus Res carnalis, 
Furibundus 20 Lex mortalis 
Falsa praestat gaudia, Valde transitoria? 
Quae defluunt Frangit, transit 
5 Et decurrunt Velut umbra, 
Ceü campi lilia. Quae non est corporea. 
Res mundana, 25 Conteramus, 
Vita vana Conífringamus 
Vera tollit praemia, Carnis desideria, 
10 Nam impellit Ut cum iustis 
Et submergit Et electis 
Animas in Tartara. 30 Caelestia gaudia 
Gratulari* 


Quod videmus 
Vel tacemus 
15 In? praesenti patria,? 
Demittemus 
Vel perdemus 
Quasi quercus folia. 


Mereamur 
Per aeterna saecula. 


CLXXXVIIIL! THE BEGGAR STUDENT 


Exul ego ciericus 5 Litterarum studiis 
Ad laborem natus Vellem insudare, 
Tribulor? multotiens? Nisi quod inopia 
Paupertati datus. Cogit me cessare. 





CLXXXVII. 1. cuxxxvn-cexcvin are from the Carmina Burana (see 
note 1 on p. 305). "The meter of crxxxvri is four-syllabled (vs. 1, 2, 4, 5) 
and seven-syllabled trochaie; the riming scheme is aabecb; in v. 22 the 
rime frangit, transit takes the place of the rime with v. 23. The last 
strophe is irregular. 2. on earth. 3. Eng. 4. enjoy. 

CLXXXVIII. 1. Meter: seven-syllabled (vs. 1, 3, with rime in the last 
two strophes) and six-syllabled trochaie, with rime. 2. suffer. 3. often. 


THE CONFESSION OF GOLIAS 365 


Ille meus tenuis Postulo suffragia* 


10 Nimis est amictus, 20 De vobis iam digne. 
Saepe frigus patior 
Calore relictus. Ergo mentem capite 
Similem Martini,$ 
Interesse laudibus Vestibus induite 
Non possum divinis, Corpus peregrini. 
15 Nec missae nec vesperae, 
Dum cantetur finis. 25 Ut vos Deus transferat 
Ad regna polorum, 
Decus N.* Ibi dona conferat 
Dum sitis insigne, Vobis beatorum. 


CLXXXIX. THE CONFESSION OF GOLIAS 


Aestuans intrinsecus ira vehementi 

In amaritudine? loquor meae menti. 
Factus de materia levis elementi 
Folio sum similis de quo ludunt venti. 

5 Cum sit enim proprium viro sapienti 
Supra petram ponere sedem fundamenti, 
Stultus ego comparor fluvio labenti 
Sub eodem aere numquam permanenti. 


Feror ego veluti sine nauta navis, 

10 Ut per vias aeris vaga fertur avis. 
Non me tenent vincula, non me tenet clavis; 
Quaero mei similes et adiungor pravis. 





4. the name of some city. 5. assistance. 6. St. Martin, who gave his 
cloak to a beggar. 

CLXXXIX. 1. The confession of Golias, one of the most brilliant 
literary achievements of the Middle Ages, gives us the best picture of the 
wandering student that has come down to us. Itis composed in the popular 
*Vagantenzeile," which is made by combining a trochaie seven-syllabled 
verse with one of six syllables (7-»— --6—"); the verses rime by fours. 
2. bitterness. 


366 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Mihi cordis gravitas res videtur gravis; 
Iocus est amabilis dulciorque favis; 

15 Quiequid Venus imperat labor est suávis, 
Quae numquam in cordibus habitat ignavis. 


Via lata gradior more iuventutis, 

Implico me vitiis immemor virtutis. 

Voluptatis avidus magis quam salutis, 
20 Mortuus in anima curam gero cutis.? 


Praesul diseretissime, veniam te precor; 
Morte bona morior, dulci nece necor; 

Meum pectus sauciat puellarum decor, 

Et quas tactu nequeo saltem corde moechor. 


25 Res est arduissima vincere naturam, 
In aspectu virginis mentem esse puram. 
Iuvenes non possumus legem sequi duram, 
Leviumque corporum non habere euram. 


Quis in igne positus igne non uratur? 

30 Quis Papiae* demorans castus habeatur, 
Ubi Venus digito iuvenes venatur, 
Oculis illaqueat, facie praedatur? 


Si ponas Hippolytum hodie Papiae, 
Non erit Hippolytus in sequenti die. 

35 Veneris in thalamos dueunt omnes viae, 
Non est in tot turribus turris Alethiae.5 


Secundo redarguor etiam de ludo. 
Sed cum ludus eorpore me dimittit nudo 
Frigidus exterius mentis aestu sudo, 

40 Tune versus et carmina meliora cudo. 


—— MM 7 7 ———————————————————————————————————Ó Án — — 


9. flesh. 4. Pavia. B. A virgo decora nimis David de semine regis appears 
in an eclogue of '"Theodulus as a champion of the Christian religion. 


45 


55 


65 


THE CONFESSION OF GOLIAS 


Tertio capitulo memoro tabernam. 

Illam nullo tempore sprevi neque spernam, 
Donee sanctos angelos venientes cernam, 
Cantantes pro mortuis requiem aeternam. 


Meum est propositum in taberna mori, 
Ut sint vina proxima morientis orl. 
Tune cantabunt laetius angelorum chori: 
"Sit* deus propitius huie potatori."* 


Poculis accenditur animi lucerna, 

Cor imbutum nectare volat ad superna. 
Mihi sapit dulcius vinum de taberna, 

Quam quod aqua miscuit praesulis pincerna. 


Loca vitant publica quidam poetarum, 

Eit secretas eligunt sedes latebrarum. 

Student, instant, vigilant, nec laborant parum, 
Et vix tandem reddere possunt opus clarum. 


Ieiunant et abstinent poetarum chori, 
Vitant rixas publicas et tumultus fori, 
Et ut opus faciant quod non possit mori, 
Moriuntur studio subditi labori. 


Unicuique proprium dat natura munus. 
Ego numquam potui scribere ieiunus, 
Me ieiunum vincere posset puer unus; 
sitim et ieiunium odi tamquam funus. 


Unicuique proprium dat natura donum. 
Ego versus faciens bibo vinum bonum 
Et quod habent purius dolia cauponum; 
Tale vinum generat copiam sermonum. 


6. Cf. Luke xviii, 18, Deus propitius esto mihi peccatori. 


o 


-I 





368 | PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Tales versus facio quale vinum bibo. 

70 Nihil possum facere nisi sumpto cibo, 
Nihil valent penitus quae ieiunus scribo; 
Nasonem post calices carmine praeibo. 


Mihi numquam spiritus poetriae? datur, 
Nisi prius fuerit venter bene satur. 

75 Dum in arce cerebri Baechus dominatur, 
In me Phoebus irruit et miranda fatur. 


Ecce, meae proditor pravitatis fui, 
De qua me redarguunt servientes tui, 
Sed eorum nullus est accusator sui, 

80 Quamvis velint ludere saeculoque frui. 


Iam nune in praesentia praesulis beati, 
Secundum dominici regulam mandatis 
Mittat in me lapidem, neque parcat vati, 
Cuius non est animus conscius peccati. 


s5 Sum locutus contra me quiequid de me novi, 
Et virus evomui quod tam diu fovi. 
Vita vetus displicet, mores placent novi; 
Homo videt faciem, sed cor patet Iovi. 


Iam virtutes diligo, vitiis irascor, 

90 Renovatus animo spiritu renascor. 
Quasi modo genitus novo lacte pascor, 
Ne sit meum amplius vanitatis vas cor. 


Electe? Coloniae, parce paenitenti, 
Fac misericordiam veniam petenti, 
95 Et da paenitentiam eulpam confitenti. 
Feram quicquid iusseris animo libenti. 
pe EE Ug ete RM EUER MINH inp 
7— poesi. 8. John viii, 7. 9. Rainald, archbishop of Cologne (11167). 


YOUTH THE TIME FOR FOLLY 369 


Parcit enim subditis leo, rex ferarum, 

Et est erga subditos immemor irarum. 

Et vos 1dem facite, principes terrarum; 
100 Quod caret dulcedine nimis est amarum. 


CXC.) YOUTH THE TIME FOR FOLLY 


Omittamus studia; 

Dulce est desipere, 

Et carpamus dulcia 

Iuventutis tenerae; 

5 Res est apta senectuti 

Seriis intendere. 

Refl. Velox aetas praeterit 
Studio detenta, 
Lascivire suggerit 

10  Tenera iuventa. 


Ver aetatis labitur, 
Hiems nostra properat; 
Vita damnum patitur, 
Cura earnem macerat; 

15 Sanguis aret, hebet pectus, 
Minuuntur gaudia; 
Nos deterret iam senectus 
Morborum familia. 


CXC. 


20 


Imitemus superos! 
Digna est sententia, 
Eit amores teneros 

Iam venantur otia; 
Voto nostro serviamus, 
Mos iste est iuvenum, 


25 Ad plateas descendamus 


30 


Et choreas virginum. 


Ibi quae fit facilis 

Est videndi copia, 

Ibi fulget mobilis 
Membrorum lascivia, 
Dum puellae se movendo 
Gestibus lasciviunt, 

Asto videns et videndo 
Me mihi subripiunt. 


1. Meter: seven-syllabled trochaie, except v. 5 and, in the last 


three strophes, v. 7, which have eight syllables; the verses rime ababeb 
in the first strophe and ababeded in the others. In the refrain (marked 
by the abbreviation, Refl. seven-syllabled and six-syllabled verses alter- 


nate, riming abab. 


370 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 
CXCI. GRETCHEN'S LAMENT 


Tempus instat floridum, Cum vident hunc uterum, 
Cantus crescit avium, Alter pulsat alterum, 
Tellus dat solacium. Silent dum transierim. 


Eia, qualia 


5 Sunt amoris gaudia. semper pulsant cubito, 


25 Me designant digito, 
Acsi mirum fuerim. 
Nutibus me indicant, 
Dignam rogo iudicant, 
Quod semel peceaverim. 


Huc usque, me miseram! 
Rem bene celaveram, 
Et amavi callide; 
Rea? tandem patuit, 
10 Nam venter intumuit, 


30 Quid pereurram singula? 
Partus instat gravidae. Quid p 8 


Ego sum in? fabula? 
Et in ore omnium. 


Hine mater me verberat, Hoe dolorem eumulat, 
Hine pater improperat, Quod amicus exulat 
Ambo tractant aspere. 35 Propter illud paululum. 
15 Sola domi sedeo, 
Egredi non audeo, Ob patris saevitiam 
Nec in palam ludere. Recessit in Franciam 
A finibus ultimis. 
Cum foris egredior, Ex eo vim patior, 
A cunctis Inspicior, 40 Iam dolore morior, 
20 Quasi monstrum fuerim. Semper sum in lacrimis. 


CXCIIL: THE CHARM OF SPRING 


Cedit, hiems, tua durities, Veris adest elegans acies, 

Frigor abit; rigor et glacies Clara nitet sine nube dies, 

Brumalis est feritas, rabies, Nocte micant Pliadum facies; 

Torpor et improba segnities, Grata datur modo temperies, 
5 Pallor et ira, dolor et macies. 10 Temporis optima mollities. 


CXCI. 1. The most touching of the medieval lyrics. Meter: seven- 
syllabled trochaie, except the first verse of the refrain. The strophes rime 
aabccb; further, for strophes 2, 3 and 4, 5 the scheme is aabecbddbeeb. 2. 
sinner. Q9. a byword. 

CXCII. 1. Meter: dactylie tetrameter (three verses faulty); each verse 
except 17 ends in -4es. 


THE LOVER'S PLEA 29471 


Nune, amor aureus, advenies, Pulchra mundi superficies 
Indomitos tibi subicies; Viridi gramine redolet, 
Tendo manus; mihi quid facies? Induitur foliis abies, 
Quam? dederas rogo concilies, Picta canit volucrum series, 
15 Et dabitur saliens aries. 20 Prata virent iuvenum requies. 


10 


CXCIII. THE LOVER'S PLEA 


Omnia sol temperat Vias praebet solitas, 
Purus et subtilis, Et in tuo vere 
Nova mundo reserat 15 Fides est et probitas 
Facies Aprilis, Tuum retinere. 
Ad amorem properat 
Animus erilis, Ama me fideliter, 
Et iucundis imperat Fidem meam nota, 
Deus? puerilis.? De corde totaliter 
20 Et ex mente tota, 
Rerum tanta novitas Sum praesentialiter? 
In sollemni vere Absens in remota; 
Et veris auctoritas Quisquis amat taliter, 


Iubet nos gaudere, Volvitur in rota. 


CXCIV.' THE JOYS OF SPRING 


Ver redit optatum 10 Iuvenes ut flores 
Cum gaudio, Accipiant 

Flore decoratum Ett se per odores 
Purpureo, Reficiant, 

Aves edunt cantus Virgines assumant 
Quam dulciter, 15 Alacriter, 
Revirescit nemus, Et eant in prata 
Cantus est amoenus Floribus ornata 
Totaliter. Communiter. 





2. Sc. puellam. 

CXCIIL 1. Meter: seven-syllabled and six-syllabled trochaic verses 
alternating with rime. 2-—Cupido. 3-in praesentia. 

CXCIV. 1. Meter: six-syllabled trochaie (vs. 1, 3, 5, 7, 8) and four- 
syllabled iambic; the verses rime ababedeed. 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CXCV. THE RETURN OF SPRING 


Ecce gratum 
Et optatum 
Ver reducit gaudia, 
Purpuratum 
5 Floret pratum, 
$ol serenat omnia, 
Iam iam cedant tristia. 
Aestas redit, 
Nunc recedit 
Hiemis saevitia. 


20 


10 


Iam liquescit 

Et decrescit 

Grando, nix et cetera, 
Bruma fugit, 


15 Et iam sugit 30 


CXCVI: THE LOVER'S 


O comes amoris, dolor, 
Cuius mala male solor, 

Nee habent remedium, 
Dolor urget me, nec mirum, 
Quem a praedilecta? dirum 
En vocat exilium, 

Cuius laus est singularis, 
Pro qua non curasset Paris 
Helenae consortium. 


Ct 


Ver aestaus ubera; 
Illi mens est misera, 
Qui nec vivit, 

Nec lascivit 

Sub aestatis dextera. 


Gloriantur 

Et laetantur 

In melle dulcedinis 
Qui conantur 

Ut utantur 

Praemio Cupidinis; 
Simus iussu Cypridis 
Gloriantes 

Et laetantes 

Pares esse Paridis. 


SORROW 


10 Gaude, vallis insignita, 
Vallis rosis redimita, 
Vallis flos convallium, 
Inter valles vallis una, 
Quam collaudat sol et luna, 
15 Dulcis cantus avium, 
Quam collaudat philomena, 
Nam quam dulcis et amoena, 
Maestis dans solacium. 





CXCV. 
trochaic; the verses rime aabaabbcecb. 
CXCVI. 
syllabled trochaic; the verses rime aabcebeeb. 


1. Meter: eight-syllabled (vs. 1, 


1. Meter: four-syllabled (vs. 1, 2, 4, 5, 8, 9) and seven-syllabled 


2, 4, 5, 7, 8) and seven- 
2. sweetheart. 


10 


20 


THE LOVER'S VOW 


91/3 


CXCVII! THE LOVER'S VOW 


Lingua mendax et dolosa, 
Lingua procax, venenosa? 
Lingua digna detrunecari, 
Et in igne concremari, 


Quae me dicit deceptorem? 
Et non fidum amatorem, 
Quam amabam dimisisse, 
Et ad alteram transisse. 


Unde iuro Musas novem, 
Quodque maius est, per Iovem, 
Qui pro Danà&é sumpsit auri, 
Pro Europa formam tauri. 


Sclat deus, sciant dei, 
Non sum reus huius rei, 
Sciant dei, sciat deus, 
Huius rei non sum reus. 


Iuro Phoebum, iuro Martem, 
Qui amoris sciunt artem, 
Iuro quoque te, Cupido, 
Arcum cuius reformido, 


Arcum iuro cum sagittis, 
Quas frequenter in me mittis, 


25 


30 


40 


Sine fraude, sine dolo 
Foedus hoc servare volo. 


Volo foedus observare, 
Et ad haec dicemus quare: 
Inter choros puellarum 
Nihil vidi tam praeclarum. 


Inter quas appares ita, 

Ut in auro margarita, 
Umeri, pectus et venter 
Sunt formata tam decenter. 


Frons et gula, labra, mentum 
Dant amoris alimentum; 
Crines eius adamavi, 
Quoniam fuere flavi. 


Ergo dum nox erit dies, 
Et dum labor erit quies, 
Et dum silva sine lignis, 
Et dum aqua erit ignis, 


Et dum mare sine velis, 
Et dum Parthus sine telis, 
Cara mihi semper eris; 
Nisi fallar, non falleris. 


PER EIUPDUT e AT LUSNITESIIHNL SEU 1s E120 p WB V 
CXCVII. 1. Meter: eight-syllabled trochaie; the verses rime in pairs. 


2. 


poisonous. 9. deceiver. 


374 


10 


15 


20 


25 


vs. 21-30 are increased in jest to 9, 10, and 11 syllables. 


of the woods. 4. Vs. 33-40 are à parody on a hymn of St. Thomas 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


CXCVIII DRINKING SONG 


In taberna quando sumus, 
Non curamus quid sit humus, 
Sed ad ludum properamus, 
Cui semper insudamus. 

Quid agatur in taberna, 

Ubi nummus est pincerna; 
Hoc est opus ut quaeratur, 

S1 quid loquar, audiatur. 


Quidam ludunt, quidam bibunt, 
Quidam indiscrete vivunt. 

Sed in ludo qui morantur, 

Ex his quidam denudantur; 
Quidam ibi vestiuntur, 
Quidam saccis induuntur, 

Ibi nullus timet mortem, 

Sed pro Baccho mittunt sortem. 


Primo pro nummata? vini. 

Ex hac bibunt libertini: 

Semel bibunt pro captivis, 
Post haec bibunt ter pro vivis, 
Quater pro christianis cunctis, 
Quinquies pro fidelibus defunctis, 
Sexies pro sororibus vanis, 
Septies pro militibus silvanis,? 


Octies pro fratribus perversis, 
Novies pro monachis dispersis, 
Decies pro navigantibus, 
Undecies pro discordantibus, 


CXCVIII. 


Aquinas. 


30 


40 


45 


55 


Duodecies pro paenitentibus, 
Tredecies pro iter agentibus. 
Tam pro papa quam pro rege 
Bibunt omnes sine lege. 


Bibit^ hera, bibit herus, 
Bibit miles, bibit clerus, 
Bibit ille, bibit illa, 

Bibit servus cum ancilla, 
Bibit velox, bibit piger, 
Bibit albus, bibit niger, 
Bibit constans, bibit vagus, 
Bibit rudis, bibit magus, 


Bibit pauper et aegrotus, 
Bibit exul et ignotus, 

Bibit puer, bibit canus, 
Dibit praesul et decanus, 
Bibit soror, bibit frater, 
Bibit anus, bibit mater, 
Bibit ista, bibit ille, 

Bibunt centum, bibunt mille. 


Parum centum sex nummatae 
Durant, ubi immoderate 
Bibunt omnes sine meta, 
Quamvis bibant mente laeta. 
Sic nos rodunt omnes gentes, 
Eit sic erimus egentes. 

Qui nos rodunt confundantur 
Et cum iustis non scribantur. 


1. Meter: eight-syllabled trochaic; the verses rime in pairs; 


2. score, bill. 9. 


PRAISE OF WINE 949 
CXCIX.: PRAISE OF WINE 


I. Vinum bonum et suáve II. Ave, felix creatura, 
Bibit abbas eum priore; Quam produxit vitis pura; 
Et conventus de peiore Omnis mensa fit secura 
Bibit cum tristitia. In tua praesentia. 

III. Felix venter cum intrabis, IV. O quam felix in colore, 
Felix os quod tu rigabis, O quam fragrans in odore, 
Felix lingua quam lavabis, O quam placens es in ore, 

Et beata labia. Dulce linguae vinculum. 
V. Supplicamus, hic abunda, VI. Monachorum grex devotus, 
Omnis turba sit facunda, Clerus omnis, mundus totus, 
Ut cum voce nos iucunda Bibunt adaequales? potus 
Personemus gaudia. Et nunc et in saecula. 
CC: 


MIRACULUM SANCTI NICHOLAI 


Ad repraesentandum quomodo Sanctus Nicholaus Getronis filium 
de manu Marmorini, regis Agarenorum, liberavit, paretur in 
competenti loco, cum, ministris suis armatis, rec Marmorinus, in 
alía sede, quasi in regno suo sedens. Paretur et in alio loco Ez- 
coranda, Getronis civitas, et in. ea, Getron, cum consolatoribus suis, 
uxor eius Eufrosina, et filius eorum Adeodatus. | Sitque ab orientali 
parle civitatis Excorandae ecclesia Sancti Nicholai in qua puer 
rapietur. His itaque paratis, veniant. ministri Marmorini regis 
coram eo, et dicant OMNES vel PRIMUS ez eis: 


10 Salve, princeps, salve, rex optime! 
Quae sit tuae voluntas animae 
Servis tuis ne tardes dicere; 
Sumus quae vis parati facere. 


EM UP diua eu ri demo. v sl 

CXCIX. 1. A parody on crxxiv, p. 349. 2 —aequales. 

CC. 1. A miracle play of St. Nicholas, from a twelfth-century MS that 
once belonged to the famous monastery of St. Benedict at Fleury, where 
it was probably composed. Meter: ten-syllabled iambic; the verses rime in 
pairs, occasionally by fours; some are defective. 


376 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Rex dicet: 


15 Ite ergo, ne tardaveritis: 
Et quascumque gentes poteritis 
Imperio meo subicite: 
Resistentes vobis occidite. 


Interim Getron et. Eufrosina, cum multitudine clericorum, ad 
ecclesiam | Sancti Nicholai, quasi ad eius sollemmitatem — cele- 
brandam, filium suum secum ducentes, eant. Cumque ministros 
regis armatos illuc venire viderint, filio suo prae timore oblito, ad 
civitatem suam confugiant. Ministri vero regis, puerum rapientes, 
coram rege veniant, et dicant OMNES vel SECUNDUS ex eis: 


25 — Quod iussisti, rex bone, fecimus; 
Gentes multas vobis subegimus, 
Et de rebus quas adquisivimus 
Hune puerum vobis adducimus. 


OMNES dicant, vel TERTIUS: 


30 Puer iste, vultu laudabilis, 
Sensu prudens, genere nobilis, 
Bene debet, nostro iudicio, 
Subiacere vestro servitio. 


Rex 
35 — Apolloni, qui regit omnia, 
Semper sit laus, vobisque gratia, 
Qui fecistis mihi tot patrias? 
Subiugatas et tributarias. 


Rex Pucro 


40 . Puer bone, nobis edissere 
De qua terra, de quo sis genere, 
Cuius ritus? gens tuae patriae? 
Sunt gentiles sive christicolae? 


Puer 
45 — Excorandae principans* populo, 
Pater meus, Getron vocabulo, 


2 —lerras. 93. religion. 4. Cf. p. 190, I. 16. 


MIRACULUM SANCTI NICHOLAI 


Deum colit cuius sunt maria, 
Qui fecit nos et vos et omnia. 


Rex 


50 — Deus meus Apollo deus est 
Qui me fecit; verax et bonus est. 
Regit terras, regnat in aethere; 
Illi soli debemus credere. 


Puer 


55 . Deus tuus mendax et malus est; 
Stultus, caecus, surdus et mutus est; 
Talem deum non debes colere, 

Qui non potest seipsum regere. 


Rex 


e) — Noli, puer, talia dicere; 
Deum meum noli despicere; 
Nam si eum iratum feceris 
Evadere nequaquam poteris. 


947 


Interea Eufrosina, comperta oblivione filii, ad. ecclesiam Nicholai 
redit; cumque filium suum quaesitum non nvenerit, lamentabili voce: 


66 — Hei! heü! heu! mihi miserae! 
Quid agam? . Quid queam dicere? 
Quo peccato merui perdere 
Natum meum et ultra vivere? 


70 Cur me pater infelix genuit? 
Cur me mater infelix abluit? 
Cur me nutrix lactare debuit? 
Mortem mihi quare non praebuit? 


Consolatrices* exeant et. dicant: 


75 Quid te iuvat haec desolatio? 
Noli flere pro tuo filio. 
Summi Patris exora Filium, 
Qui conferat ei consilium. 


5. feminine of consolator. 


—————  ááá— 


378 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Eufrosina, quasi non curans consolationem earum: 


S0 — Fili care, fili carissime, 
Fili, meae magna pars animae, 
Nune es nobis causa tristitiae, 
Quibus eras causa laetitiae. 


Consolatrices 


85 — Ne desperes de Dei gratia, 
Cuius magna misericordia 
Istum tibi donavit puerum; 
Tibi reddet aut hunc aut alium. 


E'ufrosina 


90  Anxiatus* est in me spiritus. 
Cur moratur meus interitus? 
Cum te, fili, non possum cernere, 
Mallem mori quam diu vivere. 


Consolatrices 


95 Luctus, dolor et desperatio 
Tibi nocent, nec prosunt filio. 
Sed pro eo de? tuis opibus 
Da' clericis atque pauperibus. 


Nicholai roga clementiam, 
100 Ut exoret misericordiam 

Summi Patris pro tuo filio, 

Nec falletur tua petitio. 


Eufrosina 


Nicholae, pater sanctissime, 
105 — Nicholae, Deo carissime, 

8i vis ut te colam diutius, 

Face ut meus redeat filius. 





6. troubled. T. give of. 





MIRACULUM SANCTI NICHOLAI 379 


Qui salvasti multos in pelago, 

Et tres viros a mortis vinculo, 
110 — Preces mel peccantis audias, 

Et ex$ illo me certam facias. 


Non comedam carnem diutius, 

Neque vino fruar ulterius; 

Nullo mero laetabor amplius, 
115 Donec meus redibit filius. 


Getron 


Cara soror, lugere desine, 
Tuae tibi nil prosunt lacrimae; 
Sed oretur pro nostro filio 

120 Summi Patris propitiatio.? 


In crastino erit festivitas 
Nicholai, quem christianitas 
Tota debet devote colere, 
Venerari et benedicere. 


125 Audi ergo mea consilia: 

| Adeamus eius sollemnia, 
Conlaudemus eius magnalia, 
Deprecemur eius suffragia.1? 


Dei forsan est inspiratio,!! 

130 Quae me monet pro nostro filio. 
Est oranda, cum Dei gratia, 
Nicholai magna clementia. 


T'unc resurgant, ad. ecclesiam Sancti Nicholai eant, in quam cum 
introterint tendat manus suas ad caelum Eufrosina, et dicat: 


135 Summe regum rex omnium, 
Rex vivorum et morientium, 
Nostrum nobis fac reddi filium, 
Vitae nostrae solum solacium. 





8—de. 9. inlercession. |. 10. intercession. 11. Eng. 


380 


140 


145 


150 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Audi preces ad te clamantium, 
Qui in mundum misisti Filium, 
Qui nos cives caelorum faceret, 
Et inferni claustris eriperet. 


Deus pater, cuius potentia 

Bona bonis ministrat omnia, 
Peccatricem?? me noli spernere, 
Sed me meum natum fac cernere. 


Nicholae! quem sanctum dicimus, 
Si sunt vera quae de te credimus, 
Tua nobis et nostro filio 

Erga Deum prosit oratio. 


Hiis dictis, exeat ab ecclesia et eat in domum suam, et paret mensam 
et super mensam panem et vinum, unde clerici et pauperes reficiantur; 
quibus vocatis et comedere incipientibus, dicat Marmorinus miünis- 


iris suis: 


155 


160 


Dico vobis, mei carissimi, 

Quod ante hane diem non habui . 
Famem tantam quantam nune habeo; 
Famem istam ferre non valeo. 


Vos igitur quo vesci debeam 
Praeparate, ne mortem subeam. 
Quid tardatis? Ite velocius; 
Quod manducem parate citius. 


Ministri euntes afferant cibos et dicant regi: 


165 


Ad praeceptum tuum paravimus 
Cibos tuos et hic adtulimus; 
Nune, si velis, poteris propere 
Qua gravaris famem extinguere. 


His dictis, afferatur aqua et lavet manus suas rez, et incipiens 
comedere, dical: 


170 


Esurivi, et modo sitio; 
Vinum mihi dari praecipio, 





12. feminine of peccator. 


MIRACULUM SANCTI NICHOLAI 381 


Quod afferat mihi quam citius 
Servus meus Getronis filius. 


Puer itaque hoc audiens suspiret graviter et secum dicat: 


175 — Heü! heü! heu! mihi misero! 
Vitae meae finem desidero; 
Vivus enim quamdiu fuero 
Liberari nequaquam potero. 


Rex puero 


180 — Pro qua causa suspiras taliter? 
Suspirare te vidi fortiter. 
Quid est pro quo sie suspiraveris? 
Quid te nocet? | Aut unde quereris? 


Puer 


185 — Recordatus meae miseriae, 
Mei patris et meae patriae, 
Puspirare coepi et gemere, 
Et intra me talia dicere: 


Annus unus expletus hodie, 

190 — Postquam servus factus miseriae, 
Potestati subiectus regiae, 
Fines huius intravi patriae. 


Rex 


Heu, miselle! Quid ita cogitas? 
195 — Quid te iuvat cordis anxietas? 

Nemo potest te mihi tollere 

Quamdiu te non velim perdere. 


Interea, veniat. aliquis in. similitudine Nicholai, puerum. scyphum 
cum, recentario'? vino lenentem. apprehendat, apprehensumque ante 
fores componat, et quasi non compertus recedat. 'T'unc vero UNUS 
DE CIVIBUS ad puerum dicat: 


202 Puer, quis es et quo vis pergere? 
Cuius tibi dedit largitio 
Scyphum istum cum recentario? 





13. wine especially treated or mixed. 


382 PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


Puer 


200 — Hue venio, non ibo longius; 
Sum Getronis unicus filius. 
Nicholao sit laus et gloria! 
Cuius hic me reduxit gratia. 


Quo audito, currat crvis ille ad Getronem et dicat: 


2121 Gaude, Getron, nec fleas amplius; 
Extra fores stat tuus filius. 
Nicholai laudat magnalia, 

Cuius eum reduxit gratia. 


Cumque huiusmodi nuntium audierit Eufrosina, ad filium suum 
currat, quem saeptus deosculatum'* amplexetur, et dicat: 


217 Deo nostro sit laus et gloria, 

Cuius magna misericordia, 

Luctus nostros vertens in gaudium, 
220 Nostrum nobis reduxit filium. 


Sintque patri nostro perpetuae 
Nicholao laudes et gratiae, 
Cuius erga Deum oratio 

Nos adiuvit in hoc negotio. 


Chorus omnis 


226 — Copiosae? caritatis,!5 etc. 








14 —osculatum. — 15. the first verse of a hymn in honor of St. Nicholas. 


VOCABULARY 








VOCABULARY 


A 
abbas (abba), father, abbot. 
abbatia, abbey. 
absque — sine. 
acquiesco, assent, submit, acquiesce. 
adhuc, still, further, in the future. 
adiuro, entreat, urge, adjure. 
adiutorium, help. 
adverto, observe, notice (-ani- 
madverto). 
aedificatio, upbuilding, edification, 
explanation. 
aedifico, edify, improve. 
allego, say, allege. 


amodo, ammodo, from now, in the 
future. 


angelicus, of an angel, angelic. 

angelus, angel. 

Anglice, in English. 

angustior, be disturbed, be dis- 
tressed. 

anterior, former ( — prior). 

antiphona, antiphon. 


antistes, bishop, abbot; occasion- 
ally applied to those of inferior 
rank. 


apostolicus, of an apostle, apos- 
tolie; subst., saying of an apostle. 

apostolus, apostle. 

appropio —appropinquo. 

archidiaconus, archdeacon. 

aroma, sweet odors. 

assero, state, assert. 

assertio, statement, assertion. 


associo, associate with, attend upon; 
attach. 


astronomus, astrologer, astronomer. 


285 


B 
baptismus, baptism. 
basilica, church, basilica. 
benedico, bless. 
burgensis, inhabitant of a borough 
or walled town, burgess. 


C 
capa, cappa, cape, cloak, cassock, 
cope. 
capitulum, assembled body of monks 
or canons, chapter meeting, 
chapter house; head, heading. 


cardinalis, cardinal. 
caritas, love, charity, favor. 


carnalis, of the flesh, 
worldly. 


castellum, town, village. 
castrum, (fortified) town, castle. 
catholicus, catholic. 

catus, cat. 

causa, thing(s) ( —res). 

cella, cell, monastery. 

cellula, cell, monastery. 


certitudo, truth, assurance, cer- 
tainty. 


chorus, chorus, choir. 

christianitas — christiani; Christi- 
anity. 

christianus, Christian. 

christicolae, worshipers of Christ. 

chronica, f. sg., n. pl., chronicle. 

circumcirca, round about. 

circumquaque, on-every side. 

civitas, city, town. 

clanculo ( —clanculum), secretly. 


carnal, 


386 


claustrum, enclosure, cloister, mon- 
astery. 


clericus, one who has been ordained 
in the service of the church, cleric; 
scholar, student, scribe, secretary. 


clerus —ordo clericorum. 

coenobium, monastery. 

comes, count. 

communio, communion; 
Domini. 

compatior, pity. 

competens, proper, appropriate. 

compunctus, feeling remorse, a- 
roused, inspired. 

concivis, fellow citizen, citizen. 


confessor, one who has suffered 
martyrdom, one who has entered 
on a monastic life, one belonging 
to a lower order of the clergy, a 
monk of outstanding piely; con- 
fessor, in the modern sense. 


conforto, strengthen, console, com- 
fort. 


congregatio, brotherhood, congre- 
gation. 


consocius — socius. 
conventus, convent, monastery. 


conversatio, change, manner of life, 
monastic life. 


coquina, kitchen. 

corporalis, of the body, corporal. 
creatio, creation. 

creatura, creature, creation. 
crucifixus, crucified. 

cultellus, knife, dagger. 

curia, court (royal or papal), house. 


— corpus 


D 
daemon, evil spirit, demon, the 
devil. 


de cetero, in the future, after that. 
decanto, sing, recite ( —canto). 
decanus, dean. 

deceptio, deception. 

declino, decline, conjugate. 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


deforis —foras, foris. 
deinceps, hereafter, thereafter. 


denarius, twelfth part of a solidus, 
denier. 


depauperatus, impoverished. 

derelinquo — relinquo. 

destino, send, address, dedicate. 

diabolus, devil. 

diaconus (diacon), deacon. 

diffamatus, spread about, given 
a bad name, defamed, ma- 
ligned. 

dilectio, delight, 
goodwill. 

dioecesis, diocese. 

discretus, discreet, wise. 

dispareo, disappear. 

dominicus, belonging to the Lord; 
subst. (sc. dies) m. and f. 
Sunday. 

dominus, lord, master, title given to 
the Lord; also to ecclesiastics and 
gentlemen, especially in the short- 
ened form, domnus. 

dux, duke. 


pleasure, love, 


E 
ecclesia, church. 
elemosina — eleemosina, alms. 
episcopatus, bishoprie, episcopate. 
episcopus, bishop. 
eques, horseman, knight, horse. 
evagino, unsheath. 
evangelium, gospel. 
excorio, skin, flay. 
existo, be. 
eXOrO — Oro. 
expensae, expenses. 


F 
falsitas, falsehood. 
fervens, fervent, zealous. 


festivitas, festal occasion, feast, 
festivity; —festum. 


VOCABULARY 


festum (generally pl.), feast, a day 
consecrated io the memory of a 
saint or of some important event; 
holiday. 


figmentum, invention, figment. 
floriger, flowery. 
fructifico, fructifv. 


G 
generatio, family, generation. 
gentes, heathen, barbarians. 
gentiles, heathen, gentiles. 
glorifico, glorify. 


grossus, great, large, thick; coarse, 
gross. 


gyro, gather around, encircle, turn 
around. 


H 
habitaculum, habitation. 
habitus, dress. 
haeresis, heresy, heretic. 
haereticus, heretic. 
hebdomada, week. 
heremita, hermit. 
heremus, desert, wilderness. 
hospito(r), dwell, lodge, encamp. 
hucusque, up to this time, hitherto. 
humilitas, humility. 
hymnus, hymn. 


idolum, idol. 

ieiuno, fast. 

imperialis, of the emperor, imperial. 

impropero, upbraid, reproach with. 

incarcero, imprison. 

incarnatio, incarnation. 

incessanter, incessantly. 

indiscrete, indiscriminately,  un- 
wisely. 

ineffabilis, indescribable. 

infans, child. 


987 


infernalis, of hell, infernal. 

infernus, hell. 

infirmo, pass., be ill. 

infra — intra. 

ingenium, clever device, trick. 

intimo — narro. 

iubilo, rejoice, shout or sing with 
joy. 

iugiter, constantly. 

iuramentum, oath. 

iussio, command. 


L 
laicus, lay, layman, laity, as op- 
posed to the clergy. 
laudes, lauds; see note 32, p. 118. 
lectio, lecture, narrative, study. 


leprosus, leprous; m. and f. as 
&ubst., a leper. 


libra, pound. 
lignum, gallows, cross. 
luminaria, constellation, lamps. 


M 
magnalia, great deeds. 
manduco, eat. 
mansio, room, quarters, house. 
marca, mark, a unit of weight for 
gold and silver, varying at different 
times and. places. 


martyr, martyr. 


matutina, matutinus, matutini, ma- 
tins; see note 82, p. 118. 


melodia, song, melody. 
metropolis, chief city, city. 
miles, knight. 

miliare, miliarium, mile. 
missa, mass. 

missus, messenger, legate. 


modicus, small; subst. n., à short 
time or distance. 


modulatio, measure, melody, song. 
monacha, nun. 


388 


monachus, monk. 
monasterium, monastery. 
monasticus, monastic. 


mundanus, worldly, of this world. 


murilegus, cat. 


N 
nativitas, nativity, of Christ. 
nobilitas, birth, descent, fame. 
noviter, recently ; novissime, at last. 
nullatenus, by no means. 
num quid, why. 


O 


obsequium,  retinue, 
service, ceremony. 


obvio, meet. 

oratio, prayer. 
oratorium, oratory. 
ordino, ordain, appoint. 
ordo, order of monks. 


attendance, 


P 
paenitentia, penance. 
paganus, heathen, pagan. 
papa, pope. 
paracletus, 

clete. 


paradisus, paradise. 

parentes, relatives. 

parochianus, parishioner. 

pascha, Easter. 

paschalis, of Easter, paschal. 

passio, suffering, especially the pas- 
sion of Christ; disease. 

peccator, sinner. 

perditio, destruction, perdition. 

persecutio, persecution, suffering. 

pertranseo, pass through, cross. 

pietas, piety, pity, goodness. 


pigmentum, spices, wine mixed with 
honey and spices; sauce. 


pincerna, cup bearer. 


the comforter, para- 


PRIMER OF MEDIEVAL LATIN 


placitum, pleasure, order; placita, 
court trial, plea. 


planto, plant. 


pluries, — several 
times. 


pontifex, bishop, pope, pontiff. 
populus, army; pl., crowd, crowds. 


posse, noun, power, ie army; 
ability. 


possibilis, possible, 
praedecessor, predecessor. 
praedicatio, preaching. 
praedico, preach. 
praedictus, before-mentioned. 
praefatus, before-mentioned. 


praelatus, one of the higher order of 
churchmen, prelate. 


praesento, AI to, bidtenu 


times, | many 


praesul, protector, patron, title 
applied especially | to — bishops, 
archbishops, etc. 

praesumo, dare, presume. 


praevaleo, be powerful, prevail. 
presbyter, priest, presbyter. 
primogenitus, first-born. 
principor, rule, rule over. 


prior, ierm applied to any su- 
perior or elder monk; later, it 
was applied to the 'second. án 
dignity or to the head of a priory, 
prior. 


pro — propter. 

prolixitas, extent. 
promptuarium, storehouse. 
propheta, prophet. 

propositum, manner of life, life. 
protestor, assert. 

psallo, sing. 

psalmus, psalm. 


Q 


quadragesima, Lent. 


quadrivium, /he second group of 
the seven liberal arts, arithmetie, 
geometry, music, and astronomy. 


VOCABULARY 


qualiter — quomodo. 
quantitas, amount, size. 
quatenus — ut. 


R 


recreatio, diversion, 
entertainment. 


refectio, a restoring, refreshment, 
refection. 


refectorium, refectory. 
refrigerium, rest, consolation. 
relatio, narrative. 


religio, manner of life; any order of 
monks or nuns. 


religiosus, member of an order. 
repatrio, return to one's country. 
resurrectio, resurrection. 
retributio, retribution, punishment. 
reus, guilty, sinner. 


refreshment, 


S 
sabbatum, sabbath. 


sacrista, sacristan, one who has 
charge of the books and treasury 
of a church or monastery. 


saecularis, of the world, as opposed 
to the church; the term 4s also 
applied to ecclesiastics not mem- 
bers of a, monastic order; gentiles. 


saeculum, the world. 
Salvator, Savior. 

salvo, save. 

sanctus, saint. 

Satanas, Satan. 

scandalizo, offend, scandalize. 
scandalum, scandal, quarrel. 
scholares, students, scholars. 


scholasticus, student, teacher, head 
of à school. 


secure ( ^securo), safely. 
seduco, lead astray, seduce. 


380 


seu — et. 


siquidem, often indicates transition 
and. is mot to be translated. 


solacium, help, assistance, assistant. 

solidus, solidus aureus, varied ín 
value; 4t is usually given as equal 
io 40 denarii; the silver solidus 
equals 12 denarii, roughly, a 
shilling. 

sollemnitas, feast, ceremony. 

spatha, sword. 

specialis, special, peculiar. 

spiritalis, spiritualis, of the spirit. 

sufficientia, sufficieney. 


JU 
taliter, so, in such a way. 


teneo, represent, support; teneor, 
be bound, be under obliga- 
tions. 


theologia, theology. 

totaliter, entirely, totally. 
tribulatio, trouble, tribulation. 
Trinitas, the Trinity. 

tristor, be sad, be downoast. 


trivium, £he first group of the seven 
liberal arts, grammar, dialectic 
and rhetoric. 


U 


undecumque, in every possible way, 
from whatever place, in every 
respect. 


ut quid, why. 


V 
vale, noun, farewell, adieu. 
vel — et. 
vicus, street, village. 
villa, town. 
virtutes, powers, miracles; hosts. 











EL 


r 
| 
| 
| 
| 


012 01545 4 


DATE DUE 


THE LIBRARY STORE $47-0207 





d4 
Mr. we » 


M. 


im ho 2» 


i5 
n ) y n" "T 


EM d * MAC n An 
rye. 1 





— 
MÀ — M 


L— 





